Qatran damcısı təcrübəsi
Qatran damcısı təcrübəsi – qatran parçasının özüllülüyünü müşahidə etmək üçün təşkil olunan uzunmüddətli təcrübəyə verilən ad. Qatran yüksək özüllülüyə malik olan istənilən mayeni bildirən sözdür və adətən bitum kimi maddələr nəzərdə tutulur. Otaq temperaturu şəraitində qatran çox yavaş axır və bir damcısının düşməsi üçün illər tələb olunur. Ən məşhur qatran damcısı təcrübəsi 1927-ci ildə Kvinslend Universitetində başladılmış qatran damcısı təcrübəsidir.
Kvinslend Universiteti təcrübəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Ən məşhur qatran damcısı təcrübəsi 1927-ci ildə Avstraliyanın Brisben şəhərində yerləşən Kvinslend Universitetində Tomas Parnell tərəfindən başladılmış təcrübədir.[1] O, tələbələrə bərk kimi görünən maddələrin əslində yüksək özüllü mayelər olduğunu göstərmək istəmişdir.[2] Parnell bir qatran parçasını qızdıraraq qıfa tökmüş və üç il boyunca çökməsinə icaazə vermişdir.[3] 1930-cu ildə qıfın boğazındakı möhürü kəsmiş və qatranın axmağa başlaması üçün şərait yaratmışdır. Qıfın üstü şüşə günbəzlə örtülmüş və mühazirə zalının qarşısına qoyulmuşdur. Hər bir damcının əmələ gəlməsi və düşməsi təxminən 10 ildən bir baş verir.[4]
1961–2013-cü illərdə təcrübəyə Con Meynston nəzarət etmişdir. Yeddinci damcı 3 iyul 1988-ci ildə saat 16:45-də Brisbendə keçirilən Ekspo 88 tədbiri zamanı düşmüşdür. Lakin Meynston içki içməyə getdiyi üçün heç kim həmin ana şahidlik etməmişdir.[1] 28 noyabr 2000-ci ildə düşən səkkizinci damcı qatranın özüllülüyünün suyunkundan 230 milyard dəfə çox olduğunu göstərmişdir.[5] Təcrübəni izləmək üçün veb-kamera quraşdırılsa da,[6] texniki problemlər səbəbilə səkkizinci damcının düşmə anı qeydə alınmamışdır.[7]
Təcrübə Ginnesin Rekordlar Kitabına "dünyanın ən uzun fasiləsiz davam edən laboratoriya təcrübəsi" kimi düşmüşdür.[7] Təcrübənin ən az 100 il daha davam edəcəyi gözlənilir. Meynston və Parnell 2005-ci ilin oktyabrında bu təcrübəyə görə İq Nobel mükafatına layiq görülmüşlər. Meynstonun 2013-cü ildəki ölümündən sonra təcrübəyə nəzarət etmək vəzifəsi Endryu Vayta verilmişdir.[8][9]
Xronologiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]| Tarix | Hadisə | Müddət | ||
|---|---|---|---|---|
| İllər | Aylar | Qrafik | ||
| 1927 | Qatran qızdırıldı | |||
| oktyabr 1930 | Qıfdakı möhür kəsildi | |||
| dekabr 1938 | 1-ci damcı düşdü | 8.1 | 98 | |
| fevral 1947 | 2-ci damcı düşdü | 8.2 | 99 | |
| aprel 1954 | 3-cü damcı düşdü | 7.2 | 86 | |
| may 1962 | 4-cü damcı düşdü | 8.1 | 97 | |
| avqust 1970 | 5-ci damcı düşdü | 8.3 | 99 | |
| aprel 1979 | 6-cı damcı düşdü | 8.7 | 104 | |
| iyul 1988 | 7-ci damcı düşdü | 9.2 | 111 | |
| noyabr 2000 | 8-ci damcı düşdü | 12.3 | 148 | |
| aprel 2014 | 9-cu damcı düşdü | 13.4 | 161 | |
Digər təcrübələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]1927-ci ildə Kvinslend Universitetindən müstəqil şəkildə Sent-Endrüs Universitetində qatran damcısı təcrübəsinə start verilmişdir.[10] 1944-cü ildə Dublin Triniti Kollecində Nobel mükafatı laureatı Ernest Valtonun bir həmkarı tərəfindən qatran damcısı təcrübəsi başladılmışdır.[11][12][13] 2014-cü ildə Uelsdə yerləşən Aberistvit Universitetində 1914-cü ilə aid qatran damcısı təcrübəsi kəşf edilmişdir.[14]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 Webb, Jonathan. "Tedium, tragedy and tar: The slowest drops in science". BBC News. BBC. 26 iyul 2014. 15 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 iyul 2014.
- ↑ "Feedback". New Scientist: 38. 15 noyabr 1984. ISSN 0028-6664. İstifadə tarixi: 5 may 2023.
- ↑ Edgeworth, R; Dalton, B J; Parnell, T. "The pitch drop experiment". European Journal of Physics. 5 (4). 1984: 198–200. Bibcode:1984EJPh....5..198E. doi:10.1088/0143-0807/5/4/003.
- ↑ Dalton, Trent. "Pitch fever". The Australian. 6 aprel 2013. 6 aprel 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 iyul 2013.
- ↑ Edgeworth, R.; Dalton, B.J.; Parnell, T. "The Pitch Drop Experiment". The University of Queensland Australia. 28 mart 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2007.
- ↑ "The Tenth Watch for the tenth Pitch Drop". 29 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 fevral 2026.
- 1 2 "The Pitch Drop Experiment". The University of Queensland Australia: School of Mathematics and Physics. 6 yanvar 2016. 15 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2016.
- ↑ Helsel, Phil. "Professor in charge of famous 'Pitch Drop' experiment for 50 years dies waiting to see it in action". New York Post. 27 avqust 2013. 15 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 avqust 2013.
- ↑ Calligeros, Marissa. "Pitch drop has new custodian after physicist's death". Brisbane Times (ingilis). 27 avqust 2013. 15 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 iyun 2020.
- ↑ "Experiment reaches delicate pitch". İstifadə tarixi: 15 iyul 2022.
- ↑ Johnston, Richard. "World's slowest-moving drop caught on camera at last". Nature. Nature Publishing Group. 18 iyul 2013. doi:10.1038/nature.2013.13418. 30 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 mart 2014.
- ↑ "Trinity College experiment succeeds after 69 years". RTÉ News. 19 iyul 2013. 18 iyul 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyul 2013.
- ↑ Garber, Megan. "The 3 Most Exciting Words in Science Right Now: 'The Pitch Dropped'". The Atlantic. 18 iyul 2013. 8 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 iyul 2013.
- ↑ Shane D Bergin; Stefan Hutzler; Denis Weaire. "The drop heard round the world". may 2014. İstifadə tarixi: 26 iyul 2014.
