Qnoseologiya

Qneseologiya (qneseoloji - insan idrakının öyrənilməsiylə bağlı elmi sahə) — Dünyada insanın fəal həyat istiqaməti göturməsi, müvəffəqiyyətli fəaliyyət göstərməsi onun gerçəkliyi hansı dərəcədə dərk etməsindən asılıdır. Gerçəklik insan şüurunda nə dərəcədə dolğu, adekvat əks olunursa, insan da ona uyğun fəal olur, qarşısına reallaşması mümkün olan vəzifələr qoyur və daha çox məqsədyönlü fəaliyyət göstərir.

Qneselogiya — yunan dilində bilik haqqında təlim deməkdir. Bu da göstərir ki, idraka fəlsəfənin, onun spesifik sahəsi olan qnesologiyanın predmeti kimi baxilmalidir.

Qnoseologiya (yun. γνώσις — "idrak" və λόγος — "təlim, elm") — idrak nəzəriyyəsi, fəlsəfənin bir bölməsidir. "Qnoseologiya" termini XVIII əsr alman fəlsəfəsində dövriyyəyə daxil edilmiş və aktiv şəkildə istifadə olunmuşdur.

Ceyms Mark Boldvinin Dictionary of Psychology and Philosophy (1901) lüğətində bu termin belə izah olunur:

Gnosiology [Gr. γνώσις, knowledge, + λόγος, discourse]: Ger. Gnosiologie, Erkenntnisslehre; Fr. gnosidlogie (suggested — Th.F.) ; Ital. gnoseologia. The science of knowledge, its origin, process, and validity. Cf. EPISTEMOLOGY, meaning (2), for which gnosiology is recommended, epistemology being used for the broader inquiry given under meaning (1) of that topic. (J.M.B.)^[1]

Gnosiology [Gr. γνώσις, knowledge, + λόγος, discourse]: Ger. Gnosiologie, Erkenntnisslehre; Fr. gnosidlogie (təklif olunan — Th.F.); Ital. gnoseologia. Biliyin mənşəyi, prosesi və etibarlılığı haqqında elm. Müqayisə et: EPİSTEMOLOGİYA, (2) mənasında, hansı ki, qnoseologiya tövsiyə olunur; epistemologiya isə bu mövzunun (1) mənasında verilmiş daha geniş tədqiqatlar üçün istifadə olunur. (J.M.B.)^[2]

Qnoseologiya idrakın təbiəti və onun imkanları, biliklərin reallığa münasibəti problemlərini öyrənir, idrakın ümumi ilkin şərtlərini tədqiq edir, onun doğruluğunun və həqiqiliyinin şərtlərini aşkar edir.^[3] Psixologiya, ali sinir fəaliyyətinin fiziologiyası və digər elmlərdən fərqli olaraq, qnoseologiya bir fəlsəfi fənn kimi subyektin bu və ya digər idrak nəticəsinə gəlməsinə imkan verən fərdi psixoloji mexanizmləri deyil, bu nəticəni əşyaların real və obyektiv vəziyyətini ifadə edən bir bilik kimi nəzərdən keçirməyə imkan verən ümumi əsasları təhlil edir.^[4]

İdrak nəzəriyyəsində iki əsas istiqamət mövcuddur — materializm və idealizm. İdrak nəzəriyyəsi həmçinin epistemologiya — bilik nəzəriyyəsi, onun forması, strukturu, fəaliyyəti və inkişafı ilə sıx əlaqəlidir.^[5]

Artur Şopenhauerin idrak nəzəriyyəsi

Artur Şopenhauerə görə idrak iki formada inkişaf edir: bilavasitə (intuitiv) idrak və ya mücərrəd (reflektiv) idrak (zəka vasitəsilə idrak). Şopenhauer intuitiv idrakı əsas hesab edir: onun fikrincə, refleksiya dünyası bütövlükdə intuisiya üzərində qurulmuşdur.^[6]

Şopenhauer iddia edir ki, elm idrak fəaliyyətindən daha çox, iradəyə xidmət edən bir fəaliyyətdir. Elmin məqsədi, mahiyyət etibarilə hər zaman iradənin və kor tələblərin maraqları olan praktik mənafeləri təmin etməkdir. Kamil idrak isə yalnız praktikadan və iradənin maraqlarından azad olan seyr (müşahidə) ola bilər. Belə bir seyr əşyaları hər hansı bir münasibət daxilində deyil, nisbi şəkildə təzahür edən, lakin özü bu nisbiliyə tabe olmayan bir məzmun kimi nəzərdən keçirir.^[7]

Şopenhauerin fikrincə, seyrə əsaslanan idrak elm üçün əlçatmazdır, çünki elm hər zaman iradənin maraqlarına dərindən batmış intellektə müraciət edir. Bununla belə, belə bir idrak müxtəlif incəsənət növləri üçün tamamilə mümkündür.

Rene Dekartın idrak nəzəriyyəsi

Rene Dekart mövcud idrak sistemini tənqid edir. O, o vaxta qədər qəti bilik hesab edilən hər şeyə şübhə ilə yanaşır. Dekart hesab edir ki, nə duyğu məlumatları, nə də təfəkkür belə bir qəti bilik verə bilmir. Duyğuların illüziyaları hissi göstəriciləri etibarsız edir, mühakimə xətaları isə ağlın çıxardığı nəticələri şübhə altına qoyur. Buna görə də ümumi və radikal şübhədən başlamaq zəruridir.^[8]

Lakin bu şübhə nə qədər əhatəli olsa da, idrak fəaliyyətində heç bir şübhə doğurmayan bir şey var. Dekart skeptik və ya aqnostik deyil; onun şübhəsi yalnız ilkin üsul, dürüst həqiqəti müəyyənləşdirmək üçün bir metoddur. Hər halda, şübhənin mövcudluğu şübhəsizdir. Şübhə — bir təfəkkür aktıdır; "düşünürəm, deməli mövcudam" — lat. cogito ergo sum. Bu məşhur müddəa, bütün etibarlı biliklərin üzərində qurula biləcəyi təməldir.^[9]

Xristianlıqda idrak

İman vasitəsilə idrak mühakimə yolu ilə əldə edilən anlayışların hüdudlarını aşır, çünki bu, nəinki formal məntiq qanunları ilə, həm də imanent reallığı üstələyən həqiqətə şərik olma (iştirak) məntiqi ilə baş verir. Müqəddəs ataların qnoseologiyası idrakı rasional hüdudlardan kənara çıxarır.

Allah öz fövqəltəbii varlığında ağlı və mövcud olanı üstələyir, buna görə də ümumiyyətlə idrak olunan və ya mövcud olan bir şey deyildir, o, fövqəltəbii şəkildə mövcuddur və fövqəlidrak dərəcəsində dərk olunur... Tam cəhalət (bilməmə), əslində idrak oluna bilən hər şeyi üstələyən Birini tanımaqdır.

Həm hissi, həm də əqli fəaliyyəti, ümumiyyətlə bütün hissi və mühakimə olunanları, mövcud olmayan və mövcud olan hər şeyi tərk et və bütün gücünü hər hansı bir varlıqdan və idrakdan yüksəkdə Olanla birləşməyə yönəlt.
Dionisi Areopagit
^[10]

Elmin fəaliyyət sahəsi — bizim üstün olduğumuz və buna görə də üzərində təcrübələr apara bildiyimiz fiziki dünyadır. İlahiyyatın fəaliyyət sahəsi isə — bizdən üstün olan və buna görə də yalnız dərin ehtiram, qorxu və təvazökarlıqla ünsiyyət qurmağa çalışa biləcəyimiz Allahı dərk etməkdir.
Con Polkinhorn
^[11]

Allahın idrakı təfəkkür məntiqinə və ya rasional seyrə söykənmir; o, hər zaman müəyyən, lokal, zamanla bağlı və şəxsi xarakter daşıyan təcrübəyə əsaslanır. Yevxaristiya və dua vasitəsilə ağlın antinomiyaları (ziddiyyətləri) dəf edilir, rasional təfəkkür yerini mənəvi baxışa verir. Müqəddəs ataların qnoseologiyasında teoloji bilik insanın evxaristiya çağırışından ayrı deyildir.

Allahı ağılla dərk etmək mümkün deyil və Onu başa düşmək sözlərlə ifadə oluna bilməz...

Həqiqətən də, doğulmamış, özündə heç bir fərqliliyi, müəyyən görkəmi, fərdiliyi və ya sayı olmayan, özündə heç bir aksidensiyası (təsadüfi xassəsi) olmayan Birini hansı adla çağırmaq olar? Siz demək istəyirsiniz ki, Allah bir tamlıqdır? Bu tərif qeyri-kamildir, çünki tamlıq kəmiyyətdir, Allah isə mövcud olan hər şeyin Atasıdır. Onu müxtəlif tərkib hissələri ilə ifadə etmək istəyirsiniz? Lakin siz bunu edə bilməzsiniz, çünki öz təbiətində bu Vahid bölünməzdir. Budur Allahın hüdudsuz və sonsuz olmasının səbəbi; bu, bizim Onu sadəcə düşüncəmizlə əhatə edə bilməməyimiz deyil, Allahın mahiyyətinin ölçüyə gəlməməsi və sərhədlərinin olmamasıdır. Onda həmçinin formalar yoxdur və O, adlandırıla bilməz. Əgər bəzən biz Onu Vahid, Xeyirxah, Ruh, Mövcud olan, Ata, Allah, Yaradan, Rəbb kimi adlandırırıqsa, bunları Onun əsl adı kimi tətbiq etmirik. Biz yalnız Əzəli olanın alçaldıla biləcəyi digər adlardan çəkinmək üçün, çarəsizlikdən (αποριας) bu gözəl sözlərin köməyinə müraciət edirik. Bu terminlərin heç biri təkbaşına Allah anlayışını açmır; hamısı birlikdə Onun haqqında Hər şeyə Qadir olan kimi bəhs edir. Əşyalar ya öz təbiətlərinə görə, ya da bir-biri ilə qarşılıqlı münasibətlərinə görə tanınır; Allaha isə bunların heç biri tətbiq edilə bilməz. O, həmçinin sübutlarla da kəşf edilə bilməz, çünki sübutlar əvvəlki prinsiplərə və daha yüksək anlayışlara əsaslanır, lakin yaradılmamış Varlıqdan əvvəl heç nə mövcud ola bilməz. Dərkolunmaz Varlığı başa düşmək üçün Onun öz lütfündən və Onun bətnində olan Loqos vasitəsilə Özünü vəhy etməsindən başqa heç nə qalmır.
İsgəndəriyyəli Kliment
^[12]

Qnoseologiyanın anlayışları və sualları

Anlayışlar:
- İdrak
- Şüur
- Hiss
- Ağıl
- Həqiqət

Əsas sual: Dünya prinsip etibarilə dərkolunandır (idrakolunandır)?
Bu suala verilən cavablar:
- Qnoseoloji optimizm: Dünya dərkolunandır, idrakın hüdudları yoxdur, bunun üçün yalnız zaman və vəsait lazımdır.
- Aqnostisizm: Dünya prinsip etibarilə dərkolunmazdır; insan dünyanı dərk etmir, yalnız hissi qavrayış əsasında virtual dünya qurur.
- Skeptisizm: Biz real dünyanı dərk edirik, lakin hisslərimizin qeyri-kamilliyinə görə daima yanılırıq.

İdrak nəzəriyyəsinin əsas prinsipləri

Frensis Bekon idrakın əsas metodlarını təsvir etmək üçün orijinal metaforalar təklif etmişdir:

"Hörümçək yolu" (həqiqəti yalnız "öz şüurundan" çıxarmaq);
"Qarışqa yolu" (faktiki məlumatların sistemsiz şəkildə əldə edilməsi);
"Arı yolu" (təcrübə qabiliyyətini — nektar yığmağı — ağlın işi ilə — onu bala (biliyə) çevirməklə birləşdirmək).^[13]

Müasir elmi qnoseologiya aşağıdakı fundamental prinsiplərə əsaslanır:^[14]

Obyektivlik prinsipi — biliyin obyektdən asılılığı və subyektiv təsirlərdən kənarda olması.
Dərkolunma prinsipi — insan ağlının varlığın qanunlarını başa düşmək qabiliyyətinə inam.
Aktiv yaradıcı inikas prinsipi — idrakın dünyanı sadəcə güzgü kimi əks etdirməyib, onu aktiv şəkildə strukturlaşdırması.
Dialektika prinsipi — biliyin inkişafda və ziddiyyətlərin həlli yolu ilə nəzərdən keçirilməsi.
Praktika prinsipi — fəaliyyətin idrakın mənbəyi və həqiqətin meyarı kimi qəbul edilməsi.^[15]
Tarixilik prinsipi — hadisələrin konkret tarixi şərait daxilində öyrənilməsi.
Həqiqətin konkretliyi prinsipi — həqiqətin hər zaman müəyyən şərait, yer və zamanla əlaqəli olması.

İdrak metodları

İdrak metodları — obyektiv reallığın mənimsənilməsi və elmi həqiqətin əldə edilməsi üçün istifadə olunan üsul, qayda və əməliyyatlar sistemidir. Elmi idrakda metodlar tətbiq səviyyəsinə görə üç əsas qrupa bölünür:

Empirik idrak metodları

Bu metodlar bilavasitə obyektlə hiss üzvləri və ya cihazlar vasitəsilə təmas zamanı istifadə olunur:

Müşahidə: Hadisələrin gedişatına müdaxilə etmədən onların məqsədyönlü şəkildə qavranılması.
Eksperiment: Hadisənin süni şəkildə yaradılmış və nəzarət olunan şəraitdə tədqiqi.
Ölçmə: Tədqiq olunan obyektin kəmiyyət xarakteristikalarının müəyyən edilməsi.
Müqayisə: Obyektlər arasındakı oxşarlıq və fərqlərin aşkar edilməsi.^[16]

Nəzəri idrak metodları

Məlumatların sistemləşdirilməsi və qanunaçüvafiqliklərin üzə çıxarılması üçün tətbiq olunan məntiqi əməliyyatlardır:

Analiz və sintez: Obyektin hissələrə parçalanaraq öyrənilməsi (analiz) və sonra onların vahid bir tam halında birləşdirilməsi (sintez).
İnduksiya və deduksiya: Xüsusi faktlardan ümumi nəticələrə doğru hərəkət (induksiya) və ümumi müddəalardan xüsusi nəticələrin çıxarılması (deduksiya).^[17]
Abstraksiyalaşdırma: Obyektin qeyri-mühüm xüsusiyyətlərindən kənarlaşaraq, yalnız mühüm tərəflərinin nəzərə alınması.
Modelləşdirmə: Obyektin xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün onun modelinin (surətinin) yaradılması.

Ümumi elmi və fəlsəfi metodlar

Dialektika: Hadisələrin daimi inkişaf, dəyişmə və daxili ziddiyyətlərin vəhdəti şəraitində öyrənilməsi.
Metafizika: Hadisələrin bir-birindən asılı olmayaraq və dəyişməz şəkildə nəzərdən keçirilməsi (klassik metod).
Sinergetika: Öz-özünə təşkil olunma proseslərinin öyrənilməsi üçün tətbiq olunan müasir metodoloji yanaşma.^[18]

Tədqiqat prosesində bu metodlar adətən kompleks şəkildə tətbiq olunur. Məsələn, eksperiment zamanı həm müşahidə, həm ölçmə, həm də əldə edilən nəticələrin analizi həyata keçirilir.

Həmçinin bax

İstinadlar

↑ https://archive.org/details/dictionaryphilo01baldgoog/page/414/mode/2up?ref=ol&q=Gnosiology
↑ Baldwin, James Mark. Dictionary of Philosophy and Psychology. The Macmillan Company. 1901. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.
↑ Moser, Paul K. The Oxford Handbook of Epistemology. Oxford University Press. 2002. ISBN 978-0195301700.
↑ Landesman, Charles. An Introduction to Epistemology. Blackwell Publishers. 1997. ISBN 978-0631202868.
↑ Steup, Matthias and Neta, Ram. "Epistemology". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 21 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.
↑ Schopenhauer, Arthur. The World as Will and Representation. Dover Publications. 1969. ISBN 978-0486217611.
↑ Janaway, Christopher. Schopenhauer: A Very Short Introduction. Oxford University Press. 2002. ISBN 978-0192802590.
↑ Descartes, René. Meditations on First Philosophy. Cambridge University Press. 1996. ISBN 978-0521558181.
↑ Newman, Lex. "Descartes' Epistemology". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 18 yanvar 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.
↑ Luibheid, Colm. The Complete Works of Pseudo-Dionysius. Paulist Press. 1987. ISBN 978-0809128389.
↑ Polkinghorne, John. Science and Theology: An Introduction. SPCK. 1998. ISBN 978-0281051533.
↑ Clement of Alexandria. The Stromata. T&T Clark. 1867. (#accessdate_missing_url)
↑ Bacon, Francis. The New Organon. Cambridge University Press. 2000. ISBN 978-0521564830.
↑ Nadolnıy, İ.V.; Quberskiy, L.V. Filosofiya: Navç. posib (ukrayna). Kiyev: Vikar. 2008. ISBN 978-966-7131-97-5.
↑ Engels, Friedrich. Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy. Progress Publishers. 1946. (#accessdate_missing_url)
↑ Babbie, Earl R. The Practice of Social Research. Cengage Learning. 2015. ISBN 978-1305104945.
↑ Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. Routledge. 2002. ISBN 978-0415278447.
↑ Haken, Hermann. Synergetics: An Introduction. Springer-Verlag. 1983. ISBN 978-3540123569.

Ədəbiyyat siyahısı

П. Йолон. Пізнавальні здатності // Філософський енциклопедичний словник / В. І. Шинкарук (гол. редкол.) та ін ; Інститут філософії імені Григорія Сковороди НАН України. — Київ : Абрис, 2002. — С. 479. — 1000 екз. — ББК 87я2. — ISBN 966-531-128-X.
П. Йолон. Теорія пізнання // ФЕС, с.634

Xarici keçidlər

Теорія пізнання в сучасній філософії (вступ). Анна Лактіонова
Гносеологія та епістемологія як філософські науки про пізнання. Віктор Петрушенко (зокрема про історію термінів, починаючи з 21 хв. 50 сек.)
Faith And Science In Orthodox Gnosiology and Methodology, Rev. Prof. George Metallinos at University of Athens, Greece

[1] ttps://archive.org/details/dictionaryphilo01baldgoog/page/414/mode/2up?ref=ol&q=Gnosiology

[2] Baldwin, James Mark. Dictionary of Philosophy and Psychology. The Macmillan Company. 1901. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.

[3] Moser, Paul K. The Oxford Handbook of Epistemology. Oxford University Press. 2002. ISBN 978-0195301700.

[4] Landesman, Charles. An Introduction to Epistemology. Blackwell Publishers. 1997. ISBN 978-0631202868.

[5] Steup, Matthias and Neta, Ram. "Epistemology". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 21 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.

[6] Schopenhauer, Arthur. The World as Will and Representation. Dover Publications. 1969. ISBN 978-0486217611.

[7] Janaway, Christopher. Schopenhauer: A Very Short Introduction. Oxford University Press. 2002. ISBN 978-0192802590.

[8] Descartes, René. Meditations on First Philosophy. Cambridge University Press. 1996. ISBN 978-0521558181.

[9] Newman, Lex. "Descartes' Epistemology". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 18 yanvar 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.

[10] Luibheid, Colm. The Complete Works of Pseudo-Dionysius. Paulist Press. 1987. ISBN 978-0809128389.

[11] Polkinghorne, John. Science and Theology: An Introduction. SPCK. 1998. ISBN 978-0281051533.

[12] Clement of Alexandria. The Stromata. T&T Clark. 1867. (#accessdate_missing_url)

[13] Bacon, Francis. The New Organon. Cambridge University Press. 2000. ISBN 978-0521564830.

[14] Nadolnıy, İ.V.; Quberskiy, L.V. Filosofiya: Navç. posib (ukrayna). Kiyev: Vikar. 2008. ISBN 978-966-7131-97-5.

[15] Engels, Friedrich. Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy. Progress Publishers. 1946. (#accessdate_missing_url)

[16] Babbie, Earl R. The Practice of Social Research. Cengage Learning. 2015. ISBN 978-1305104945.

[17] Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. Routledge. 2002. ISBN 978-0415278447.

[18] Haken, Hermann. Synergetics: An Introduction. Springer-Verlag. 1983. ISBN 978-3540123569.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

Lüğətlər və ensiklopediyalar	Böyük katalan · Böyük katalan · Treccani · Müasir Ukrayna
Normativ yoxlama	Microsoft: 2780136987, 14977645