Qayıdan əsgər effekti
Qayıdan əsgər effekti – müharibədən sonrakı dövrlərdə doğulan uşaqların cinsi nisbətində oğlanların çox olması fenomeni.[1] Effekt insanların cinsi nisbətinə təsir edən bir çox faktordan biridir. Xüsusilə, Dünya müharibələrindən sonra kəskin şəkildə müşahidə olunmuşdur.[2]
Müharibə olmadan cinsi nisbət
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hesablanmış normal nisbət 1,03–1,06 (oğlanların qıza) arasında dəyişir.[3] Belə ki, uşaq ölümlərində oğlanların nisbəti daha çoxdur, həmçinin yetkin kişilər qadınlara nisbətədən qəza nəticəsində ölməyə daha çox meyillidirlər.[4]
Ultrasəsdən öncə
[redaktə | vikimətni redaktə et]Fenomen ilk dəfə 1883-cü ildə Yena Universitetindən Karl Düsinq tərəfindən müşahidə olunmuşdur. O, bunu cinsi nisbətin təbii tənzimlənməsi hesab etmişdir. Avstraliyalı həkim Artur Deyvenport 1899-cu ildə Düsinqin araşdırmasını görmüş və fenomenin səbəbi kimi geri qayıdan qoşunların nisbətən pis sağlamlıq vəziyyəti ilə onların partnyorlarının yaxşı sağlamlıq vəziyyəti arasındakı fərqi göstərmişdir.[5]
1954-cü ildə Brayan Makmahon və Tomas Pyu tərəfindən yayımlanmış araşdırma göstərmişdir ki, 1945–1947-ci illərdə (İkinci Dünya müharibəsindən sonra) ABŞ-də doğulmuş ağ oğlan uşaqlarının cinsi nisbətində oğlanlar üstünlük təşkil etmişdir. Xüsusilə, 1946-cı ildə pik hədd qeydə alınmışdır.[6]
2007-ci ildə Kanazava Satoşi yayımladığı məqaləsində bildirmişdir ki, daha hündür əsgərlərin müharibədə sağ qalması ehtimalı daha çoxdur və daha hündür valideynlərin oğlan uşağı olması ehtimalı yüksəkdir. O, bu araşdırmasını Britaniya ordusunun Birinci Dünya müharibəsinə aid qeydlərinə əsaslanmışdır. Belə ki, sağ qalmış əsgərlərin ortalama boyu ölmüş əsgərlərin ortalama boyundan 3,33 santimetr daha çox idi.[2] Digər genetik izahlar da verilmişdir.[7]
Valeri Qrant səbəb kimi müharibə zamanı qadınların dəyişən hormonlarını göstərmişdir. Belə ki, onlar "daha dominant rollar" qəbul etməyə meyil edirlər.[8][9]
Ultrasəsdən sonra
[redaktə | vikimətni redaktə et]Doğumdan öncə uşağın cinsiyyətini müəyyənləşdirmək üçün ultasəs metodunun yayılmasından sonra selektiv abortlar qeydə alınmağa başlamışdır. Bu isə qayıdan əsgər effektinə təsir göstərmişdir.
Vilyam Ceyms İran–İraq müharibəsindən sonra İranda oğlan doğumlarının azaldığını qeyd etmiş, "psixoloji stress səbəbindən hamilə qadınların oğlan doğulacaq uşaqlarını abort etdiyini" bildirmişdir.[10]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ "Returning soldier effect". Jagiellonian University. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2020.
- 1 2 Kanazawa, S. "Big and tall soldiers are more likely to survive battle: a possible explanation for the 'returning soldier effect' on the secondary sex ratio". Human Reproduction (ingilis). 22 (11). 27 sentyabr 2007. 3002–3008. doi:10.1093/humrep/dem239. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2020.
- ↑ Chao, Fengqing; Gerland, Patrick; Cook, Alex R.; Alkema, Leontine. "Systematic assessment of the sex ratio at birth for all countries and estimation of national imbalances and regional reference levels". Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (19). 7 may 2019: 9303–9311. Bibcode:2019PNAS..116.9303C. doi:10.1073/pnas.1812593116. PMC 6511063. PMID 30988199.
- ↑ Rutherford, Adam; Fry, Hannah. "Introducing… Uncharted with Hannah Fry". The Curious Cases of Rutherford & Fry. BBC Radio 4. 2 oktyabr 2023. İstifadə tarixi: 24 fevral 2024.
- ↑ Davenport, Arthur Frederick. "Notes on the Origin of Sex". Intercolonial Medical Congress of Australasia: Transactions of the Fifth Session, Held in Brisbane, Queensland, September 1899. 1901: 123–130. İstifadə tarixi: 26 dekabr 2020.
- ↑ MacMahon, Brian; Pugh, Thomas F. "Sex ratio of white births in the United States during the Second World War". American Journal of Human Genetics. 6 (2). iyun 1954: 284–292. PMC 1716540. PMID 13158334.
- ↑ Allen, Laura. "Why Does War Breed More Boys?". Popular Science (ingilis). 18 dekabr 2008. İstifadə tarixi: 12 iyul 2023.
- ↑ Grant, Valerie J. "Sex-of-Offspring Differences between Mothers". Evolutionary Psychology. 6 (1). 2008. doi:10.1177/147470490800600117.
- ↑ Ridley, Matt. The Red Queen: Sex and the Evolution of Human Nature (ingilis). Penguin UK. 6 oktyabr 1994. ISBN 978-0-14-196545-1.
- ↑ James, William H. "The variations of human sex ratio at birth during and after wars, and their potential explanations". Journal of Theoretical Biology. 257 (1). mart 2009: 116–23. Bibcode:2009JThBi.257..116J. doi:10.1016/j.jtbi.2008.09.028. PMID 18952111.