Qubadlı kənd məktəbi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox université.png
Qubadlı kənd məktəbi
Əsası qoyulub 1882
Şəhər Qubadlı
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan

Qubadlı kənd məktəbi 1882-ci ildə açılmışdı. Vaxtıilə həmin məktəbi bitirənlər arasında çoxlu yazıçı, şair, elm və incəsənət xadimləri, tanınmış ictimai və dövlət xadimləri, akademiklər, elmlər doktorları çıxmışdır.

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Bütövlükdə bir bölgənin təhsil siteminin formalaşması məhz bu məktəbin adı ilə bağlıdır. Məktəbin tarixi və fəaliyyəti ilə tanışlıq sübut edir ki, bu təhsil ocağı özünəməxsus tarixi yol keçmiş, inkişafı müəyyən mərhələlərə bölünmüş, dövrün xarakterini öz fəaliyyət prinsiplərində əks etdirmişdir. Məktəb respublikamıza yüzlərlə elm və mədəniyyət xadimi, pedaqoq, mühəndis vermişdir. Sosial-iqtisadi və ictimai həyatın elə bir sahəsi yoxdur ki, 1 saylı məktəbin məzunları həmin sahədə özlərini göstərməsinlər.

Həmin məktəbin bazasında 1 saylı Qubadlı məktəbi yaranıb. 125 yaşı tamam olan Qubadlı şəhər 1 saylı orta məktəbinin də Azərbaycan təhsilinin inkişafında xüsusi yeri olmuşdur. Məktəb Vətənimizə yüzlərlə elm, mədəniyyət xadimləri, istehsalatda, quruculuq işlərində bütün respublikada tanınmış insanlar vermişdir. Məktəbin 125 illik yubileyinin qeyd edilməsi bir daha göstərir ki, Azərbaycanda böyük ənənələri olan təhsil ocaqlarına tariximizin ayrılmaz bir hissəsi kimi diqqətlə yanaşılır, bu tarix diqqət və qayğı ilə əhatə olunur. Bunun yalnız sosial-mədəni kökləri yox, həm də fəlsəfi mahiyyəti vardır.

1882-ci ildə fəaliyyətə başlayan, bu il yaranışının 125 illiyi qeyd ediləcək məktəb indi bütün qubadlılar kimi 15 ildir qaçqınlıq həyatı yaşayır. Amma bu, müvəqqəti bir haldır. Həmin məktəbə gedib orada çalışan insanlarla söhbətləşsəniz, hamıdan birmənalı olaraq bir fikri eşidərsiniz: torpaqlarımız azad olunsun, məktəbimiz yenidən tikilsin, orda görüşək, orda danışaq, orda söhbətləşək. Yəni, istər təcrübəli pedaqoqlarda, istərsə də gənc müəllimlərdə bədbinlikdən əsər-əlamət görməzsiniz. Onlar yaxşı bilirlər ki, dövlət rəhbərimizin apardığı siyasət gec-tez əsarətdə qalan torpaqlarımızın azad olunmasına gətirib çıxaracaq. Azərbaycanda müasir tipli məktəblərin yaranmasının tarixi o qədər də qədim deyildir. Bu yaranış XIX əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, həmin dövr Azərbaycanın inkişaf tarixində mühüm bir mərhələ kimi qiymətləndirilməlidir. Hələ XIX əsrin 50-ci illərində Mirzə Fətəli Axundov müsəlman Şərqində ilk dəfə olaraq dram əsərləri yazdı. 1873-cü ildə ilk teatr tamaşası göstərildi, 1875-ci il iyunun 22-də "Əkinçi" qəzetinin nəşri ilə milli mətbuatın bünövrəsi qoyuldu, həmin illərdə ilk rus-tatar məktəbləri açılmağa başladı ki, bu da XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda yeni ictimai mühitin formalaşmasında əvəzsiz rol oynadı.

Bu baxımdan rus-tatar məktəblərinin açılması, xüsusilə də həmin məktəblərin bir qədər ucqarlarda, əyalətlərdə fəaliyyətə başlaması diqqəti cəlb edir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrin axırlarında çar hakimiyyəti birdən-birə hiss etdi ki, milli ucqarlarda rusca yazı-pozu bacaran, rus dilini bilən və yerli əhali arasından seçilmiş məmurlar olmadığından, hakimiyyəti idarə etmək çətinləşir. Digər tərəfdən, əsrlərlə İranın ilhaqı altında yaşamış xalqda bu ölkənin təsirini azaltmağın və müsəlman əhalinin Rusiyaya meylliyini artırmağın yeganə yolu həm onun öz dilində məktəblərin açılması, həm də həmin millətin öz milli teatrının, mətbuatının fəaliyyət göstərməsidir. Ona görə də XIX əsrin ortalarından başlayaraq milli ucqarlarda ibtidai təhsil verən, rus dilində yazıb-oxumağı bacaran kiçik məmurlar hazırlamaq məqsədilə bir sıra məktəblərin açılmasına şərait yaradıldı, Azərbaycanda dövlət hesabına bir neçə kənd məktəbi açmağa qərar verildi. Həmin qərar "Zaqafqaziyada tədris hissəsinin təşkili haqqında" hökumətin 1873-cü il 22 noyabr tarixli qanunu ilə həyata keçirilirdi. Dövrün qabaqcıl adamları bundan bəhrələnib bir neçə məktəb açdılar. 1876-cı ildə Yelizavetpol quberniyasının Cəbrayıl qəzasının Cəbrayıl kəndində belə bir məktəb fəaliyyət göstərməyə başladı. 1878-ci ilin sentyabr ayında Yelizavetpol quberniyası Zəngəzur qəzasının mərkəzi olan Gorus şəhərində daha bir yeni tipli məktəb açıldı.

Zəngəzur qəzasında yaşayan azərbaycanlılar belə bir vəziyyətdən yararlanıb təhsil almaq istəsələr də ermənilər buna nəinki şərait yaratmır, hətta müxtəlif bəhanələrlə onların həmin məktəblərə daxil olmalarına imkan vermirdilər. Həmin vaxt qəzanın hazırkı Qubadlı, Laçın, Zəngilan rayonları yerləşən ərazilərində rus dilində yazıb-oxumağı bacaranları barmaqla saymaq olardı. Yerli sakinlər öz şikayətlərini rus məmurlarına çatdırmaq və onlardan aldıqları cavabı oxutdurub başa düşmək üçün on kilometrlərlə məsafəni dəfələrlə piyada qət etməli olurdular. Bu isə çətinliklər yaradır və narazılığa səbəb olurdu. Belə bir vəziyyət Zəngəzur qazısı Qazı Həsəni və regionun ən hörmətli bəylərindən olan İldırım bəyi narahat etməyə bilməzdi. İldırım bəy Qızıldaş torpaqlarına erməni iddialarını rədd etdirmək üçün çaldığı qələbədən bir az da ruhlanmışdı.

1882-ci ilin mayında Qubadlı kəndində məktəb açdırmaq üçün İldırım bəylə Qazı Həsən Yelizavetpol quberniyasının mərkəzi Yelizavetpol (Gəncə) şəhərinə yola düşürlər. Sənədləri qubernatora çatdırırlar və qubernator onlara söz verir ki, məktəb məsələsi mütləq həll olunacaq, ona görə də bina və müəllim problemini sentyabra qədər həll etsinlər. İldırım bəylə Qazı Həsən Qubadlı kəndinə qayıdan kimi yerli sakinlərdən ikisinin evini bina üçün hazırladırlar və İrəvan quberniyasındakı gimnaziyanın məzunlarından müəllim dəvət etmək üçün oraya nümayəndələr göndərirlər.

Beləliklə, 1882-ci ilin sentyabrın 1-də Yelizavetpol quberniyası Zəngəzur qəzasının Qubadlı kəndində ilk 4 illik təhsil verən ikisinifli əsas məktəb açılır. Qubadlıda yeni tipli məktəbin açılması bütövlükdə Zəngəzur qəzasında yaşayan azərbaycanlıların həyatında böyük bir tarixi mərhələ kimi qiymətləndirilməli, bütövlükdə həmin mahalda təhsilin sonrakı inkişafına məhz bu kontekstdən baxılmalıdır.

Zəngəzur qəzasında geniş yayılmış fikrə görə Qubadlı kəndində olan varlı bəylərin əksəriyyəti maarifçiliyi, savadı norma kimi dəyərləndirərmişlər. Qubadlı bölgəsində ən imkanlı bəy İldırım bəy Sultanov olub. Bundan başqa yerli bəylərdən Teymur bəy, Həşim bəy də məktəbin faəliyyəti üçün xeyli köməklik etmişlər.

Çox maarifpəvər bir insan olan və Qubadlıda təhsilin inkişafı üçün bacardığını əsirgəməyən, xeyli müddət Qubadlı məktəbinin direktoru işləmiş Həsən bəy Sultanov 1885-ci ildə Qubadlı kəndində Teymur bəyin ailəsində doğulmuşdu. O, kənddə ibtidai təhsili başa vurub, növbəti realnı məktəbi Şuşada bitirir. Sonra Tiflisdəki Qori Muəllimlər Seminariyasında Üzeyir Hacıbəyov və Terequlovla birlikdə oxuyub. Qubadlı məktəbi iki sinifli, dörd illik olduğu üçün 1-ci və 3-cü sinif şagirdlərini bir sinif otağına, 2-ci və 4-cü sinif şagirdlərini isə başqa bir sinif otağına yığıb bir yerdə dərs keçərmişlər. Belə çətinlik uzun müddət davam edib. Qubadlı məktəbi ilk dəfə Xanlar bəyin atasına məxsus evdə təşkil edilib. Sonra məktəb Həşim bəyin daha yaxşı şəraitli evinə köçürülüb.

Sonra Teymur bəyin oğlu Həsən bəy Sultanovun təşəbbüsü və yerli hökumətin köməkliyi ilə qarşı tərəfdə üç otaqlı yeni məktəb binası tikilir. Çox önəmli məqamlardan biri də budur ki, dərslərin rus və Azərbaycan dillərində keçirilməsi bir çox şagirdlərə Rusiyanın və bəzən hətta Avropanın nüfuzlu təhsil ocaqlarında təhsillərini davam etdirmələri istiqamətində yaşıl işıq yandırırdı. Təkcə 1905-1917-ci illər ərzində Çingiz İldırım, onun qardaşı Cabbar bəy Sultanov, Abbas bəy Sultanov, Hüseynqulu Babayev, Həsən bəy Sultanov, İsmayıl Abışov, Qulam Sultanov və bir çox başqaları Qubadlı məktəbini bitirəndən sonra Şuşada,Vladiqafqazda orta təhsil və nəhayət Sankt-Peterburqda, Kiyevdə, Moskvada, Odessada, Xarkovda və başqa şəhərlərdə ali təhsil almışlar.

Qubadlı məktəbinin ilk müəllimləri İrəvan gimnaziyasının məzunları olan Həşim bəy NərimanbəyovMehdi bəy Məlikaslanov olublar. Həşim bəy həm də məktəbin ilk müdiri idi. 1883-cü ildə məktəbin rəhbərliyinə Şuşa qəzasının Hüsülü kəndindən olan Rəhim bəy Novruzov dəvət edildi. Rəhim bəy Novruzov Qubadlı məktəbinin gələcək inkişafında çox böyük rol oynamışdır. Rəhim bəy Novruzovun himayəsi ilə XX əsrin ilk illərində Qubadlı maarifinin və təhsilinin səmasında bir ulduz parlamağa başladı. Bu ulduz bir az əvvəl adını çəkdiyimiz Qubadlı kənd sakini Həsən bəy Teymur bəy oğlu Sultanov idi. Həsən bəy Teymur bəy oğlu Sultanov 1885-ci ildə Qubadlı kəndində bəy ailəsində anadan olmuşdur.

O, İldırım bəyin qardaşı oğlu, Çingiz İldırım və Abbas Sultanovun əmisi oğlu idi. Həsən bəy Sultanov ilk təhsilini Qubadlı kənd məktəbində, sonrakı təhsil illərini isə əvvəlcə Şuşada,sonra isə məşhur Qori Seminariyasında başa vurmuşdur. O, bir sıra görkəmli şəxsiyyətlərlə, o cümlədən Üzeyir bəy Hacıbəyovla birlikdə təhsil almışdır. Dövrünün ən açıqfikirli, istedadlı və vətənpərvər ziyalılarından biri olmuşdur. Qubadlı məktəbinin fəaliyyətindən danışarkən bir mühüm məqama da diqqət yetirmək gərəkdir. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən digər kənd məktəblərindən fərqli olaraq Qubadlı kənd məktəbində qızlar da təhsilə cəlb olunmuşlar. Sankt-Peterburqda təhsil alan Çingiz İldırımın dəvətilə Qubadlıya gəlmiş Nadejda Moiseyevna Namazova qadınların təhsilə cəlb olunmasına böyük diqqət yetirir və bu sahədə mühüm işlər görürdü. Sonralar Odessada təhsil alan Abbas bəy Sultanovun dəvətilə Qubadlıya gəlmiş daha 2 nəfər rus qızı da ona kömək edirdilər. Onlar qadınları təhsilə həvəsləndirmək üçün onlara əvvəlcə biçmək, tikmək və toxumaq sənətini, rəssamlıq elementlərini öyrədirdilər. Sonralar Qubadlıya gəlmiş rus qızları rayonun Əliquluuşağı kənd məktəbində, daha sonra isə Gorus məktəbində işə götürüldülər. Həsən bəy məktəbinin məzunları 1920-ci illərdən sonra da əhalinin təhsil alması işinin təşkilində həlledici rol oynamışlar. Onlarla məzun müxtəlif kəndlərdə məktəblər açır, savadsız həmkəndlilərinin savadlanması üçün əllərindən gələni əsirgəmirdilər.

Məktəb erməni işğalı altında[redaktə | əsas redaktə]

Qubadlının işğalından sonra bir sıra sənədlərin yerli arxivdə qalması, evlərdə olan tarixi şəkillərin və məlumatların yoxa çıxması və başqa amillər üzündən bəzi mühüm məqamları işıqlandırmaq mümkün deyildir. Amma yaxşı ki, məhz həmin məktəbin təəssübkeş məzunları, tanınmış tədqiqatçılar Yaşar Fətiyevin, Elbrus Şahmarın, məktəbin direktoru Nuşirəvan Əsədovun müəllim İnqilab Quliyevin, tanınmış pedaqoq İmanqulu Şahmuradovun araşdırmaları, yaddaşlarında saxladıqları məlumatlar bəzi boşluqları doldurmaq üçün köməyə gəlir. Elə bu yazıda da onların yazdıqları köməyimizə gəldi...

Sovet hakimiyyəti illərində və müstəqillik dövründə məktəb şanlı tarixi yol keçmişdir. Qubadlının təəssübkeş oğlu, uzun illər məsul dövlət vəzifələrində çalışmış Kamran Hüseynovun köməkliyi ilə bu məktəbdə müasir tipli bina tikilmiş və bütün avadanlıqlarla təchiz olunmuşdu. Müstəqillik illərində bu məktəbin məzunları onun tarixini daha da şərəfləndirdilər.

Ermənistanla müharibə illərində bu məktəbin məzunlarından 26 nəfər şəhid olmuş, 6 nəfər Milli Qəhrəman adına layiq görülmüşdür. Vətənimizin azadlığı yolunda öz canlarından keçən bu gənclərin qəhrəmanlıq ruhunda tərbiyəsində məktəbin böyük rolu olmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]