Qobustan fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qobustan rayonu[redaktə | əsas redaktə]

Qobustan 1920-ci ildon 1930-cu ilə qədər Mərəzə rayonu kimi fəaliyyətdə olmuşdur.1930-cu ildə Şamaxı rayonu təşkil edildikdə Mərəzə rayonunu da onun tərkibinə birləşdirilmişdir. 1943-cü ilin oktyabr ayında Mərəzə rayonu Şamaxı rayonundan ayrılaraq 01.01.1960-ci ilə qədər ayrıca rayon kimi fəaliyyət göstərmİşdir. Sonuncu dəfə isə Mərəzə zonası 1990-cı ilin aprel ayında Şamaxıdan ayrılmış, Qobustan rayonu təşkil olunmuşdur Qobustan qəsəbəsi 1893-cü ildə neftin xaricə nəqli üçün yaradılmış Duvannı stansiyası asasında formalaşmışdır. Azərbaycan neftinin xaricə ilk ixracı 1901-ci ildə bu stansiyadan həyata keçirilmişdir. 1950-54-cü illərdə Səngəçal, Çeyildağ, Ələt vo Atbulaq qəsəbələri əsasında Duvannı rayonu yaradilmış, 1956-cı ildə yenidən Molotov (indiki Qaradağ) rayonuna qaytanlmışdır.

Relyefi[redaktə | əsas redaktə]

Qobustan rayonu Azərbaycamn şərqinin alçaq dağlıq sahəsində, Böyük Qafqazın cənub-şərq qurtaracağında yerləşir. Şimalda Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacı, qərbdə Pirsaat çayı və onun qolu Acıdərə çayı, Aladaş yaylası, cənubda Girdədağ (648 m). Hərəmi (300 m) və Mişov dağlan (paiçıq vulkanı), şərqdə Süngürdağ (676 m), Keçiqaya (641 m) və Böyük Siyaku (786 m) kimi alçaq dağlar ilə hüdudlanır. Ərazinin orta hündürlüyü 600 - 700 m, maksimal hündürlüyu isə 1500 m-dir. Şimalda Baş Qafqaz sisiləsinin qolları olan Aladaş, Kəmçi, Taxtayaylaq silsilələri (Gümbüdağ 1286 m, Kətandağ 980 m, Yurtandağ 898 m) ycrləşir Qərb Sündü, Nabur, Mərəzə silsilələri ilə əhatə olunur, Mərkəzdə Ceyran keçməz depressiyası (çöl ərazilərdo 150 mm və daha azdır. Zirvələri şimal - şərqdə Quşludağ (İ421 m), Quşudağ (1368 m), Arpa- bulaq (1356 m), şərqdə Şeşni-şeytan (1241 m), şimalda Gümbüdağ (1286 m) zirvələridir.


Geoloji quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Ərazinin şimalında Tabaşir, qalan yerlərdo, əsasən, Paleogen, Neogen və Antropogen çöküntüləri yayılmışdır.

Çayları və su hövzələri[redaktə | əsas redaktə]

Ərazi Respublikanın ən seyrək çay şəbəkəsinə malikdir. Çaylann mənbəlori müxtəlif yüksəkliklərdədir: Pirsaat, Qozluçay, Ceyrankcçməz. Gilgil çay, Cəngiçay, Sumqayıt çaydır. Pirsaat başlanğıcını Böyük Qafqazın şərq kənarından (2400 m) götürün Sumqayıt çay öz mənbəyini 2000 m yüksəklikdən (Gülümdostu dağı) alı. Ceyran keçməz Ərəb-Şahverdi kəndi yaxınlığından (800 m) başlayaraq Sanqaçal stansiyası yaxılığında Xəzərə tökülür. Gilgilçay Gülümdəstu dağnın yamacından (1980 m) başlayır. Xilmilli, Nabur, Sündü, Cəyirii, Çalov, Təklə, Çuxah kəndlori miniral bulaqlarla zəngindir.

Landşaftları və bioloji müxtəlifliyi[redaktə | əsas redaktə]

Ərazinin torpaqdan, əsasən, şabalıdı var açıq-şabalıdı, boz-qonur, şorakətvari boz qonur torpaqlardır. Geniş otlaqlara malik Qobustan Azərbaycanm əsas qışlaqlarındandır. Mülayim isti yanmsahra və quru çöl iqlimi üslünlük təşkil edir. Şimalda iqlimi mülayim istidir. Yanvarda orda temperatur -1.5® C-dan 3® C - yüksək, iyulda 27® C - yədəkdir. İllik yağıntı şimal-qərbdə toqr. 500 mm, cənub-şərqdə 150 mm və daha azdır. Dağ kserofitlori, yanmsəhra və quru bozqır bitkibri geniş yer eutur. Heyvanlar: tülkü, canavar, boz dovşan, adi çölsiçanı, ilan, kərtənkələ və s. Quşlar: kəklik, göyərçin və s. [1]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın ən qədim yaşayış mərkəzlərindən olan Qobustan Şirvan tarixi vilayətinin tərkibində olmuşdur. Qədim türk sözü olan "qobu” (qobi) - quru, su- suz yer. ölkə, oba mənasnı daşıyır. Landşaftşünaslıda "qobu" quru və ya müvəqqəti su axan olan dərə, yarğan landşafllanna deyilir. Başqa mülahizələrə görə “qobu" sözünün bu məkana heç bir uyğunluğu yoxdur. O, müqqəddəs yer mənasında ərəbcə "qabustan’' sözündən yaranmışdır. Bu söz iki hecadan ibarət olub "Qabu" - Allaha yaxın. “stan" İSD məkan mənasını verir "Qabus- can" və ya “Qabistan" Allaha yaxın məkan deməkdir. BeləIiklə, “Qabis- tan" çox müqəddəs ad və məna kəsb edir. Yaşlı və dindar insanların sözlərinə görə yay aylarında Qobustanın səmasında “ağ yol" uzanır. Bu "yol" Məkkəyə qədər "gedir”. Keçmişdə Kəbəyə “Həcc Ziyarəti”nə gədənlər bundan kompas kimi istifadə edirmiş.Qobustan rayonunun mərkəzi olan Mərəzə qəsəbəsi Mərəz yaylasnın mərkəzində. magistral yolun kənarında yerləşir. Rəvayətlər sözu- nün dövrünün məşhur bir insanının ağır xəstə olan xannnmən burada şəfa tapmasmdan qaynaqlandınr. Digər versiyaya görə “mərəzə" sözü mərz" -sərhəd. hüdud, havaqovuşan sərhəd mənasnı verir.


Təbiət abidələri mədəniyyət irsi[redaktə | əsas redaktə]

Ərazi mədəni. bioloji və geoloji təbabət abidələri ilə çox zəngindir. Dünyanın və Azərbaycanın ən gözəl və ən nəhəng palçıq vulkanları burada yerleşir. Ərazinin ən maraqlı geoloji təbiət abidələri: Nərimankənddə karst mağarası (Peyğəmbər mağarası), Sündü kəndində karst mağaraları (“Kühüldağ’’), Poladlıda “K ü h ü r" Sündü kəndində maraqlı əfsanəyə malik "Ağlayan qaya” və bir-birindən gözəl və möhtəşəm palçıq vulkanlardır. Ərazinin palçıq vulkanlarından Nardaran-Axtarma (Nardaran k.), İlanlı (Şıxzəyirli k.), Çəyirli (Çəyirli k.) vulkanları çox maraqlıdır. Qobustan sakral ərazilər-müqəddəs dağlar ilə də zəngindir. Onlar Bayanata, Qaiblər, Şaiblər dağlarıdır. Bu dağların zirvələrində övliyya məzarlan mövcuddur. Bundan başqa ərazi müqqəddəs və şəfaverici yerlər kimi ziyarət edilən yetmişdən çox pir, sufi dərvişlərinin məzarları, ocaqlar, türbələr (Mərəzədə “Diri-baba” (1402), Nabur-da “Pir-Əbdülkərim türbəsi" Sofu-Həmid türbəsi" (XIV əsr), Şeyx-Əyyub turbəsi” (XVII əsr) mövcuddur. Ərazi həmçinin qədim məscidlər (Sündü k., XIV əsr), karvansaralar (Mərəzədə Şah-Abbas karvansarası" Xilmillidə karvansara qalıqları), qədim qalalar (Cəyirli kəndində “Gavurqala”, Nabur kəndində “Növürqala", Şıxlarda “Cavanşir qalasi" Kolanı və Bədəlli kəndlərində qalacıq), qədim yaşayış məskənləri (Dağ Kolanı yaxınğında Allah-Əkbər dağında “Şeyxbörkü (bərgü)" qədim yaşayış yeri, Poladlı kəndində “Kühül” qaya evləri, Qılıcan sahəsində “Şəhərgah’’), istehkamlar ilə də zəngindir. Bu abidələr içərisində “Diri-Baba” türbəsi xüsusilə seçilir. Onun haqqında avropa və şərq səyyahı və diplomatlan Adam Oleari (Aäam Oleariuaj, Komclius De Bruijin (Cornelius D e Bruijin), məşhur türk səyyahı Evliyyə Çələbi məlumat vcrir. Abidənin ilkin forması heç kəsin əli çata bihnədiyi qayada inşa olunmuş qapalı feodal qəsrini xatırladırdı. Kvadratşəkilli günbəz sərdabələr formasındakı bu türbə 1402-ci ildə Şirvanşah Şeyx İbrahimin əmri ilə tikilmiş, 1965-ci ildə Misir ərəb Respublikasının Pre- zidenti C.Əbdül Nasir Azərbaycanda olarkən türbəni ziyarət etmiş, onun bərpasını sovet rəhbərlərindən xahiş etmişdir. Ehtimala görə Məhəmməd adlı bu müqəddəs şəxs Ibrahim xanın ixtiyarına din təbliğatçısı kimi göndərilmişdir. İbrahim xan da qonağm fəaliyyəti müqabilində Mərəzə torpaqlarını ona pay vermişdir. Burada islamın manteizmə qovuşan, XIV əsrə aid hürufilik təriqəti məscidi (Sündü k.) mövcuddur. Deyilənə görə hürufi şeyxi İmadəddin Nəsiminin (1369 - 1417) həmyaşıdı olan bu məscidin digər oxşar Hələbdədir. Buradakı köhnə qəbiristanhqların birində islamdan əvvəlki dövrlərə təsadüf edən, uzunluğu 2.5 - 3 m olan sal daşlardan yonulmuş xüsusi formalı nəhəng qəbirüstü abidələr yeriəşir. “Mərəzə”, “nəbur”, “çuxanh”, cəmcəmli” kimi yerli xalçalar ilə dünyada məşhur olan Qobus- lan həmçinin şirvan xalçaçılıq mərkəzlərindən biridir.[2]

Arxeoloji abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Mərəzə qəsəbəsi yaxınlığında orta əsrlərə aid Qobustan yaşayış yeri. Poladlı kəndi yaxınlığında Antik dövro aid Kolanı yaşayış yeri, Şərar nekrapolu. Bəklə kəndi yaxınlığında Antik dövro aid küp qəbirləri. Çalov kəndi yaxınlığında Antik dövrə aid qəbiristanlıq, ilk orta dövrlərə aid Çalov yaşayış yeri. Cəyirli kındi yaxınlığında ilk orta əsrlərə aid Cəyirli yaşayış yəri. Şıxzahırlı kəndi yaxınlığında ilk orta əsrlərə aid Şıxzahırlı kurqanı. Sündü kəndi yaxınhğında Tunc Dövrüno aid Qədirtəpə kurqanı, Quyulu mağaralar. Qəhlə dağmda orta əsrlərə aid mağaralar (8 ədəd).


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xəritə müəllifləri[redaktə | əsas redaktə]

  • B.Budaqov
  • Qərib Məmmədov

Şəkilllərin müəllifləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Ziya Süleymanzadə
  • Nəzakət İsayeva

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Respublikasının Yunesko yanında daimi nümayəndəliyi

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Məmmədov R.M. Azərbaycanda landşaft və planlaşdırması.Bakı:Elm 2009
  2. Təhməzov B.,Yusifov E., Əsədov K. Azərbaycanın bioloji təbiət abidələri. Bakı: Adiloğlu,2004