Qravitasiya dalğalarının kəşfi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
LIGO qəbuledicilərinin qeydə aldığı siqnallar.

Qravitasiya dalğalarının kəşfi11 fevral 2016-cı ildə LIGO və İtalyanın Piza şəhərindəki Avropa rəsədxanası Virgo-nun qravitasiya dalğalarının kəşfi haqqında açıqlaması. Qeydə alınmış siqnal GW150914 adlandırılmışdır.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Qravitasiya dalğaları – bu zaman fəzasında çox rast gəlinən elə zaman fəzasının işıq sürəti ilə geometrik strukturunun vibrasiyasıdır. Bu dalğaların mövcudluğu haqqında ilk fərziyələrin ortaya çıxması Albert Eynşteynin adı ilə bağlıdır. 1916-cı ildə Albert Eynşteyn Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə cazibə qüvvəsi deyə bir şeyin olmadığını açıqladı. Cazibə qüvvəsi hesab edilən şeylərin isə əslində kainat-zamanda olan bükülmələr olduğunu iddia etdi. Yəni, Eynşteynə görə biz insanların Yer üzərində gəzə bilməsini təmin edən şey şey, yerin cazibə qüvvəsi deyil, kainatdakı bükülmələrin bizə olan təsiridir. Eynşteynə görə heç bir şey olmayan sahədə düz şəkildə olan kainat, sahəyə hər hansı bir cisim daxil olduğu zaman əyilib-bükülür. Bu əyilmə və bükülmələr nəticəsində cazibə qüvvəsi kainatda mövcud ola bilir. Günəşin bükdüyü kosmosda Yer öz orbitində, Yerin bükdüyü kosmosda isə Ay öz orbitində fırlanmaqdadır.[1]

LIGO[redaktə | əsas redaktə]

Qravitasiya dalğaların müşahidəsi üçün iki ədəd 205 milyon dollarlıq LIGO (Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory) adlandırılan iki qəbuledicidən istifadə edilib: biri Luiziana ştatının Livinqston şəhərində, digəri 3000 km aralıda, Vaşinqton ştatının Hanford şəhərində yerləşir.[2] 2002-2010-cu illərdə aparılan təcrübələr qravitasiya dalğalarını aşkarlaya bilməmişdi. Lakin rəsədxana modernizasıya olunandan sonra oradakı lazer interferometrləri daha həssas olduğundan, bu, nəticə verdi.

Müşahidə[redaktə | əsas redaktə]

Kiçik titrəyişlərlə müşahidə edilən qravitasiya dalğaları Yer kürəsindən 1,3 milyard işıq ili məsafədə yerləşən iki qara dəliyin toqquşması nəticəsində qeydə alınıb. Bu qara dəliklərin kütləsi Günəşin kütləsindən 29 və 36 dəfə böyükdür. Bu ekstremal cazibə şəraitində hətta arxa planda olan ulduzlardan çatan işıq bükülərək "Eynşteyn halqası" effektini yaradır. Qara dəliklər spiralvari halda yaxınlaşır və sonda birləşir. Bu massiv obyektlərin ani birləşmə zamanı yaratdığı qravitasiya dalğaları halqanın daxilində və səthində Eynşteyn halqası effektini saxlayır. Observatoriya tərəfindən qeydə alınan bu dalğalara GW150914 adı verilmişdir. Sonda yaranmış olan qara dəliyin çəkisi bizim Günəşin çəkisindən 62 dəfə böyükdür. Birləşmədən sonra qalmış 3 Günəş çəkisi isə qravitasiya dalğalarının enerjisinə çevrilib. Ani baş verən birləşmə anı əslində 0.333 saniyə təşkil edir.[3]

Qəbuledicilər həmin dalğaları səs formasında dinləməyə imkan yaradıb.[4]

Kəşf ABŞ-ın Vaşinqton şəhərində keçirilən konfransda açıqlanmışdır.[5]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Qravitasiya dalğalarının kəşfi ilə əlaqəli mediafayllar var.