Qayevitsa
Qayevitsa (xorv. Gajeva latinica / Гајева латиница, və ya xorv. gajica / гајица), həmçinin abetseda kimi tanınan — xorvat şairi və dilçisi Lyudevit Qay (xorv. Ljudevit Gaj) tərəfindən çex əlifbası əsasında hazırlanmış latın əlifbası variantıdır.[1]
İlk dəfə 1830-cu ildə Lyudevit Qayın "Xorvat-slavyan imlasının qısa əsası" (xorv. Kratka osnova horvatsko - slavenskoga pravopisaňa) kitabında nəşr edilmişdir. Qayevitsa bütün serb-xorvat dillərində müxtəlif dərəcələrdə istifadə olunur: xorvat dili üçün yeganə rəsmi əlifbadır; bosniya və monteneqro dilləri üçün kiril əlifbası ilə yanaşı iki rəsmi əlifbadan biridir (lakin qayevitsa üstünlük təşkil edir); serb dili üçün isə kiril əlifbası ilə bərabər iki rəsmi əlifbadan biridir və hər iki yazı sistemi təxminən eyni tezliklə istifadə olunur. Bundan əlavə, qayevitsa makedon sözlərinin latın qrafikasına transliterasiyası, xüsusən də makedon xüsusi isimlərinin beynəlxalq yazılışı üçün tətbiq olunur.[2]
Hərflər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əlifbaya aşağıdakılar daxildir:
- Standart latın hərfləri (Qq, Xx, Yy, Ww istisna olmaqla; bu hərflər yalnız alınma sözlərdə saxlanıla bilər);
- Diakritik işarəli beş hərf: Čč, Ćć, Đđ, Šš, Žž;
- Üç diqraf: Dž, Lj, Nj.
| A a | B b | C c | Č č | Ć ć | D d | Dž dž | Đ đ | E e | F f |
| G g | H h | I i | J j | K k | L l | Lj lj | M m | N n | Nj nj |
| O o | P p | R r | S s | Š š | T t | U u | V v | Z z | Ž ž |
Orijinal qayevitsada /ʥ/ səsi üçün "Dj" yazılışı istifadə olunurdu, lakin sonradan bu, "Đ" hərfi ilə əvəz edilmişdir.[3]
Tələffüz
[redaktə | vikimətni redaktə et]| Hərf | Fonem | Kiril | Təxmini tələffüz (Azərbaycan dilində) |
|---|---|---|---|
| A a | /a/ | А | A a |
| B b | /b/ | Б | B b |
| C c | /ts/ | Ц | Ts ts (Rus dilindəki "ц" səsi kimi) |
| Č č | /ʧ/ | Ч | Ç ç (Sərt "ç") |
| Ć ć | /ʨ/ | Ћ (mak. Ќ) | Ç ç (Yumşaq "ç". Serb dilindəki "ћ" hərfinə uyğundur) |
| D d | /d/ | Д | D d |
| Dž dž | /ʤ/ | Џ | C c (Sərt "c". Serb dilindəki "џ" hərfinə uyğundur) |
| Đ đ | /ʥ/ | Ђ (mak. Ѓ) | C c (Yumşaq "c". Serb dilindəki "ђ" hərfinə uyğundur) |
| E e | /e/ | Е | E e |
| F f | /f/ | Ф | F f |
| G g | /ɡ/ | Г | G g |
| H h | /χ/ | Х | X x |
| I i | /i/ | И | İ i |
| J j | /j/ | Ј | Y y |
| K k | /k/ | К | K k |
| L l | /l/ | Л | L l |
| Lj lj | /ʎ/ | Љ | Ly ly (Yumşaq "l". Serb dilindəki "љ" hərfinə uyğundur) |
| M m | /m/ | М | M m |
| N n | /n/ | Н | N n |
| Nj nj | /ɲ/ | Њ | Ny ny (Yumşaq "n". Serb dilindəki "њ" hərfinə uyğundur) |
| O o | /o/ | О | O o |
| P p | /p/ | П | P p |
| R r | /r/ | Р | R r |
| S s | /s/ | С | S s |
| Š š | /ʃ/ | Ш | Ş ş |
| T t | /t/ | Т | T t |
| U u | /u/ | У | U u |
| V v | /v/ | В | V v |
| Z z | /z/ | З | Z z |
| Ž ž | /ʒ/ | Ж | J j |
Diqraflar
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qayevitsada Dž, Lj və Nj ayrıca hərflər deyil, diqraflar hesab olunur. Lakin onların işlənməsində bir sıra xüsusi qaydalar mövcuddur:
- Lüğət sıralaması: Lüğətlərdə njegov sözü novine sözündən sonra, N və O hərfləri arasında yerləşən xüsusi NJ bölməsində gəlir. Eyni qayda ilə bolje sözü bolnica sözündən sonra gəlir və s.
- Şaquli yazı və krossvordlar: Şaquli yazıda, o cümlədən krossvordlarda diqraflar bir xanada (birlikdə) yazılır. Horizantal yazıda hərflər arasında boşluq qoyulduqda belə diqraflar bir yerdə yazılır, məsələn: M J E NJ A Č N I C A.
- Abbreviaturalar: Diqraflar adətən abbreviaturalarda bütöv halda saxlanılır: Njemačka Demokratska Republika → NJDR.
- Böyük hərflə yazılış: Söz böyük hərflə başlamalıdırsa (məsələn, xüsusi isimlərdə), diqrafın yalnız birinci hissəsi böyük yazılır: Njemačka (NJemačka deyil). Əgər bütün söz böyük hərflərlə yazılırsa, təbii ki, NJEMAČKA şəklində yazılır.
- Yunikod (Unicode): Unicode bu diqraflar üçün ayrılmaz simvolları ehtiva edir: Dž dž, Lj lj, Nj nj. Lakin praktikada onlar əsasən iki ayrı hərfin birləşməsi kimi ötürülür; standart xorvat klaviatura düzümündə bu xüsusi simvollar mövcud deyil.
Sloven dilində qayevitsa
[redaktə | vikimətni redaktə et]1838–1840-cı illərdən sonra Qay əlifbası sloven dilində də istifadə olunmağa başlandı, çünki o dövrdə bir çoxları bu dili xorvat dilinin bir ləhcəsi hesab edirdi. Daha sonra qayevitsa (sloven. gajica) sloven dilinin yeganə rəsmi əlifbasına çevrilərək, müəllifləri müvafiq olaraq Adam Boqoriç, Peter Daynko və Frans Serafin Metelko olan digər üç yazı variantını (Boqoriçiçsa, Daynçiçsa, Metelçiçsa) əvəz etdi.
Sloven qayevitsasının xorvat variantından bir sıra fərqləri vardır:
- Ć və Đ hərfləri yoxdur, çünki sloven dilində müvafiq səslər mövcud deyil. Lakin bu hərflər xorvat və serb mənşəli adları yazmaq üçün istifadə olunur. Beləliklə, sloven mənşəli olub "–iç" ilə bitən soyadlar Zahovič, Ačimovič kimi, xorvat və ya serb adları isə orijinal hərfləri ilə, məsələn, Milošević və ya Đinđić şəklində yazılır.
- DŽ tək bir səs deyil, yalnız alınma sözlərdə (məsələn: ingilis dilindəki jungle sözündən gələn džungla — cəngəllik) istifadə olunur.
- LJ və NJ diqraf deyil, çünki xorvat dilindən fərqli olaraq sloven dilində onlar tək səs kimi deyil, ayrı-ayrı səslər kimi tələffüz olunur. Məsələn, polje və konji sözlərini xorvatlar /pôʎe/ və /kôɲi/ kimi tələffüz etdiyi halda, slovenlər onları ayrı-ayrılıqda /póːljɛ/ və /kɔ́nji/ kimi tələffüz edirlər.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Comrie, Bernard; Corbett, Greville G. The Slavonic Languages (ingilis). Taylor & Francis. 1 sentyabr 2003. səh. 45. ISBN 978-0-203-21320-9. İstifadə tarixi: 27 aprel 2026.
- ↑ Alexander, Ronelle. Bosnian, Croatian, Serbian, a Grammar: With Sociolinguistic Commentary (ingilis). University of Wisconsin Press. 2006. ISBN 978-0299211943.
- ↑ "Serbo-Croatian language" (ingilis). Encyclopedia Britannica. 29 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 aprel 2026.
Biblioqrafiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Anić, Vladimir; Silić, Josip. Pravopisni priručnik hrvatskoga ili srpskoga jezika (xorvat) (2nd). Zagreb: Liber / Školska knjiga. 1987.
- Babić, Stjepan; Brozović, Dalibor; Škarić, Ivo; Težak, Stjepko. Glasovi i oblici hrvatskoga književnoga jezika. Velika hrvatska gramatika. 1. Zagreb: Globus / HAZU. 2007. ISBN 978-953-167-202-3.
- Badurina, Lada; Marković, Ivan; Mićanović, Krešimir. Hrvatski pravopis (2nd). Zagreb: Matica hrvatska. 2008.
- Badurina, Lada. Hrvatski slovopis i pravopis u predstandardizacijskome razdoblju (PDF) // Mićanović, Krešimir (redaktor). Povijest hrvatskoga jezika / Književnost i kultura devedesetih: Zbornik radova 40. seminara Zagrebačke slavističke škole. Zagreb: Zagrebačka slavistička škola. 2012. səh. 65-96. ISBN 978-953-175-431-6.
- Daničić, Đuro. Ogled // Pavešić, Slavko; Jonke, Ljudevit (redaktorlar ). Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika: Dio XXIII (2. zlotvor – žvuknuti / popis izvora, dodatak). Zagreb: JAZU. 1975–1976.
- Halilović, Senahid. Pravopis bosanskoga jezika (2nd). Sarajevo: Slavistički komitet. 2017.
- Maretić, Tomo. Istorija hrvatskoga pravopisa latinskijem slovima (PDF). Zagreb: JAZU. 1889.
- Maretić, Tomo. Gramatika hrvatskoga ili srpskoga književnog jezika (3rd). Zagreb: Matica hrvatska. 1963.
- Jojić, Ljiljana. Pravopisni priručnik - dodatak Velikom rječniku hrvatskoga jezika (xorvat). Zagreb: Novi liber. 2003.
- Moguš, Milan; Vončina, Josip. "Latinica u Hrvata". Radovi Zavoda za slavensku filologiju. Zagreb: Sveučilište u Zagrebu, Filozofski fakultet. 11. 1969: 61–81.
- Moguš, Milan. Povijest hrvatskoga književnoga jezika (3rd). Zagreb: Globus. 2009.
- Пешикан, Митар; Јерковић, Јован; Пижурица, Мато. Правопис српскога језика. Нови Сад: Матица српска. 2010.
- Пипер, Предраг; Клајн, Иван; Драгичевић, Рајна. Нормативна граматика српског језика (4th). Нови Сад: Матица српска. 2022. ISBN 978-86-7946-377-7.
- Vončina, Josip. "Temelji i putovi Gajeve grafijske reforme". Filologija. Zagreb: JAZU. 13. 1985: 7–88.
- Žagarová, Margita; Pintarić, Ana. "O nekim sličnostima i razlikama između hrvatskoga i slovačkoga jezika" [On some similarities and differences between Croatian and Slovakian]. Jezikoslovlje (xorvat). Filozofski fakultet u Osijeku. 1 (1). iyul 1998: 129–134. ISSN 1331-7202.
