Qladiolus

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Qladiolus
Gladiolus
Gladiolus 7-19-06.JPG
Sword Lilly sortu
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:Birləpəlilər
Yarımsinif:Liliid
Sıra:Süsənçiçəklilər
Fəsilə:Süsənkimilər
Cins: Qladiolus
Elmi adı
Gladiolus L.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ITIS  
NCBI  
GRIN  
IPNI 

Qladiolus (lat. Gladiolus)[1]süsənkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi[2], çoxillik soğanağlı bitkidir eyni zamanda qılınca bənzər yarpaqlarına görə (lat. gladius) "qılınc" adlandırılır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Bizim eramızdan 300 il əvvəl Yunanlılar bu gülü buğda tarlalarında bitən alaq otu hesab etsələr də, Qədim Romada bu gözəl güllər bütün bağları bəzəyirdi[3]. Bu bitki haqqda ilk məlumat Qədim Roma taxində rast gəlinib. Qədim Romalıların inancına görə, əgər gülün soğancası boyundan amulet kimi asılarsa bu nəinki döyüşdə qalib gəlməyə kömək edər, həttda ölümdən qoruyar. Qladiolusu qida kimi də istifadə ediblər. Qladiolus Romalılarda qladiatorların (lat. Gladiator) gülü hesab olunub[4].

Coğrafi ərazi[redaktə | əsas redaktə]

Coğrafi baxımdan qladiolus geniş yer əhatə etsədə, bu bitkinin vətəni Afrikanın tropiksubtropik zonası, Aralıq dənizidir. Vəhşi təbiətdə AvrasiyadaRusiya- Şərqi Sibirdə rast gəlinir. Qladiolus bağbanlıqda XVI əsrin sonunda geniş yer alıb. XVII yüzillikdə Avropaya Cənubi Afrika növləri gətirildikdən sonra daha çox tanınmağa başlayıb[5].

Botanik təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Təbiətdə 200-ə yaxın müxtəlif növ və sinifləri var. Qladiolus budaqlanmayan düz saplağlı bitkidir. Bir soğanaqdan yalnız bir saplaq bitir. Yarpaqları kökündən, şama bənzər butalar isə saplağın başında bitir. Yarpaqları uzunsov (qılınc) formadadır. Yarpağın uzunluğu ortalama 50–75 sm olur. Gül yatağı fərqli formada olur: birtərəfli, ikitərəfli və spiralvari bitir. Çiçəklənmədən sonra butaların yerində meyvələr əmələ gəlir. Meyvələrin içində toxumlar yetişir. Qəhvəyi rəngə çalan bu toxumlar yumru və oval formadadırlar. Əsasən bu kölların qısa boylu və hibrid növlərinə üstünlük versələrdə, eyni zamanda bağbanlıqda çoxillik vəhşi növləri də yetişdirilir[6].

Növlər[redaktə | əsas redaktə]

Vəhşi təbiətdə yetişən növlər[redaktə | əsas redaktə]

"Bataqlıq" – (ing. Gladiolus palustris) Bu növ Şimali İtaliya, Mərkəzi Avropa və Baltik yarımadasında bataqlıq çəmənlikdə bitir. Nadir hallarda Belarusiyada rast gəlinir. Qladiolusun hündürlüyü 30–60 sm, saplağı incə və zəif olur. Güllərin uzunluğu 3 sm, gül yatağındakı butaların sayı 5–8 ədəd,rəng çaları tünd bənövşəyidir[7].

"Bizans"- (ing. Gladiolus byzantinus) Bu növ Aralıq dənizi, ön və kiçik Asiyada (Türkiyə, Suriya, İran) meşə kənarlarında və çəmənliklərdə bitir. Yay fəslində çiçək açır. Saplağı incə və düzdür, hündürlüyü 60 sm-dək uzanır. Çiçəkləri olduqca böyükdür. Mədəni yetişmiş gülün eni 5- 6 sm, təbiətdə 3-4 sm olur. Rəngi moruq - bənövşəyi rəng çaları var. Ləçəklər boyu mərkəzindən ağ zolaqlar uzanır [8].

"Koçi"- (ing. Gladiolus kotschyanus) Bu növ Əfqanıstan, İranCənubi Zaqafqaziyada, dəniz səviyəsindən 3 km hündürlükdə rütubətli subalp çəmənliklərdə bitir. Saplağları nazik amma möhkəmdir, hündürlüyü 35-65 sm olur. Gül yatağı qısadır, güllər birtərəfli bitir. Butaların sayı 4-8 ədəd, çiçəyin uzunluğu 2,5-3 sm, rəngi açıq bənövşəyidən tünd bənövşəyidək çalarlarda olur[8].

"Sadə Qladiolus" –(ing. Gladiolus communis) Bu növ Cənubi Avropa, İran, Krım, Kiçik Asiya, QafqazAralıq dənizində, dəniz səviyyəsindən 2,1 km hündürlükdə olan meşə və subalp çəmənliklərində bitir. Saplağları düz formadadır, hündürlüyü 60-100 sm, rəngi açıq və tünd bənövşəyi çalarda olur. Ləçəklərin mərkəzindən və alt hissəsindən zolaqlar var. Ləçəklərin eni 3-4 sm-dir,qırçınlı və uçu şişdir[8].

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. "Гладиолус: посадка и уход, уборка и хранение" (rus). floristics.info. İstifadə tarixi: 2020-08-15.
  4. Екатерина Зиборова. "Гладиолус. Истории и легенды" (rus). gardenia.ru. İstifadə tarixi: 2020-08-15.
  5. "Все о гладиолусах" (rus). stroy-podskazka.ru. İstifadə tarixi: 2020-08-15.
  6. OLCHUKS. "Все о гладиолусах: виды, сорта, выращивание и применение" (rus). megaogorod.com. İstifadə tarixi: 2020-08-15.
  7. "Виды и сорта гладиолусов" (rus). art-pen.ru. İstifadə tarixi: 2020-08-30.
  8. 1 2 3 "Виды и сорта гладиолусов" (rus). art-pen.ru. İstifadə tarixi: 2020-08-30.