Məzmuna keç

Qriqori Donskoy

Bu, yaxşı məqalədir. Daha çox məlumat üçün bura klikləyin.
Vikipediya, azad ensiklopediya

Qriqori Donskoy
ukr. Григорій Маркович Донський
Doğum tarixi 8 dekabr 1924(1924-12-08)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 28 dekabr 1992(1992-12-28) (68 yaşında)
Vəfat yeri
Təhsili
Mükafatları 1-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni — 1985 "İgidliyə görə" medalı — 1972 "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı — 1945
SSRİ Dövlət mükafatı — 1973

Qriqori Markoviç Donskoy (ukr. Григо́рій Ма́ркович Донський, rus. Григорий Маркович Донской; 8 dekabr 1924, İvanovo – 28 dekabr 1992, Xarkov) — yəhudimənşəli SSRİ və Ukrayna tarixçisi, tarix müəllimi və metodisti olmuşdur. O, Yekaterina Agibalova ilə həmmüəlliflikdə orta məktəblərin 6-cı sinifləri üçün "Orta əsrlər tarixi" dərsliyinin müəllifi kimi tanınmışdır. Donskoy 1973-cü ildə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülmüş, həmçinin İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qriqori Donskoy 8 dekabr 1924-cü il tarixdə İvanovo-Voznesensk şəhərində (hazırkı İvanovo) yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Valideynləri xaricdə təhsil almış həkimlər idi. Atası Mark Qriqoryeviç Donskoy bir müddət RSFSR səhiyyə komissarının müavini vəzifəsində çalışmış, Azov-Qara dəniz diyarı səhiyyə idarəsinə rəhbərlik etmişdir. Qriqorinin özündən kiçik bir qardaşı da var idi. 1937-ci ildə Mark Donskoy həbs edilmiş və daha sonra edam olunmuşdur.[1][2]

Anası bir dostunun məsləhəti ilə ailəni Rostov-na-Donu şəhərindən o dövrdə "xalq düşmənlərinin" çoxluq təşkil etdiyi Aktubinskə köçürmüşdür. Donskoy qardaşları məktəbdə yaxşı oxuyur və vaxtlarının çoxunu mütaliəyə həsr edirdilər. 1942-ci ildə orta təhsilini tamamlayan Qriqori hərbi akademiyada təhsilini davam etdirmək istəsə də, "xalq düşməninin" oğlu olduğu üçün rədd cavabı almışdır.[3][4]

Anası hərbi xidmətdən yayınması üçün Qriqoriyə zavodda işləməyi təklif etmişdir, lakin o, anasına qulaq asmayaraq İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmək üçün könüllü surətdə Qırmızı Ordu sıralarına qoşulmuşdur. Üç aylıq hazırlıq kursunu keçdikdən sonra serjant rütbəsində Şimal-Qərb cəbhəsində xizəkçi taborunun tərkibində xidmətə başlamışdır. Cəbhədə keçirdiyi dörd ay yarım ərzində Deqtyaryov sistemli tank əleyhinə tüfənglə silahlanmış və 23 fevral 1943-cü il tarixdə Staraya Russa yaxınlığında qarın nahiyəsindən ağır yaralanmışdır. Onu tapan sanitarlar tibbi-sanitar taboruna çatdırana qədər uzun müddət qarın üzərində qalmışdır.[4] Uzunmüddətli müalicə kursu keçən və bir neçə əməliyyat olunan Qriqori Donskoy yalnız 1945-ci ildə hospitaldan çıxmış və müharibə əlili statusu almışdır.[3][5]

Hərbi xidmətdən tərxis olunduqdan sonra Xarkov Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olmuşdur. 1947-ci ildə növbəti əməliyyatını keçirən Donskoy uzun illər boyu yalnız uzanaraq yaza bilmiş, bunun üçün xüsusi lövhə hazırlamışdır. O, orta əsrlər tarixi üzrə ixtisaslaşmışdır. Təhsili dövründə yazdığı elmi işlər yüksək qiymətləndirilmiş, tələbə konfranslarındakı məruzələri mükafatlara layiq görülmüşdür, lakin bir tələbə yoldaşının xəbərçiliyi səbəbindən "siyasi baxışları qeyri-müəyyən" və "xalq düşməni" kimi qəbul edilmişdir. Bu səbəbdən 1950-ci ildə universiteti bitirdikdən sonra aspiranturaya qəbul edilməmiş və kənd məktəbinə müəllim təyin olunmuşdur. Səhhətindəki problemlər üzündən Xarkovda qalmağa məcbur olmuş, məzuniyyətdən sonrakı altı ay ərzində bir neçə dəfə xəstəxanaya yerləşdirilmişdir. Daha sonra Xarkov məktəblərinin birində kiçik ştat vahidi ilə tarix müəllimi kimi işə düzələ bilmişdir.[6][4] 1963-cü ildən etibarən yeni yaradılmış 27 nömrəli Xarkov fizika-riyaziyyat məktəbində tarix müəllimi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.[7]

1950-ci illərin ikinci yarısında tarix müəllimləri üçün keçirilən seminarların birində həmkarı Yekaterina Agibalova ona orta əsrlər tarixi üzrə məktəb dərsliyinin həmmüəllifi olmağı təklif etmişdir. Əvvəlcə bu təklifdən imtina etmiş, lakin iki il sonra razılıq vermişdir. Donskoy sonralar bu dərslik üzərində işləməyə başlamasını "ümidsizlikdən doğan bir çıxış yolu" və "gündəlik qayğılardan qurtulmaq cəhdi" kimi qiymətləndirmişdir.[5] Agibalova və Donskoy 1961-ci ildə elan edilmiş orta məktəblər üçün tarix dərsliklərinin Ümumittifaq müsabiqəsinə hazırlıqlara altı ay öncədən başlamışdılar. Onların "Orta əsrlər tarixi" dərsliyi müsabiqəyə təqdim olunan 14 iş arasında ən yaxşısı seçilərək birinci dərəcəli mükafata layiq görülmüşdür.[8][9] Bu dərslik materialın sadə və aydın izahı, illüstrasiyaların bolluğu və dəqiq metodologiyası ilə əvvəlki kitablardan kəskin fərqlənirdi.[10]

Növbəti il işıq üzü görən dərslik 25-dən çox təkrar nəşr prosesindən keçmişdir. Nəşr olunduğu ilk otuz il ərzində müəlliflər tərəfindən iki dəfə əsaslı şəkildə yenidən işlənmişdir. Yeni versiyalarda şagirdlərin təkcə təhsil və tərbiyəsinə deyil, həm də fərdi inkişafına xüsusi diqqət yetirilmişdir.[11] Dərslik SSRİ ilə yanaşı, Polşa, Çexoslovakiya, Vyetnam, Monqolustan və Kubada da nəşr edilmişdir. 1973-cü ildə Yekaterina Agibalova və Qriqori Donskoya "6-cı sinif üçün Orta əsrlər tarixi dərsliyinə görə" elm və texnika sahəsində SSRİ Dövlət mükafatı verilmişdir.[12][9]

Ömrünün son illərində ölkədə baş verən gərgin hadisələr fonunda Donskoy mühacirət etmək barədə düşünmüşdür. Almaniyaya köçmək ehtimalını, xəstəxanada bir SS veteranı ilə eyni palatada qalmaq düşüncəsi ona xoş gəlmədiyi üçün rədd etmişdir. ABŞ-də məskunlaşmaq ideyasına da müsbət yanaşmayan pedaqoq İsrailə repatriasiya məsələsinə rəğbət bəsləmişdir, lakin səhhətindəki problemlər səbəbindən Ukraynada qalmalı olmuşdur.[13][14] Qriqori Donskoy 28 dekabr 1992-ci il tarixdə Xarkov şəhərində vəfat etmişdir.[15]

Elmi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ömrünün son illərində Qriqori Donskoy dərsliklərini orta əsrlərdə yəhudi xalqının tarixinə dair məlumatlarla zənginləşdirmək qərarına gəlmişdir. Sovet dövründə bu mövzu sükutla qarşılanmışdır, lakin Donskoy hələ 1970-ci illərdə başladığı araşdırmaları müstəqil Ukrayna dövründə yeni nəşrlərə daxil etmək imkanı görmüşdür. O, "Müsəlman dünyasında yəhudilər" və "Orta əsr şəhərlərinin yəhudi əhalisi" adlı iki əlavə fəsil hazırlamışdır. Sovet İttifaqında bu mövzuya dair mənbə qıtlığı səbəbindən Donskoy dostları və tələbələri tərəfindən göndərilən İsrail mənbələri üzərində geniş tədqiqat aparmışdır, lakin Ukrayna Təhsil Nazirliyi orta əsrlər tarixi proqramına yəhudi tarixi ilə bağlı mövzuların daxil edilməsinə baxmayaraq, bu fəsillərin dərsliyin növbəti (müəllifin vəfatından sonrakı) nəşrinə salınmaması barədə qərar qəbul etmişdir. Sözügedən fəsillər 1994-cü ildə Xarkovda rus dilində nəşr olunan "Şalom" qəzetində çap edilmişdir. Qəzet redaksiyası ön sözdə bu bölmələrin dərslikdən kənarlaşdırılmasında o dövrün Ukrayna təhsil və elm naziri Pyotr Talançuku günahlandırmışdır. Publisist Feliks Raxlin nazirin bu addımını yudofobiya təzahürü kimi qiymətləndirmişdir.[16][17]

Dərslik üzərində işləməklə yanaşı, Donskoy metodik məqalələr, dərs vəsaitləri və didaktika sahəsində tədqiqatlar yazmışdır. Onun Yekaterina Agibalova ilə həmmüəlliflikdə hazırladığı məktəbdə tarixin tədrisi metodikasına dair işləri mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.[12][3] Müəllifin reallaşdıra bilmədiyi planları arasında Qərbi Avropa tarixi ilə Rusiya tarixinin bir-biri ilə əlaqələndirildiyi vahid və inteqrasiya olunmuş orta əsrlər tarixi kursunun yaradılması da yer almışdır.[18]

Qriqori Donskoy şagirdlərin psixologiyasını tədqiq edən ilk mütəxəssislərdən biri olmuşdur. O, on iki yaşlı məktəblilərin təfəkkür xüsusiyyətlərini, onların keçmiş dünyanı müasir dünya kimi qavrama imkanlarını nəzərə almışdır.[10] Bu mövzuda bir çox rəhbər göstərişlər müəllifin ölümündən sonra işıq üzü görən "Bütün dünyanı bir səhifəyə sığdırmaq" kitabında toplanmışdır. Resenziya müəlliflərindən biri bu əsəri "məktəb dərsliyi haqqında roman" adlandırmışdır.[19] Donskoy həmin kitabda tarixşünaslıqda lakonik üslub məsələlərinə də geniş yer ayırmışdır.[20]

Şəxsi həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Publisist Feliks Raxlin dərslik müəlliflərinin hər ikisinin sovet hakimiyyəti tərəfindən müəyyən təzyiqlərə məruz qaldığını qeyd etmişdir. Yekaterina Aqibalova müharibə illərində işğal olunmuş ərazidə qaldığı üçün çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Belə ki, onun çalışdığı məktəbin partiya təşkilatının katibi Anatoli Tarasenko Agibalovanın Dövlət mükafatı ilə təltif edilməsinə qarşı çıxmış, onu "kollaborasionist" adlandıraraq mükafatın verilməsini mənəviyyata zidd hesab etmiş və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə, eləcə də digər instansiyalara etiraz məktubları yazmışdır.[21] Qriqori Donskoy yəhudimənşəli olduğu üçün ayrı-seçkiliklə üzləşmişdir. Yekaterina Agibalovanın xatirələrinə görə, vilayət və şəhər xalq maarif şöbələrinin rəhbərləri ona bir yəhudi ilə həmmüəllif olduğuna görə irad tutmuş və Donskoyun elmi-pedaqoji yüksəlişinə imkan verməyəcəklərini bildirmişdilər.[22] Raxlinin fikrinə görə, Donskoyun bu təzyiqlərə dözərək dərsliyi qoruyub saxlaya bilməsi onun döyüşkən xarakteri və əsgər inadkarlığı ilə bağlı olmuşdur.[23]

Həmmüəllifi Yekaterina Agibalova Qriqori Donskoyu dərin tarix biliyinə malik, bacarıqlı bir metodist və mükəmməl bir müəllim kimi xarakterizə etmişdir. Agibalova həmçinin, Donskoyun yazı üslubunun sadəliyi və cəlbediciliyini xüsusi vurğulamışdır.[5]

Z. İ. Dubinskaya-Donskaya ilə ailə həyatı quran Qriqori Donskoyun[3] Yelena adında bir qızı olmuşdur.[24] Donskoy zəngin şəxsi kitabxanaya malik olmuş, burada tarixi ədəbiyyatla yanaşı, rus və xarici bədii ədəbiyyatın böyük kolleksiyasını toplamışdır.[10] O, bizansşünas Maren Freydenberq ilə dostluq etmişdir. Freydenberq Feliks Raxlin ilə birlikdə 1998-ci ildə Tel-Əviv Universitetinin Diaspor İnstitutu tərəfindən nəşr olunan "Şvut" jurnalında Qriqori Donskoya həsr edilmiş məqalə dərc etdirmişdir.[14]

1999-cu ildə V. N. Karazin adına Xarkov Milli Universitetinin tarix fakültəsində Q. M. Donskoy adına təqaüd təsis edilmişdir. Bu təqaüd tarixşünaslıq, mənbəşünaslıq və arxeologiya kafedrasında ixtisaslaşan əlaçı tələbələrə verilir.[25]

Elmi irsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qriqori Donskoy 74 elmi məqalənin müəllifi olmuşdur.[26] Ayrı-ayrı işlər nəşr olunmuşdur. Aşağıdakı siyahıya çoxsaylı təkrar nəşrlər daxil deyil:

  • Агибалова Е. В., Донской Г. М. История Средних веков: Учебник для 6-го класса. Москва: Учпедгиз. 1962.
  • Агибалова Е. В., Донской Г. М. Методика преподавания истории Средних веков: Пособие для учителей. Москва: Просвещение. 1966.
  • Агибалова Е. В., Донской Г. М. Методическое пособие по истории Средних веков в 6 классе. Библиотека учителя истории и обществоведения. Москва: Просвещение. 1978.
  • Донской Г. М. Целый мир уложить на странице. Москва: Просвещение. 1992. /251. ISBN 9785090031462.

Təltifləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qriqori Donskoy fəaliyyəti və hərbi xidmətləri dövründə aşağıdakı dövlət təltiflərinə layiq görülmüşdür:

  • I dərəcəli Vətən müharibəsi ordeni (6 aprel 1985-ci il);[2]
  • "İgidliyə görə" medalı (17 fevral 1972-ci il);[2]
  • "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı (9 may 1945-ci il);[2]
  • Elm və texnika sahəsində SSRİ Dövlət mükafatı (1973-cü il).[9]

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 194, 196
  2. 1 2 3 4 "Донской Григорий Маркович : Документы о награждении". Память народа (rus). Министерство обороны Российской Федерации. 10 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 iyun 2022.
  3. 1 2 3 4 Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 194
  4. 1 2 3 Воловник, Воловник, Харик, 2013. səh. 196
  5. 1 2 3 Рахлин, 2015. səh. 156
  6. ↑ Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 194—195
  7. ↑ Пасика, Эллан. "Воин и Учитель милостью Господней". Заметки по еврейской истории (rus). Евгений Беркович. 10 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2022.
  8. ↑ Донской, 1992. səh. 10—11
  9. 1 2 3 Можейко, 2019
  10. 1 2 3 Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 197
  11. ↑ Донской, 1992. səh. 21
  12. 1 2 Історики Харківського університету, 2013. səh. 15
  13. ↑ Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 199—200
  14. 1 2 Рахлин, 2015. səh. 158
  15. ↑ Донской, 2001. səh. 113
  16. ↑ Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 198—199
  17. ↑ Рахлин, 2015. səh. 155, 158
  18. ↑ Рахлин, 2015. səh. 157
  19. ↑ Воловник, Воловник, Харик, 2013. səh. 198
  20. ↑ Рахлин, 2015. səh. 156—157
  21. ↑ Рахлин, 2015. səh. 160—162
  22. ↑ Рахлин, 2015. səh. 155—156
  23. ↑ Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 196
  24. ↑ Воловник, Воловник, Харик, 2013. səh. 195
  25. ↑ "Стипендия имени Г. М. Донского" (PDF). Харківський національний університет імені Василя Назаровича Каразіна Історичний факультет (rus). 27 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 11 iyun 2022.
  26. ↑ Frejdenberg, Rakhlin, 1998. səh. 195

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Донской Г. М. Целый мир уложить на странице. Москва: Просвещение. 1992. /251. ISBN 9785090031462.
  • Донской Г. М. "Из юного далека". Истоки : Вестник народного университета еврейской культуры в Восточной Украине (10). 2001. 113—151/.
  • Можейко, Інна. "Харків'яни, які стали авторами найкращих підручників країни". Слобідський край (ukrayna). 2019. /.
  • Рахлин Ф. Д. Евреев из истории исключить! (Памяти Григория Донского) // Повторение пройденного : воспоминания. Ч. 2, 3. Харьков: Права людини. 2015. /303. ISBN 978-617-7266-24-1.
  • уклад. О. М. Богдашина, В. І. Бутенко, С. Р. Марченко, redaktorАгібалова Катерина Василівна // Історики Харківського університету (1905—2012 рр.) (ukrayna). Харків: ХНУ імені В. Н. Каразіна. 2013. 15—16/284. ISBN 978-966-623-881-1.
  • Воловник О. П., Воловник П. В., Харик Е. Е. и другие, redaktor«Юбиляры» (Харьковская физико-математическая школа (лицей) №27). Современная ЖЗЛ Харьковщины. Харьков: Издательский дом ЖЗЛ. 2013. /432. ISBN 978-966-7083-60-1.
  • Frejdenberg M., Rakhlin F. "A scholar and pedagogue (In memory of historian Grigorii Markovich Donskoi (1924—1992)". Shvut (ingilis) (5). 1998. /.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qriqori_Donskoy&oldid=8864720"