Qazaxıstandakı Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Elm, Təhsil və Mədəniyyət üzrə ixtisaslaşmış qurumunun (UNESCO) Ümumdünya irsi obyektləri 1972-ci ildə qurulan UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısında təsvir edildiyi kimi mədəni və ya təbii irs üçün vacib yerlərdir.[1] Qazaxıstan 29 aprel 1994-cü il tarixində tarixi yerlərini siyahıya daxil olması üçün uyğunlaşdıraraq konvensiyanı qəbul etmiş və 2016-cı il tarixinə qədər Qazaxıstanın beş mədəni və təbii irsi bu siyahıya daxil edilmişdir.[2]

Qazaxıstanda siyahıya alınan ilk obyekt olan Əhməd Yasəvi türbəsi (qaz. Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, Qоjа Ахmet Yassaviy kesenesі) 2003-cü ildə Parisdə keçirilən Ümumdünya irsi komitəsinin 27-ci iclasında siyahıya yazılmışdır.[3] Növbəti illərdə ikinci ərazi olaraq Tamqalıdakı petroqliflər, daha sonra isə, 2008-ci ildə Sarıarka - Şimali Qazaxıstan step və gölləri siyahıya əlavə edilmişdir.[4][5] 2014 və 2016-cı illərdə isə müvafiq olaraq iki transmilli rekvizit: İpək yolu: Çanqan-Tyan-Şan dəhlizinin marşrutlar şəbəkəsi (Çin və Qırğızıstan) və Qərbi Tyan-Şan (Qırğızıstan və Özbəkistanla) siyahıya əlavə edilmişdir.[6][7]

Cədvəl[redaktə | mənbəni redaktə et]

Cədvəl müvafiq sütunun üstündəki hissəsini vuraraq sütuna; yer, sahə və il sütunları üçün alfasayısal olaraq; yer sütunu üçün tərəf dövlət tərəfindən; və kriteriyalar sütunu üçün meyarlar növünə görə sıralanır. Transsərhəd ərazilər aşağıda sıralanır.

  • Obyekt – obyektin adı.[8]
  • Yer – regional və ya əyalət səviyyəsindəki bölgə ilə müşaiyyət olunan ölkəyə görə sıralanır. Çoxmillətli və ya çox regionlu obyektlər olduqda, adlar əlifba sırası ilə sıralanır.
  • Tip / Kriteriya – Ümumdünya irsi komitəsi tərəfindən təyin olunmuşdur.[9]
  • Sahə – hektar və akrla. Verilməyən dəyər, UNESCO tərəfindən heç bir məlumatın yayımlanmadığını göstərir.
  • İl – obyektin Ümumdünya irsi siyahısına yazıldığı tarix.
  • Təsvir – mövcud olduqda təhlükə altında olan bir obyekt kimi seçilmə səbəbləri də daxil olmaqla obyekt haqqında qısa məlumat

     * Trans-sərhəd obyekt

Obyektlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ərazi Şəkil Yer Kriteriya Area
Hektar (akr)
İl Təsviri
Əhməd Yasəvi türbəsi Ханака Ахмеда Ясави 2010 027.jpg KazTürkistan vilayəti
43°17′35″ şm. e. 68°16′28″ ş. u.
Mədəni:KazMau
(i),(iii),(iv)
0.55 (1.4) 2003 Türküstanda yerləşən Teymurilər dövrünə aid Xoca Əhməd Yasəvinin məqbərəsi Teymurilər memarlığının ən böyük və ən yaxşı qorunan nümunələrindən biri olaraq günümüzə qədər gəlmiş olsa da, yarımçıq qalır.[10]
Tamqalı Human riding a dromedary camel in late bronze age or early iron age petroglyph at Tangaly - dromedary camel.jpg KazAlmatı vilayəti
43°48′12″ şm. e. 75°32′06″ ş. u.
Mədəni:KazPet
(iii)
90 (220) 2004 Tamqalıdakı təxminən 5000 petroqlif Tunc dövründən başlayaraq Orta Asiya çöllərindəki həyat tərzindən xəbər verir.[11]
Şimali Qazaxıstan step və gölləri Astana-steppe-7748.jpg KazMüxtəlif
50°26′00″ şm. e. 69°11′20″ ş. u.
Təbii:KazSar
(ix)(x)
450,344 (1,112,820) 2008 NaurzumKorqalşın Dövlət Təbiət qoruqları, Ağ durnaları, Qıvrımlələk qutanlar,Uzunquyruq sahilqartallarıSayğaqlar da daxil olmaqla çox sayda nəsli tükənməkdə olan quş növlərinin qorunmasına şərait yaradır.[12]
İpək yolu: Çanqan-Tyan-Şan dəhlizinin marşrutlar şəbəkəsi* KazMüxtəlif
Çin Çin
Qırğızıstan Qırğızıstan
34°18′16″ şm. e. 108°51′26″ ş. u.
Mədəni:KazSil
(ii)(iii)(v)(vi)
42,668 (105,430) 2014 İpək yollarının 5000 km-lik bir hissəsini əhatə edən mülk, tarixi yaşayış yerləri, saraylar, məbədlər, yollar, istehkamlar, türbələr və digər tikililəri özündə cəmləşdirən dəhliz Çindəki Çanqandan Qazaxıstanın Yeddisu şəhərinə qədər uzanır.[13]
Qərbi Tyan-Şan* Aksu Jabgly 3.JPG KazMüxtəlif
Qırğızıstan Qırğızıstan
Özbəkistan Özbəkistan
43°44′00″ şm. e. 68°40′44″ ş. u.
Təbii:KazWes
(x)
0 2016 Tyan-Şan dağ silsiləsi sisteminin qərb hissəsində müxtəlif mənzərələr və yüksək dərəcədə biomüxtəliflik mövcuddur.[7]

İlkin siyahı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Üzv dövlətlər Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmiş ərazilərə əlavə olaraq namizədlik üçün düşünə biləcəkləri yerlərin siyahısını da təqdim edə bilərlər. Ümumdünya irsi siyahısına namizəd olan ərazi yalnız əvvəlcədən siyahıda göstərildiyi təqdirdə qəbul edilir.[14] Qazaxıstan 2016-cı ilə qədər Ümumdünya irsinin İlkin siyahısına görə on üç obyekt təqdim etmişdir:[15]

  1. Mərkə ziyarətgahı[16]
  2. Beqazı-Dandıbay meqalit mavzoleyləri[17]
  3. Tasmola kurqanları[18]
  4. Eşkiolmes petroqlifləri[19]
  5. Arpa-Uzen petroqlifləri[20]
  6. Karatau silsiləsi[21]
  7. Otrar[22]
  8. Ulıtau mədəni landşaftı[23]
  9. İle-Alatau Milli Parkı[24]
  10. Altın-Emel Milli Parkı[25]
  11. Aksu-Cabaqlı qoruğu[26]
  12. Qərbi Tyan-Şan[27]
  13. Böyük ipək yolu[28]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "The World Heritage Convention". UNESCO. İstifadə tarixi: 21 September 2010.
  2. "Qazaxıstan". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  3. "Report of the 27th Session of the Committee". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  4. "Decision: 28 COM 14B.29". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  5. "Decision: 32 COM 8B.8". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  6. "Decision : 38 COM 8B.24". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  7. 1 2 "Western Tien-Shan". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  8. "World Heritage List". UNESCO. İstifadə tarixi: 28 May 2010.
  9. "The Criteria for Selection". UNESCO. İstifadə tarixi: 10 September 2011.
  10. "Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  11. "Petroglyphs within the Archaeological Landscape of Tamgaly". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  12. "Saryarka – Steppe and Lakes of Northern Qazaxıstan". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  13. "Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  14. "Tentative Lists". UNESCO. İstifadə tarixi: 7 October 2010.
  15. "Tentative List – Qazaxıstan". UNESCO. İstifadə tarixi: 7 avqust 2016.
  16. "Turkic Sanctuary of Merke". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  17. "Megalithic Mausolea of the Begazy-Dandybai Culture". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  18. "Barrows with Stone Ranges of the Tasmola Culture". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  19. "Petroglyphs of Eshkiolmes". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  20. "Petroglyphs of Arpa-Uzen". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  21. "Paleolithic Sites and Geomorphology of Karatau Mountain Range". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  22. "Archaeological Sites of Otrar Oasis". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  23. "Cultural Landscape of Ulytau". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  24. "Northern Tyan-Shan (Ile-Alatau State National Park)". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  25. "State National Natural Park "Altyn-Emel"". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  26. "Aksu-Zhabagly State Natural Reserve". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  27. "Western Tien-Shan". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.
  28. "Silk Road". UNESCO. İstifadə tarixi: 8 avqust 2016.