Qazaxıstan sənayeləşmə dövründə

Qazaxıstan sənayeləşmə dövründə — Qazaxıstanın sənayeləşməsi. 1925-ci ilin dekabrında ÜİK(b)P-nin XIV qurultayında müəyyən edilmiş Sovet İttifaqının sənayeləşdirilməsi siyasətinin həyata keçirilməsi Qazaxıstanda bir sıra çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Bu çətinliklər əsasən ölkənin müstəmləkə keçmişi, habelə sosial-iqtisadi və mədəni həyatdakı geriliyi ilə bağlı olmuşdur.

Respublikada xalq təsərrüfatının, xüsusilə sənaye və nəqliyyatın bərpası prosesinin həddindən artıq uzanması mövcud çətinlikləri daha da mürəkkəbləşdirərək kəskinləşdirmişdir. Bu vəziyyət Qazaxıstanın sənayeləşmə yolunda uğurla irəliləməsi üçün əsas maneəyə çevrilmişdir.

Zəmin

İqtisadi vəziyyət

1922-ci ildə Mərkəzi Asiya.

Birinci Dünya müharibəsi və Rusiyada vətəndaş müharibəsinin ağır nəticələrini yaşayan Qazaxıstanın geri qalmış müstəmləkə iqtisadiyyatı, ölkənin sənayeləşmiş bölgələri ilə müqayisədə daha ağır vəziyyətə düşmüşdür. Hərbi əməliyyatlardan xüsusilə sənaye və nəqliyyat sahələri ciddi zərər görmüşdür. 1920-ci ildə iri sənaye müəssisələrinin ümumi məhsul istehsalı 1913-cü illə müqayisədə iki dəfə, istehsal avadanlıqlarının istehsalı 4,5 dəfə, neft hasilatı isə 4 dəfə azalmışdır. Mis və polimetal filizlərinin hasilatı, habelə misəritmə prosesi tamamilə dayanmışdır. Bir çox yataqları və kömür şaxtalarını su basmış, elektrik stansiyalarının dağılması və avadanlıqların sıradan çıxması səbəbindən işlər dayandırılmışdır. Nəqliyyat sistemi, xüsusilə dəmiryol nəqliyyatı qəzalı vəziyyətdə olmuşdur. Parovozların yarıdan çoxu və vaqonların təxminən 90%-i əsaslı təmirə ehtiyac duymuş, yüzlərlə körpü dağıdılmışdır. Yol təsərrüfatı böyük itkilərə məruz qalmış, yararsız rels və şpalların əvəzlənməsi üçün material çatışmazlığı yaranmışdır. Ölkənin Yeni İqtisadi Siyasətə (YİS) keçdiyi dövrdə Qazaxıstanın sənaye və nəqliyyatında başlanan bərpa işləri təkcə təsərrüfat böhranı ilə deyil, həm də 1920–1921-ci illərdəki kütləvi mal-qara tələfatı (jut) və 1921-ci ilin quraqlığı nəticəsində yaranan aclıq səbəbindən böyük çətinliklərlə həyata keçirilmişdir.

1920–1921-ci illərdə yalnız ayrı-ayrı müəssisələrin bərpasına başlanılmışdır, lakin bütövlükdə bu proses 1922-ci ilin ikinci yarısından etibarən geniş vüsat almışdır. Respublikanın xalq təsərrüfatının bərpasında 1923-cü il dönüş mərhələsi hesab olunur. 1922-ci ilin məhsuldarlığının təsiri ilə ilk növbədə kənd təsərrüfatı xammalını emal edən müəssisələr bərpa edilmişdir. Kostanay, Oral, Semey və Pavlodar kimi şəhərlərdə iri dəyirmanların işə düşməsi unüdütmə sənayesinin sürətli formalaşmasına şərait yaratmışdır. Şimali Qazaxıstan vilayətində yağ zavodları fəaliyyətə başlamış və 20 yeni yağ zavodu inşa edilmişdir. Qida sənayesinin digər sahələrində də irəliləyişlər müşahidə olunmuş, 1923-cü ilin avqustunda böyük kapital qoyuluşu tələb etməyən İletsk və Koryakovsk duz mədənləri yenidən işə salınmışdır.

Respublikanın cənubunda pambıqtəmizləmə zavodlarının, yüngül sənayeyə aid dəri aşılama və yunyuma müəssisələrinin fəaliyyəti tədricən canlanmışdır. 1923-cü ildə Petropavlovskda bərpa edilmiş keçəçilik, qoyun dərisinin emalı, dəri aşılama və çuquntökmə zavodları vahid müəssisədə birləşdirilərək sənaye kombinatı yaradılmışdır. Almatı, Şımkent və Talqarda da dəri zavodlarının fəaliyyətində canlanma qeydə alınmışdır.

Ağır sənaye müəssisələrinin bərpası istiqamətində də mühüm addımlar atılmışdır. Neft sənayesi digər sahələrdən daha sürətlə bərpa olunmuşdur. Emba və Dossor mədənləri 1925-ci ildə artıq 1913-cü ilin hasilat səviyyəsini geridə qoymuşdur. İstehsalatın texniki cəhətdən yenidən qurulması çərçivəsində dərinlik nasoslarından istifadə olunmuş, müəssisələrin elektrikləşdirilməsi genişləndirilmiş, avadanlıqlar yenilənmiş və kəşfiyyat işlərində geofiziki üsullar tətbiq edilmişdir. Poliqrafiya sənayesi də inkişaf edərək müharibədən əvvəlki səviyyəyə çatmış, nəticədə qazax və rus dillərində qəzetlərin tirajı artmışdır.

Ridderdə şaxtaların, mədənlərin, zənginləşdirmə fabriklərinin, elektrik stansiyalarının, dəmir yollarının və digər obyektlərin bərpası istiqamətində müəyyən işlər görülmüşdür, lakin avadanlıq və maliyyə vəsaitlərinin çatışmazlığı səbəbindən bu müəssisələr texniki mühafizə rejiminə keçirilmiş, yalnız 1925-ci ildə Ridder müəssisələrində bərpa işlərinə yenidən başlanılmışdır. Karanda və Ekibastuz kömür mədənləri, Spassk zavodu, Uspen yatağı və digər dağ-mədən sənayesi obyektləri ilə bərabər dağ-mədən zavodlarının fəaliyyəti də dayandırılmış vəziyyətdə qalmışdır. Yalnız 1925-ci ilin sonunda Qarsakbay misəritmə zavodunun və Baykonur — Qarsakbay-Cezkazqan darölçülü dəmir yolunun bərpası işlərinə start verilmişdir.

Yeni İqtisadi Siyasət şəraitində sənayenin idarəetmə sistemi təkmilləşdirilmiş, Ümumittifaq Xalq Təsərrüfatı Şurasının (Üİ XTŞ) Respublika Sənaye Bürosu Xalq Təsərrüfatı Mərkəzi Şurası (XT MŞ) olaraq yenidən təşkil edilmişdir. Müəssisələr tabelik dərəcəsinə görə ittifaq, Rusiya, qarışıq-federativ, respublika və quberniya (yerli) səviyyələrinə bölünmüşdür. Daha iri müəssisələr əsasında təsərrüfat hesabı sisteminə söykənən və sovet trestləri adlandırılan birliklər yaradılmışdır. Ural-Emba neft tresti, "Altaypolimetall" tresti, Atbasar əlvan metallar tresti, "Zolotoruda" tresti (Qostanay ərazisindəki qızıl yataqları qrupu) ittifaq əhəmiyyətli müəssisələrə çevrilmişdir. Ekibastuz və Ridder müəssisələri RSFSR-in Üİ XTŞ-nin mandatı əsasında Qazaxıstanın XT MŞ tərəfindən idarə olunmuşdur. Həmin şuranın birbaşa rəhbərliyinə İletsk duz tresti, Pavlodar duz tresti, "Yujno-Ural-zoloto", "Akjal zoloto" trestləri, Orenburq və Petropavlovsk dəri-xəz trestləri, Qazaxıstan balıq tresti verilmişdir. İllər keçdikcə mərkəzin Qazaxıstanın iri və xırda müəssisələrinə, xüsusilə məhsulları SSRİ-nin sənaye cəhətdən inkişaf etmiş bölgələrinə göndərilən hasilat sahələrinə (neft, əlvan metallurgiya və s.) rəhbərlik nüfuzu daha da güclənmişdir. Bununla da Qazaxıstan iqtisadiyyatının xammal yönümlü xarakteri getdikcə daha bariz şəkildə özünü göstərmişdir.

Nəqliyyat sahəsinə xüsusi diqqət yetirilmişdir, çünki onun fəaliyyəti düzgün tənzimlənmədən Yeni İqtisadi Siyasətin əsas vəzifəsini — şəhər ilə kənd, sənaye müəssisələri ilə kənd təsərrüfatı arasındakı iqtisadi əlaqələrin bərpası məqsədini həyata keçirmək qeyri-mümkün idi. Respublikanın əsas dəmir yolu arteriyası olan Orenburq — Daşkənd magistralına külli miqdarda parovoz və vaqon, yanacaq-kömür, Dəmir Yolu Xalq Komissarlığı tərəfindən ayrılmış müxtəlif materiallar göndərilmiş, habelə yüksəkixtisaslı dəmir yolu mütəxəssisləri və nəqliyyat təsərrüfatının təcrübəli rəhbərləri cəlb olunmuşdur. Yeddisu (Jetisu) dəmir yolunun Luqovaya stansiyasına, oradan isə Pişpek stansiyasına qədər uzadılması, Petropavlovsk — Kokşetau yolu, eləcə də Cənubi Sibir magistralının Slavgorod — Kulundı — Pavlodar xətti kimi yeni yollar, xüsusilə "taxıl xətləri" sürətlə inşa edilmişdir. İlk iki xətt Yeddisu və Şimali Qazaxıstandan ölkənin mərkəzi rayonlarına taxıl daşınması, sonuncusu isə Koryakov mədənlərindən duz nəql edilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Buna baxmayaraq, Qazaxıstanda müstəmləkə keçmişindən qalan iqtisadi gerilik, avadanlıq, maliyyə vəsaiti və ixtisaslı kadr çatışmazlığı, habelə yerli çətinliklər səbəbindən sənaye və nəqliyyatın bərpası prosesi ləng tempdə aparılmış və bu mərhələ 1927-ci ilin sonuna qədər davam etmişdir.

Əlvan metallurgiya sahəsində bütün müəssisələrin 60%-indən çoxu fəaliyyət göstərmişdir. 1926-cı ilin ərəfəsində respublikanın sənayesi 1913-cü il səviyyəsinin cəmi 61%-inə, kənd təsərrüfatı isə 82,9%-inə çata bilmişdir.

Beləliklə, Qazaxıstanda sənaye və nəqliyyatın bərpası prosesi ölkənin sənayeləşmə mərhələsinə keçdiyi dövrdə başa çatmışdır. Həmin vaxta qədər sənaye və nəqliyyatda dövlət sektoru xeyli möhkəmlənərək inkişaf etməyə başlamışdır. Milliləşdirilmiş xüsusi mülkiyyətdə olan müəssisələr əsasında formalaşan bu sektorun payı Qazaxıstanın bütün sənayesində 64%-ə, iri sənayedə isə 97,2%-ə yüksəlmişdir. Bütün dəmiryol xətləri, habelə gəmiçilik idarələri və limanlar da daxil olmaqla iri su yolları dövlət mülkiyyətində cəmlənmişdir. Xüsusi sektorun inkişafına və ticarət azadlığına yol verən Yeni İqtisadi Siyasət şəraitində Qazaxıstanda digər iqtisadi strukturlar əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etməmişdir.

Buna baxmayaraq, mövcud vəziyyət hələ də inqilabdan əvvəlki geri qalmış müstəmləkə səviyyəsini əks etdirirdi. Bu, sənayeləşmə şəraitində Qazaxıstanın inkişafı üçün möhkəm və müstəqil baza rolunu oynaya bilməzdi. Yeni İqtisadi Siyasət dövründə fəaliyyət göstərən sənaye müəssisələri və dəmir yolları texniki gerilik, istehsalatda, habelə ərzaq və xammal daşınmasında müşahidə olunan qeyri-müntəzəmlik və nəqliyyat əlaqələrinin zəifliyi səbəbindən 1920-ci illərin ikinci yarısında və 1930-cu illərdə Moskva, Leninqrad, Donbass və Ural kimi SSRİ-nin digər inkişaf etmiş bölgələrindəki müəssisələr kimi yerli "sənayeləşmə aləti" funksiyasını yerinə yetirə bilməmişdir. Üstəlik, köhnə müəssisələrin və dəmir yollarının texniki cəhətdən yenidən qurulması və ya yenilərinin inşası istiqamətindəki ilk addımlara yerli əhali arasında ixtisaslı fəhlələrin yoxluğu, maliyyə vəsaiti və tikinti materiallarının çatışmazlığı kimi amillər birbaşa maneə törətmişdir.

Beşillik plan

Qazaxıstanın sənaye inkişafını ləngidən digər mühüm çətinliklərdən biri ərazinin geoloji baxımdan az öyrənilməsi olmuşdur. İnqilabdan əvvəlki dövrlərdə kömür, neft, əlvan metallar və digər faydalı qazıntıların zəngin yataqları haqqında müəyyən məlumatlar var, lakin sovet hakimiyyətinə qədər ölkə ərazisinin 94%-i tamamilə tədqiq edilməmişdir. İlk beşillik planın tərtib edildiyi dövrdə yerli planlaşdırma orqanlarının zəifliyi səbəbindən həmin yataqların əksəriyyəti öyrənilməmiş sahələr olaraq qalmışdır. Bu və digər nöqsanlar nəticəsində SSRİ-nin ilk beşillik planında Qazaxıstanın ehtiyacları və imkanları lazımi səviyyədə nəzərə alınmamışdır. Odur ki, SSRİ Əmək və Müdafiə Şurası ilə Xalq Komissarları Şurasının 1930-cu il 1 sentyabr tarixli qərarında xalq təsərrüfatı quruculuğunun beşillik planında Qazaxıstan MSSR-in ehtiyac və imkanlarının tam hesablanmadığının qeyd olunması təsadüfi deyildir. Bununla əlaqədar olaraq vurğulanmışdır ki, SSRİ-nin beşillik planında ölkənin təbii ehtiyatlarının tam öyrənilməməsi genişmiqyaslı tədqiqat, axtarış və kəşfiyyat işlərini Qazaxıstanın sənaye planının ən mühüm tərkib hissəsinə çevirmişdir; bu işlər həm növbəti beşillikdə tikiləcək obyektlərin hazırlanmasına xidmət etməli, həm də cari beşillik planların reallaşdırılmasını dəqiqləşdirib yekunlaşdırmalı idi.

Əsas istiqamətlər

Dağ-mədən

Qazaxıstanın geniş ərazisinin geoloji cəhətdən sürətlə öyrənilməsi üçün böyük səylər göstərilmişdir. 1928–1929-cu illərdə Geologiya İdarəsi tərəfindən 50-dən çox kəşfiyyat qrupu Qazaxıstanın yer təkinin tədqiqi ilə məşğul olmuşdur. "Qaru qol", "Altaypolimetall", "Balxaşstroy", "Kazpolimetall" kimi nəhəng yeni tikililərin nəzdində geoloji-kəşfiyyat şöbələri yaradılmış, xüsusi Qazaxıstan Geoloji-Kəşfiyyat Tresti təşkil edilmişdir. Həmçinin "Embaneft" tərkibində Mərkəzi Elmi-Tədqiqat Laboratoriyası, "Aktyubnikel" nəzdində isə geoloji-kəşfiyyat xidməti fəaliyyətə başlamışdır.

Geoloji tədqiqatlar üçün həm mərkəzdən, həm də Qazaxıstanın yerli idarələrindən külli miqdarda vəsait və qüvvə ayrılmışdır. Bu, bir çoxu analoqu olmayan irimiqyaslı yeni yataqların aşkar edilməsinə imkan vermişdir. Bu tapıntılar ilk növbədə əlvan və qara metalların, kömür və neftin kəşf olunmuş ehtiyatlarına aid idi. 1928-ci ildə Qonırat (M. T. Rusakov), 1930-cu ildə Bozşaköl (R. A. Borukayev), Cezkazğan (K. İ. Satbayev) mis yataqları; Filizli Altayda, Qaratau və Cunqar Alatausu dağlarında qurğuşun ehtiyatları. Atasu dəmir filizi yatağı (1931-ci il), daha sonra Aqtöbe vilayətində xromit və nikel yataqları, fosforit. İnderdə zəngin borat mənbələri tapılmışdır. Eyni zamanda, Ural-Emba bölgəsində yeni neft yataqları aşkar edilmiş, həmçinin Qaraqandanın sadəcə təcrid olunmuş iri yataq deyil, bütöv bir kömür hövzəsi olduğu müəyyənləşdirilmişdir.

Bu intensiv işlərin nəticəsində Mərkəzi, Şərqi və Qərbi Qazaxıstanda respublikanın yeni elmi geoloji xəritəsi tərtib olunmuş və Böyük Vətən müharibəsi ərəfəsində (Betpaqdala, Üstürt və digər bir neçə ərazi istisna olmaqla) ölkənin bütün ərazisi geoloji baxımdan kəşf edilmişdir. Sonralar Qazaxıstan SSR Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti Qanış Satbayev qeyd etmişdir ki, geoloji tədqiqatların yüksək səmərəliliyi sayəsində Qazaxıstan mühüm xammal növlərinin müxtəlifliyinə görə SSRİ-də və dünyada aparıcı yerlərdən birini tutur. Onların arasında qara metallar (dəmir, manqan, xrom, vanadium), əlvan metallar (mis, qurğuşun, sink, kadmium, alüminium, nikel), nadir metallar (volfram, molibden və s.), qiymətli metallar (qızıl, gümüş), yanar qazıntılar (daş və qonur kömür, neft, yanar şistlər) və mineral duzlar (fosforit, kalium və s. duzlar) əsas yer tutur. Bütün bunlar Qazaxıstanı SSRİ-nin inkişaf etmiş bölgələrinin sənayesini zəruri xammalla təmin edən mərkəzə çevirmişdir. Beləliklə, SSRİ-nin sənayeləşməsi fonunda Qazaxıstanın geoloji tədqiqi sahəsindəki boşluqlar bu şəkildə doldurulmuşdur.

Yerli, həmçinin mərkəzi planlaşdırma orqanlarının fəaliyyətindəki nöqsanlar birinci beşillik planın icrası prosesində tədricən aradan qaldırılmışdır. Qazaxıstanın təsərrüfat və sosial-mədəni inkişafı üzrə beşillik planın VI Ümumqazaxıstan partiya konfransının və ÜİK(b)P-nin XV qurultayının (hər ikisi 1927-ci ilin noyabr ayında baş tutmuşdur) göstərişləri əsasında hazırlandığı məlumdur. Geoloji tədqiqatların uğurları, bu tədqiqatlar əsasında əlvan metallurgiya, neft, kömür və digər faydalı qazıntı yataqlarının mənimsənilməsinə dair daxil olan konkret təkliflər, habelə kənd təsərrüfatı xammalını emal edən yeni müəssisələrin inşası və planlaşdırma orqanlarının topladığı təcrübə respublika rəhbərliyinə mərkəzi hakimiyyət qarşısında birinci beşilliyin, xüsusilə də onun son üç ilinin plan tapşırıqlarına yenidən baxılması barədə vəsatət qaldırmağa imkan vermişdir. Qazaxıstanın xalq təsərrüfatının birinci beşillikdəki inkişaf göstəricilərinin dəqiqləşdirilməsi və tamamlanmasına dair təkliflər respublikanın yeni paytaxtı Almatı şəhərində keçirilən VII Ümumqazaxıstan partiya konfransında (30 may – 6 iyun 1930-cu il) müzakirə edilərək yekunlaşdırılmışdır.

Bütün bunları əsas götürərək, ÜİK(b)P MK-nin Siyasi Bürosu 15 fevral 1930-cu ildə Qazaxıstanın 1928–1933-cü illəri əhatə edən təsərrüfat və sosial-mədəni inkişaf üzrə beşillik planını xüsusi olaraq nəzərdən keçirmişdir. Siyasi Büro ölkənin müvafiq xalq komissarlıqlarına və Dövlət Plan Komitəsinə iki ay müddətində beşilliyin qalan üç ili üçün plan tapşırıqlarını müəyyən etməyi tapşırmışdır. Qazaxıstan MSSR-in birinci beşillikdə təsərrüfat və sosial-mədəni inkişafına dair yenidən hazırlanmış planı 24 avqust 1930-cu ildə SSRİ Dövlət Plan Komitəsində müzakirə olunmuş, 1 sentyabr 1930-cu ildə Əmək və Müdafiə Şurası tərəfindən bəyənilmiş və həmin gün SSRİ Xalq Komissarları Şurası tərəfindən yekun olaraq təsdiq edilmişdir.

Qazaxıstanın sənaye inkişafındakı çətinliklərin dərinləşməsinə səbəb olan digər bir amil yeni sənaye və nəqliyyat tikintilərinin bir çox hallarda müvafiq texniki sənədləşmə olmadan başlanması olmuşdur. Yeni tikinti sahələrinin tikinti materialları, maliyyə vəsaiti, texnika, mexanizmlər, nəqliyyat və işçi qüvvəsi ilə təmin edilməsi, habelə inşaatçıların mənzil, ərzaq, içməli su və sanitar-tibbi xidmətlərlə təmin olunma imkanları kifayət qədər araşdırılmamışdır.

Nəqliyyat və metallurgiya

Kokşetauda ilk qatar.

Dnepr SES ilə yanaşı Sovet İttifaqının ən nəhəng tikintilərindən biri hesab olunan Türksib magistralı inqilabdan əvvəlki layihə-çertyojlar əsasında inşa edilmişdir. Tikinti prosesində bu magistralın cənub hissəsində Qorday və Şoqpar variantlarının, şimal hissəsində isə Balxaş və Lepsi layihələrinin tərəfdarları arasında kəskin mübahisələr yaranmışdır. Hər iki istiqamətdə ən əlverişli variantın seçilməsinə qədər xeyli vaxt itirilmiş və əlavə maliyyə xərcləri çəkilmişdir.

1927-ci ildə Semey şəhərində inşası aparılan dəri zavodu və mahud fabrikində layihə-smet sənədləri dəfələrlə yenidən hazırlanmış və tikintinin başlanması ərəfəsində hələ hazır olmamışdır. Tikinti materiallarının çatışmazlığı səbəbindən onlar elə yerindəcə, təcili şəkildə təsərrüfat üsulu ilə hazırlanmışdır. İxtisaslı inşaatçı fəhlə və mütəxəssis çatışmazlığı isə qonşu rayonlardan işçi qüvvəsinin gətirilməsi ilə aradan qaldırılmışdır. Oxşar hallar 1920–1930-cu illərdə bir çox iri müəssisələrin tikintisində də müşahidə edilmişdir.

Qazaxıstanın sənayeləşməsinin özünəməxsus xüsusiyyətləri mövcud olmuşdur ki, bunlar yuxarıda qeyd olunan və digər çətinliklərin dəf edilməsi prosesinin özəllikləri, habelə təbii, əmək və iqtisadi-texniki ehtiyatların səviyyəsi ilə xarakterizə olunur. Bu xüsusiyyətlər respublikanın bütün sənaye simasında öz izini qoymuş, sənaye, tikinti və nəqliyyatın 1920-ci illərin ikinci yarısı və 1930-cu illərdəki inkişaf istiqamətlərini müəyyən etməklə yanaşı, Qazaxıstanın sovet dövrü tarixinin sonrakı mərhələlərinə də təsir göstərmişdir.

Qazaxıstanın sənaye inkişafının tədqiq olunan dövrdəki bəzi xüsusiyyətləri ilk növbədə, Qazaxıstanın sənaye inkişafı SSRİ üzrə ümumi göstəricilər və digər bir çox respublikalarla müqayisədə daha yüksək templərlə səciyyələnməsi olmuşdur. Əgər Sovet İttifaqı üzrə sənaye məhsulunun ümumi həcmi 1940-cı ildə 1913-cü ilin səviyyəsinə nisbətən 7,7 dəfə artmışdırsa, Qazaxıstanda bu göstərici 7,8 dəfəyə çatmışdır. Bununla da Qazaxıstan bu sahədə Moldaviya (5,8), Azərbaycan (5,9), Özbəkistan (4,7), Türkmənistan (6,7) və Ukrayna (7,3) kimi bir sıra ittifaq respublikalarını geridə qoymuşdur. Beləliklə, Qazaxıstan sənaye məhsulu həcminin artımına görə 1940-cı ildə İttifaq daxilindəki 15 respublika arasında Rusiya (8,7), Qırğızıstan (9,9), Gürcüstan (10), Tacikistan (8,8) və Ermənistandan (8,7) sonra altıncı pillədə qərarlaşmışdır.

Sənayeləşmə şəraitində Qazaxıstanın sənaye inkişafı əsasən yeni tikintilər, yəni yenidən qurulmuş Ridder və Qarsakbay istisna olmaqla, boş ərazilərdə müəssisələrin inşası hesabına reallaşdırılmışdır. Qazaxıstanda vəziyyətin belə olmasının səbəbi Moskva, Leninqrad, Donbass, Xarkov və ya Dnepr sahillərində olduğu kimi, bütün ölkənin sənayeləşməsi üçün dayaq bazasına çevrilmiş hazır sənaye rayonlarının burada mövcud olmaması idi. Buna görə də respublikada sənaye müəssisələri və dəmir yolu tikintiləri əhalisi az olan və ya tamamilə məskunlaşılmamış bölgələrdə aparılmışdır. Müasir rabitə şəbəkələrinin, tikinti materiallarının, ixtisaslı işçi qüvvəsinin, maliyyə vəsaitinin, habelə mənzil və içməli suyun yoxluğu səbəbindən mürəkkəb çətinliklərin dəf edilməsinə böyük qüvvə sərf edilmişdir. Qaraqanda kömür hövzəsi, Balxaş misəritmə, Şımkent və İrtış qurğuşun zavodları, Cezkazğan, Qonırat və digər mədənlər, Emba neft mədənləri, Türksib, Quryev — Kandıağaş — Orsk, Aqmola-Qarqalı və İletsk-Oral dəmir yolları bu şəraitdə inşa olunmuşdur.

Yeni sənaye tikintiləri üçün dövrün son texniki nailiyyətləri ilə təchiz olunmuş, xammal və elektrik enerjisindən səmərəli istifadəni təmin edən, istehsal proseslərinin ixtisaslaşması və iriləşdirilməsi əsasında fəaliyyət göstərən kombinatların yaradılması xarakterik hal almışdır. Məhsul həcmi, işçi qüvvəsinin tərkibi, habelə müvafiq regiondakı sosial-iqtisadi və mədəni əhəmiyyəti ilə seçilən bu kombinatlar yeni şəhərlərin yaranmasına təkan vermiş və yerli sənaye mərkəzlərinə çevrilmişlər. Tərkibinə 17 şaxta (1931-ci il), DRES (1933-cü il), Nura su kəməri (1933-cü il) və zənginləşdirmə fabrikini (1933-cü il) daxil edən "Qaraqanda-uqol" tresti, "Kazpolimetall", "Altaypolimetall", Aqtöbe kimya, Semey ət-konserv, Quryev balıq-konserv, Almatı meyvə-tərəvəz və Semey mahud kombinatları bu qəbildən olan müəssisələr sırasına daxil olmuşdur.

Sənayeləşmə dövründə Qazaxıstanda ağır sənayenin, ilk növbədə kömür, neft və əlvan metallar hasil edən sahələrinin inkişafına üstünlük verilmişdir. Bu sahələr ittifaq miqyasında əsas ixtisaslaşma istiqamətinə çevrilərək, sonrakı dövrlərdə də respublika sənayesinin ümumi çəkisini müəyyən etmişdir. İnşa edilmiş ağır sənaye müəssisələri, xüsusilə neft, kömür və əlvan metallurgiya obyektləri ümumittifaq əhəmiyyəti kəsb etmişdir. Belə ki, onlar yüngül və qida sənayesi müəssisələri ilə yanaşı, ittifaq sənayesini zəruri xammalla təmin etmiş və respublikanın xüsusi peşəkar ixtisaslaşmasını şərtləndirmişdir.

Müharibədən əvvəlki beşilliklər dövründə geniş inkişaf etməsinə baxmayaraq, Qazaxıstan sənayesində müəyyən çatışmazlıqlar da müşahidə olunmuşdur. Maşınqayırma sahəsi, demək olar ki, mövcud olmamış, metal emalı isə ayrı-ayrı zavodların təmir emalatxanaları və mexaniki sexləri ilə məhdudlaşmışdır. Qara metallurgiya, bir sıra tikinti materialları (sement, şüşə), yüngül və qida sənayesinin bəzi növlərinin istehsalı yox səviyyəsində idi. Bu boşluqlar arasında sənayeləşmənin əsas nüvəsi sayılan maşınqayırma işinin olmaması Qazaxıstanın sənaye inkişafını ləngidən mühüm amil olmuşdur. Bu səbəbdən Qazaxıstana dəzgah və avadanlıqlar mərkəzi rayonlardan, Leninqrad, Ural və Ukraynadan gətirilmişdir.

Bu dövrdə ağır sənayenin hasilat sahələri ilə yanaşı, nəqliyyat, xüsusilə dəmir yolu tikintisi ön plana çıxarılmışdır. Qazaxıstanın geniş ərazisindəki zəngin kömür, neft və əlvan metal yataqlarının müasir nəqliyyat yolları olmadan mənimsənilməsinin qeyri-mümkünlüyü bu məsələnin təcili həllini tələb etmişdir. Planlaşdırılan yol şəbəkəsi tam başa çatdırılmamışdır, lakin 1928–1940-cı illərdə respublikanın dəmir yolu şəbəkəsi təxminən 50% artaraq 6581 kilometrə çatmışdır. Həmin illərdə Sibiri Orta Asiya və Qazaxıstanın cənubu ilə birləşdirən Türküstan-Sibir (Türksib) dəmir yolu, habelə Transqazaxıstan magistralının əsas hissələri (Petropavlovsk-Kokşetau-Aqmola, Aqmola-Qaraqanda, Qaraqanda-Bertis, Jarıq-Cezkazğan) inşa edilmişdir. Bu xətlər Mərkəzi Qazaxıstanın təbii sərvətlərinin mənimsənilməsində müstəsna rol oynamışdır. Rubtsovsk-Ridder xətti Şərqi Qazaxıstanın əlvan metallurgiya müəssisələrinə xidmət etmiş, Oral-İletsk dəmir yolu isə respublikanın qərb rayonlarını Orenburq bölgəsi və Rusiyanın digər inkişaf etmiş sənaye vilayətləri ilə əlaqələndirmişdir.

Mübahisələr

Qeyd olunan çətinliklər və xüsusiyyətlər, habelə mürəkkəb ictimai-siyasi vəziyyət və Qazaxıstanın geri qalmış iqtisadiyyatının ağır vəziyyəti 1920-ci illərdə və 1930-cu illərin əvvəllərində respublikanın sənayeləşdirilməsi və milli fəhlə kadrlarının hazırlanması məsələləri ətrafında kəskin mübarizəyə səbəb olmuşdur. Bu mövzuda bir neçə müxtəlif baxış bucağı ortaya çıxmışdır. Bir qrup şəxs "köçərilikdən sosializmə" keçidin qeyri-mümkün olduğunu və köçəri həyat tərzinin qazax xalqının əsas xüsusiyyəti olduğunu, buna görə də sənayeləşmənin "milli təbii özəlliyi" pozacağını iddia etmişdir.

Digərləri sənayenin inkişaf etdirilməsinin və fəhlə sinfinin formalaşdırılmasının "təbiətə zidd" və "Qazaxıstan üçün qeyri-mümkün bir iş" olduğunu, "geri qalmış köçəri xalqın" sənayeləşmənin yüksək tempinə tab gətirə bilməyəcəyini, "qazaxlaşdırmanın istehsalı bahalaşdırdığını" və qazaxların onsuz da çöllər üçün darıxaraq işləməyəcəklərini sübut etməyə çalışmışdılar. Üçüncü tərəf respublikanın İttifaq tərkibində ardıcıl inkişafının zəruriliyini qəbul etmişdir, lakin Qazaxıstanın xüsusi maraqlarını nəzərə almamaq ideyasını müdafiə etmişdir. Onlar partiyanın kənd təsərrüfatı ilə bağlı xammal bazası rolunu oynayan xırda sənayenin genişləndirilməsi və işinin yaxşılaşdırılması istiqamətindəki xəttinin şübhəsiz doğru olduğunu əsaslandırmışlar. Dördüncü qrup kənar bölgələrin yalnız xammal bazası olaraq qalmaması və sənayeləşmə həyata keçirilərkən respublikanın xüsusiyyətlərinin mütləq nəzərə alınması fikrini irəli sürmüşdür.

İlk iki baxış bucağı həyat qabiliyyətini itirdiyi üçün əsas mübarizə sonuncu iki fikir arasında cərəyan etmişdir. Üçüncü mövqenin tərəfdarlarından biri olan K. Sarımoldayev Qazaxıstanın qarşısında duran vəzifələrin bütün İttifaq üçün eyni olduğunu və respublikanın ümumi vəzifələrdən təcrid olunacaq qədər "üstünlüklərinin" olmadığını hesab etmişdir. K. Sarımoldayev vilayət partiya komitəsi rəhbərliyinin və onun birinci katibi F. İ. Qoloşşyokinin yanlış mövqeyi çərçivəsindən kənara çıxa bilməmişdir. F. İ. Qoloşşyokin nəhəng tikintilərin respublika sənayesində əsas bənd olmadığını, başlıca vəzifənin yerli xırda və orta sənayeni inkişaf etdirmək olduğunu bəyan etmişdir.

Qoloşşyokin

Filipp Qoloşşyokin.

Xırda və orta sənayenin, xüsusilə də kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən müəssisələrin inkişaf etdirilməsinin, beləliklə də SSRİ-nin sənayeləşməsi şəraitində respublika sənayesinin xammal yönümlü istiqamətinin formalaşdırılmasının zəruriliyini və doğruluğunu Qazaxıstan Vilayət Partiya Komitəsi və muxtariyyət hökuməti adından F. İ. Qoloşşyokin, O. İsayev, K. Sarımoldayev və başqaları təbliğ etmiş və bunu həyata keçirməyə çalışmışdılar. Məsələn, F. İ. Qoloşşyokin "Bolşevik Kazaxstana" jurnalında (1927, № 2) dərc olunan məqaləsində Qazaxıstan üçün sənaye sahəsində əsas olanın iri müəssisələr deyil, kənd təsərrüfatı ilə bağlı olan və onu rentabelli edən xırda və orta bəndlər (yarma istehsalı, yunyuma, yağ zavodları, təmir emalatxanaları və s.) olduğunu yazmışdır. 15–23 noyabr 1927-ci ildə keçirilmiş VI Ümumqazaxıstan partiya konfransında o, iki il ərzində sənayenin əsas bəndinin nəhəng tikintilər deyil, yerli xırda və orta sənayenin inkişafı olması barədə təbliğat apardığını və bu məsələnin iqtisadiyyatın təkmilləşdirilməsindəki əhəmiyyətinin gündən-günə artdığını xüsusi vurğulamışdır.

Kömür, neft, əlvan metallar və digər faydalı qazıntıların olduqca zəngin ehtiyatlarının mövcudluğuna, habelə yerlərdə respublikanın aqrar vəziyyətinə uyğun kifayət qədər işçi qüvvəsinin olmasına baxmayaraq, F. İ. Qoloşşyokin Qazaxıstan MSSR-in ümumi beşillik plana ittifaq sənayesinin heyvandarlıq və əkinçilik məhsullarını tədarük edən xammal bazası kimi daxil olmalı olduğunu bildirmişdir. Eyni zamanda, o, Qazaxıstanın əhəmiyyətini ittifaq sənayesinə təsir göstərən bir xammal bölgəsi kimi təqdim etmişdir. F. İ. Qoloşşyokin ittifaq sənayesinin yun, ət, dəri və digər məhsullar baxımından Qazaxıstandan asılı olduğunu, bunun isə gələcək inkişafda, xüsusən də texniki bitkilərin istehsalında böyük əhəmiyyət kəsb edəcəyini qeyd etmişdir.

Bu mövqeyə əsaslanaraq F. İ. Qoloşşyokin belə bir nəticəyə gəlmişdi: "Qazaxıstan MSSR miqyasında sənayeləşmə — kənd təsərrüfatının daha mədəni formalarına, onun əmtəəlik qabiliyyətinin artırılmasına, ölkə daxilində istehlaka və ittifaq sənayesini təmin etməyə yönəlmiş məhsul həcminin artırılmasına vəsait yatırmaq deməkdir. Bu müəssisələr üçün biz vəsait və qüvvə tapa bilərik". Rəqibləri Qoloşşyokini haqlı olaraq tənqid edirdilər ki, o, Qazaxıstanın gələcək sənaye inkişafını iri zavod və fabriklərlə yox, yalnız yarma üyüdən, yunyuyan, yağ hazırlayan, təmir işləri ilə məşğul olan və digər xırda və orta yerli sənaye müəssisələri ilə bağlayır.

F. İ. Qoloşşyokinin, eləcə də ÜİK(b)P Vilayət Komitəsinin və Qazaxıstan MSSR hökumətinin digər rəhbərlərinin bu mövqeyini ÜİK(b)P MK-nın Orta Asiya Bürosunun sədri İ. A. Zelenski də dəstəkləyirdi. O, özünün "Əsas istiqamət" adlı məqaləsində ("Pravda Vostoka", 7 oktyabr 1927) yazmışdır: "Orta Asiya respublikalarının vəzifəsi — hər şeydən əvvəl bizim kapitalist dünyasından asılılığımızı azaldan və zəiflədən xammal təsərrüfatı sahələrini inkişaf etdirməkdir".

Sadvakasov

Qazaxıstan sənayesinin iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun və müstəqil bir yolla inkişaf etdirilməsi tərəfdarlarından biri olan S. Sadvakasov VI partiya konfransında respublika sənayesinin xammal yönümlü olması barədəki fikrinə görə F. İ. Qoloşşyokinə qarşı çıxmışdır. O, əsaslandırılmış arqumentlərlə qeyd etmişdir: "Sənaye məsələsi — qazax kəsibinin taleyidir. Qazaxıstanlı kasıbın taleyi yalnız kəndlə yox, həm də şəhərlə bağlıdır, çünki hələ XII qurultayda milli ucqarları yalnız xammal rayonlarına çevirməyi hədəfləyən çar hökumətinin lənətə gəlmiş mirasından xilas olmağımızın zəruriliyi haqqında danışılmışdı". S. Sadvakasov respublika sənayesini strateji yolla inkişaf etdirməyə çağıraraq deyirdi: "Harada dəri varsa, orada dəri zavodları, harada yun varsa, orada yunyuma və mahud fabrikləri tikilsin".

Qoloşşyokinin Qazaxıstanın səmərəli kənd təsərrüfatını inkişaf etdirərək ittifaq sənayesinin xammal bazasına çevrilməli olduğu fikrini təkzib edən S. Sadvakasov belə demişdi: "Sənaye (Qazaxıstanda) inkişaf etməsə, biz kənd təsərrüfatını necə inkişaf etdirəcəyik? Bizdə kənd təsərrüfatı dəmir yolları və s. vasitəsilə inkişaf edəcək, bu isə öz növbəsində elə sənayedir. Mən sənayeləşmə haqqında bu mənada danışıram və mənim sənayeləşmə haqqında fikrim bu mənada başa düşülməlidir".

S. Sadvakasovun Sovet İttifaqının sənayeləşməsi şəraitində Qazaxıstanın sənaye və nəqliyyatının inkişaf yolları və üsulları haqqındakı baxışları, onun ÜİK(b)P-nin XV qurultayı (9–12 dekabr 1927) ərəfəsində müzakirə materialı kimi "Pravda" qəzetinə göndərdiyi "Millətlər və millət nümayəndələri" adlı sanballı məqaləsində tam əksini tapmışdır. Bu məqalədə Sadvakasov xüsusi olaraq vurğulayırdı: "Əgər imperialist rus burjua hökuməti ucqarlardan yalnız xammal daşıyıb, fabrikləri və zavodları öz əlində cəmləşdirirdisə, sosialist sənayesi təsərrüfat maraqları naminə məntiqli bir ardıcıllıqla inkişaf etməlidir", "sənayeni xammal mənbələrinə yaxınlaşdırmaq lazımdır". Onun fikrinə görə, "əgər bərpa dövrü istər-istəməz bəzi millətlərin faktiki qeyri-bərabərlik şəraitində kənarda qalması kimi 'lənətə gəlmiş' mirasın işarəsi altında keçibsə, o zaman yenidənqurma mərhələsi qarşımızda duran çətinlikləri mütləq dəf edərək həmin mirası yox etməlidir". O, "geri qalmış bölgələrin sosialist quruculuğuna cəlb edilməsinin bütün mahiyyətini…"

S. Sadvakasov öz fikrini əsaslandıran zaman Qazaxıstanda sənayenin inkişafı üçün bir sıra ciddi çətinliklərə baxmayaraq, bütün şəraitin mövcud olduğunu göstərirdi. Onun fikrinə görə, burada "təkcə xammal yox, işçi qüvvəsi və yanacaq da var", "Qazaxıstanın, Özbəkistanın, Türkmənistanın milyonlarla kasıbı varsa", eyni zamanda "Qazaxıstanın çoxmilyardlıq daş kömür və neft ehtiyatı mövcuddur". Nəqliyyat yollarına gəlincə, o qeyd etmişdir ki, yeni "dəmir yolu tikintisi də sənayeləşmə məsələsinin bir hissəsidir".

Bu cür baxışlarına görə S. Sadvakasov təkcə Qazaxıstan Kommunist Partiyası və respublika hökuməti tərəfindən yox, həm də ümumittifaq səviyyəsində tənqidlərə məruz qalmışdır. Onun baxışları təhrif edilmiş, Qazaxıstanda qapalı təsərrüfat yaratmaq və respublikanı SSRİ-dən ayırmaq cəhdi kimi qiymətləndirilmiş, özü isə "milliyyətçi-meyilçi" elan edilmişdir.

Vilayət Komitəsinin VI Ümumqazaxıstan partiya konfransına verdiyi hesabatda F. İ. Qoloşşyokin bu məsələyə xüsusi toxunaraq onu "Sadvakasovun sənayeləşməsi" adlandırmışdır. O, Qazaxıstanın öz geriliyinə baxmayaraq, "İttifaq daxilində proletariatın rəhbərliyi və köməyi ilə" "təkcə sürətlə irəliləməklə qalmayıb, həm də sosializmə doğru yönəldiyi" fikrinin bəziləri üçün hələ də tam aydın olmadığını qeyd etmişdir. Qoloşşyokin bildirmişdir ki, "buna hələ də inamsızlıqla baxanlar, şübhə edənlər, bədbinliyə qapılanlar, dar düşüncəli yoldaşlar və burjua təsirinə düşənlər var". Sadvakasovun şəxsiyyətinə gəlincə, o, sübut etməyə çalışmışdır ki, Sadvakasov "birincisi, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının mahiyyətini və proletariat diktaturasının geri qalmış milli respublikaların inkişafına təsirini anlamır və ya anlamaq istəmir. İkincisi, onun düşüncələri Qazaxıstanın inkişafını SSRİ-dən asılı olmayan müstəqil bir dövlətin inkişafı kimi görən burjua milliyyətçilərinin fikirləri ilə üst-üstə düşür".

İsaak Zelenski

İsaak Zelenski.

Filipp Qoloşşyokin İsaak Zelenski tərəfindən dəstəklənmişdir. İ. A. Zelenski respublikalarda təsərrüfatın qapalı bir sistem şəklində qurulması meylinin ümumi sosialist təsərrüfatının inkişafı baxımından zərərli və təhlükəli olduğunu iddia etmişdir. O, qapalı təsərrüfat ideyasının tərəfdarlarını sinfi baxımdan düşmən ünsürlər hesab etmiş, Orta Asiyada təsərrüfatın müstəqil inkişafı ideologiyasının müəllifi kimi tanınmış panislamist xadim Mustafa Çokayevi göstərmişdir.

Sultanbəy Sadvakasov öz növbəsində F. İ. Qoloşşyokin və İ. A. Zelenskinin kəskin şəkildə siyasiləşdirilmiş fikirlərinə və ittihamlarına qarşı çıxmışdır. O, mövcud xammal bazaları əsasında yeni müəssisələrin inşasının iqtisadi səmərəliliyini və dəmir yollarında lüzumsuz daşımaların aradan qaldırılmasının vacibliyini əsaslandırmışdır. S. Sadvakasov Ölkə Komitəsinin katibi ilə nəzəri mübahisə aparmağın bir milli respublika nümayəndəsi üçün çətin olduğunu qəbul etsə də, F. Qoloşşyokinin baxışlarındakı mənfi cəhətləri qeyd etməkdən çəkinməmişdir. Müəssisələrin xammal mənbələrinə yaxın yerləşdirilməsi barədəki təkliflərinin təsərrüfat maraqlarına uyğun olduğunu vurğulayan Sadvakasov, Qoloşşyokinin sənayeni kənd təsərrüfatından asılı vəziyyətə salmaq istədiyini və Qazaxıstanın daim aqrar bir ölkə olaraq qalmasını hədəflədiyini bildirmişdir.

İqtisadi səmərəlilik faktorlarına əsaslanan S. Sadvakasov, F. Qoloşşyokinin sənayeni yalnız yun yuma mərhələsindən irəli aparmaq istəməməsini tənqid etmişdir. O, yun yuma məntəqələrinin yerində birbaşa mahud fabriklərinin yaradılmasının zəruriliyini qeyd etmişdir. Yuyulmuş yunun mərkəzə daşınması və oradan "Moskva mahudu" kimi geri gətirilməsi əvəzinə, hazır məhsulun elə Qazaxıstandan ixrac edilməsinin dəmiryol nəqliyyatı üçün də daha əlverişli olduğunu müdafiə etmişdir.

İ. A. Zelenskinin hər bir respublikada qapalı təsərrüfat yaradılması cəhdləri (bunu millətçilik kimi xarakterizə edirdi) haqqındakı fikirlərini rədd edən Sadvakasov, müxaliflərinə sual edərək Orta Asiyadan pambığın daşınmasını müsbət, lakin orada hazır toxuculuq məhsullarının istehsalını qapalı təsərrüfat adlandırmağın hansı məntiqlə izah olunduğunu soruşmuşdur. O, öz mövqeyini sənayenin xammal mənbələrinə yaxınlaşdırılmasının iqtisadi hədəflər baxımından mütləq olduğu fikri ilə yekunlaşdırmışdır.

Milli respublikaların öz xammal bazaları əsasında istehsalat sahələri qurmaq istəyi mərkəzi hakimiyyət tərəfindən də tənqidə məruz qalmışdır. SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin sədri Aleksey Rıkov Sovetlərin IV Ümumittifaq qurultayında çıxış edərək bildirmişdir ki, əgər sənayeləşmə hər bir inzibati vahiddə nəyin bahasına olursa-olsun sənayenin inkişaf etdirilməsi kimi başa düşülərsə və İttifaqın müəyyən hissələrində qapalı təsərrüfatlar qurulmağa çalışılarsa, bu, böyük səhvlərə yol açar.

S. Sadvakasov A. İ. Rıkovun bu sözlərini digər quberniya və vilayətlərlə müqayisədə sənayesi olmayan və ya çox az olan milli ucqarlar üçün xarakterik bir yanaşma kimi qiymətləndirmişdir. Sadvakasov qeyd etmişdir ki, milli respublikaların öz bazaları əsasında müəssisələr qurmaq istəyini qapalı təsərrüfatçılıq adlandırmaq yanlışdır. Onun fikrinə görə, sənayesi inkişaf etmiş bir təsərrüfatın ibtidai icma quruluşundan əsas fərqi onun heç vaxt qapalı qala bilməməsidir. O, milli ucqarlar xammal bazası olmaqdan nə qədər tez xilas olarlarsa, İttifaqın birliyi və onun hissələri arasındakı qarşılıqlı asılılığın bir o qədər artacağını vurğulamışdır.

Ümumilikdə, Sultanbəy Sadvakasov həmin dövrdə Qazaxıstanın sosial-iqtisadi və mədəni inkişaf vəziyyətini qiymətləndirərək müvafiq qənaətə gəlmişdir. O, Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyasının XII qurultayının ucqarları yalnız xammal bazasına çevirməyə çalışan çarizmin və rus burjuaziyasının siyasətini ləğv etmək barədəki göstərişinin Orta Asiya və Qazaxıstanda qeyri-kafi, daha dəqiq ifadə edilsə, tamamilə yetərsiz səviyyədə icra olunduğunu bildirmişdir. S. Sadvakasov bu vəziyyətin əsas səbəbini mərkəzi orqanların öz fəaliyyətlərində milli məsələnin mahiyyətini tam nəzərə almaması ilə izah etmişdir. Onun fikrincə, sənayenin gələcək inkişafına dair beşillik planlar ucqarların ehtiyacları nəzərə alınmadan tərtib edilmişdir.

Sadvakasovun bu qənaəti obyektiv gerçəkliyi əks etdirmişdir. Birinci beşillik (1928–1932-ci illər) planının hazırlanmasındakı bu ciddi çatışmazlığı SSRİ Xalq Təsərrüfatı Ali Şurasının sədri Valerian Kuybışev də etiraf etmişdir. V. V. Kuybışev beşillik planda ayrı-ayrı rayonların inkişafı ilə bağlı konkretliyin və aydınlığın olmadığını, hər bir rayonun gələcək simasının necə olacağı sualına planın dəqiq cavab vermədiyini qeyd etmişdir. S. Sadvakasovun beşillik planın ucqarların ehtiyacları nəzərə alınmadan tərtib edilməsinə dair mülahizələrinin doğruluğu, bu planın təkcə mərkəzdə deyil, həm də Qazaxıstanda tərtib və təsdiq olunma prosesinə dair məlumatlarla da təsdiqlənir. Bu xüsusda respublikanın 1920–1930-cu illərdəki sənaye inkişafında qarşıya çıxan çətinliklər mühüm göstəricidir.

Beləliklə, 1920-ci illərin ikinci yarısı və 1930-cu illərin əvvəllərində Qazaxıstanın sənayeləşmə yolları ətrafında gedən kəskin mübahisələrdə Filipp Qoloşşyokinin rəhbərlik etdiyi partiya-sovet xətti üstünlük qazanmışdır. Bu nəticə bütün sovet dövrü ərzində Qazaxıstan sənayesinin xammal yönümlü inkişaf istiqamətini müəyyən etmişdir.

Əlavə ədəbiyyat

• Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: "Атамұра", 2010, 752 бет, суретті, карталы. ISBN 978-601-282-055-3, т. 4; ISBN 978-601-282-026-3