Qazaxıstan-Qırğızıstan sərhədi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qazaxıstan-Qırğızıstan sərhədi 1,212 km (753 m) olub , ÖzbəkistanÇin ilə birlikdə üçtərəfli sərhəd təşkil edir. Qırğızıstanın paytaxtı Bişkek, bu sərhədin cənubunda 16 km məsafədədir və Almatı (Qazaxıstanın ən böyük şəhəri və köhnə paytaxtı) onun şimalından yalnız 29 km (18.4 m) məsafədə yerlləşir.[1]

Təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Sərhəd qərbdə Uqam silsiləsində Özbəkistanla başlayır və sonra şimal-şərq istiqamətində Tarazdan keçərək və Qırğızıstanın Ala-Too dağları boyunca davam edir. Sərhəd Bişkek və Tokmokdan keçən Çu çayından əvvəl Kara-Balta ətrafında kobud çuxuru izləyir. Qazaxıstanın Tarazdan Aqtöbe dəmiryoluna qısa müddətdə keçən Sovet dövrünün mirası, infrastrukturun daxili sərhədləri nəzərə alınmadan inşa edildiyi bir yerdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrdə Rusiya Mərkəzi Asiyanı KokandXivə keçmiş müstəqil xanlıqlarını və Buxara əmirliyini birləşdirərək fəth etdi. Kommunistlər 1917-ci ildə hakimiyyətə gəldikdən və Sovet İttifaqını yaratdıqdan sonra Orta Asiyanı etnik əsaslı respublikalara bölüşdürmə qərarı verilmişdir, bunlar Milli ərazi sərhədləri (və ya ing. NTD) kimi tanınan bir prosesdir. Bu siyasətlə, Stalin, sakinlərini ayrı-ayrı ölkələrə bölüşdürdü və bu azlıqlar üçün sərhədlər müəyyən etdi.[2]

Sovetlər etnik cəhətdən homogen respublikalar yaratmaq məqsədi daşıyırdı, lakin bir çox sahələr etnik şəkildə qarışıq idi (məsələn, Fərqanə Vadisi) və bəzi xalqlara (məsələn, qarışıq Tacik-Özbek Sartı və ya Amudərya Türkmənistan / Özbek qəbilələri) 'hüququ' etnik etiket təyin etmək çətin idi.[3] [4] daha sonra isə ekspert biliklərinin olmaması və regionda dəqiq və ya dolğun etnoqrafik məlumatların çatışmazlığı ilə maneə törədiblər. Bundan əlavə, NTD həmçinin iqtisadi, coğrafi, kənd təsərrüfatı və infrastruktur məsələləri nəzərə alınmaqla etnik mənsubiyyətləri yaratmaq planı idi.[5] [6]

Bu ziddiyyətli məqsədləri bütöv bir millətçi çərçivə ilə tarazlaşdırmaq cəhdi olduqca çətin idi. Bundan əlavə, sovet hakimiyyəti, bu sərhədlərin bu gün olduğu kimi beynəlxalq sərhədlərə çevrilməsini nəzərdə tutmamışdı. NTD 1920-ci ildən etibarən təklif edilmişdir. [7]

Orta Asiya o zaman Avrasiya Sovet Sosialist Respublikaları (ASSR) və 26 Avqust 1920-ci il tarixlərində Qazaxıstanın şimal hissəsi ilə bərabər olan ərazidə yaradılmış Qırğızıstan Sovet Sosialist Respublikasından ibarətdir

1920-ci ildə Qırmızı Ordu tərəfindən ələ keçirildikdən sonra Buxara və Xarəzm Xalq Sovet Respublikalarına çevrilən Buxara Əmriyyətinin və Xivə Xanlığının iki ayrı varis "respublikaları" var idi.[8]

25 fevral 1924-cü ildə Sovet İttifaqının Siyasət bürosu və Mərkəzi Komitəsi Mərkəzi Asiyada NTD-ə davam edəcəklərini elan etdi Bu proses Orta Asiya Bürosunun Xüsusi Komitəsi tərəfindən idarə olunmalı idi və regionun əsas millətləri (qazaxlar, türkmənlər və özbəklər) sayılan hər birinə görə üç sub komitəsi tərəfindən iş olduqca sürətlə aparıldı.

Qazaxıstan-Qırğızıstan sərhədinin yaradılmasına qırğızların (o zaman "Qara-Qırğızıstan" adlandırılırdı) qazaxlardan (o zaman "qırğız" adlandırılırdı) fərqli olması, yoxsa dağlıq ərazilərdə yarı köçəri olan qazaxlardan ibarət olması kimi mübahisələr mane olurdu.

Qara-qırğız (qırğız) 1924-cü ilin oktyabrında Rus SSRİ-in tərkibində Müstəqil vilayətin yaradılması üçün kifayət qədər fərqlənmişdir və sərhədlər müasir Qırğızıstana uyğunlaşdırılmışdı.[9] 1925-ci il may ayında 1925-ci ildə Qırğız Muxtar Vilayəti adını aldı, 1926-cı ildə Qırğızıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına və 1936-cı ildə isə Qırğızıstan SSRİ-yə çevrildi.
1991-ci ildə Sovet İttifaqının ləğvi və qurulmuş respublikaların müstəqilliyi ilə sərhəd beynəlxalq sərhəd olmuşdur.

Son sərhəd müqaviləsi 15 dekabr 2001-ci ildə imzalanıb və 2008-ci ildə qüvvəyə minir.[10]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. CIA World Factbook - Kyrgyzstan23 September 2018
  2. The charge is so common as to have become almost the conventional wisdom within mainstream journalistic coverage of Central Asia, with Stalin himself often the one drawing the borders, see for example Stourton, E. in The Guardian, 2010 Kyrgyzstan: Stalin's deadly legacyZeihan, P. for Stratfor, 2010 The Kyrgyzstan Crisis and the Russian DilemmaThe Economist, 2010 Kyrgyzstan - Stalin's Harvest
  3. Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 44-5
  4. Edgar, Adrienne Lynn (2004) Tribal Nation: The Making Of Soviet Turkmenistan, Princeton University Press, pg. 47
  5. Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 43-4
  6. Starr, S. Frederick (ed.) (2011) Ferghana Valley – the Heart of Central Asia Routledge, pg. 112
  7. Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 40-1
  8. Bergne, Paul (2007) The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic, IB Taurus & Co Ltd, pg. 39
  9. Haugen, Arne (2003) The Establishment of National Republics in Central Asia, Palgrave Macmillan, pg. 167
  10. Kazakhstan MFA - Delimitation and Demarcation of State Border, retrieved 12 September 2018

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]