Məzmuna keç

Qulamrza İlhami

Vikipediya, azad ensiklopediya
Qulamrza İlhami
Azərbaycan Milli Hökumətinin Maliyyə naziri
12 dekabr 1945 – 13 iyun 1946
Təbriz şəhərinin meri
aprel 1944 – oktyabr 1945
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 1904(1904)
Doğum yeri
Vəfat tarixi bilinmir
Partiya
Fəaliyyəti siyasətçi
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Qulamrza İlhami (1904, Təbriz – bilinmir) — siyasətçi, ictimai xadim, fədai. Pəhləvilər dövründə İsfahanın və Təbrizin meri, Azərbaycan Milli Hökuməti qurulduqdan sonra isə Maliyyə naziri olub.

Haqqında

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İlk illəri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qulamrza İlhami 1904-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olub.[1][2] 1934-cü ildə İsfahanın, 1944-cü ilin aprel ayından 1945-ci ilin oktyabr ayınadək isə Təbriz şəhərinin meri olub.[3][4][5][6] 1944-cü ildə SSRİ-İran Mədəni Əlaqələr cəmiyyətinin idarə heyətinə üzv seçilib.[7]

Təbriz şəhərində demokratlara loyal münasibət bəslədiyi üçün Tehrana çağırılıb və vəzifəsindən kənarlaşdırılıb.[8][9]

Mirzə Əli Şəbüstəri, Məhəmməd Biriya, Əzimi, Sadıq Padeqan, Mahmud Pənahiyan və Qulamrza İlhami 1946-cı il.

1945-ci il oktyabrın 2-də Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin birinci təsis qurultayında iştirak edib.[5][10]

1945-ci il noyabrın 19-da Təbrizdə yaradılmış "Sovet Azərbaycanı dostları" cəmiyyətinin idarə heyətinə üzv seçilib.[11]

1945-ci il noyabrın 20-də Təbriz Ərk teatrının binasında Azərbaycan Xalq Konqresi fəaliyyətə başladı.[12][13][14] Noyabrın 21-də konqres nümayəndələrindən, seçkiləri bitirib hökuməti yaradana qədər, qərarların icrasını təmin etmək üçün, Milli heyət yaradıldı.[15][16] Qulamrza İlhami də Milli heyətə seçilən 39 nəfərdən biri olub.[16][17] 1945-ci il noyabrın 27-dən dekabrın 2-ə qədər İran tarixində ilk dəfə qadınların da iştirak etdiyi azad seçkilər keçirilib.[15][18][19] Təbrizdə keçirilən seçkilər nəticəsində Qulamrza İlhami səs toplayaraq Azərbaycan Milli Məclisinə Təbrizdən nümayəndə seçilib.[20][21]

1945-ci il dekabrın 12-də Azərbaycan Milli Hökuməti qurulub.[22] Qulamrza İlhami qurulmuş hökumətdə Maliyyə naziri seçilib.[23][24][25][26] Milli Məclisin birinci iclası da dekabrın 12-də keçirilib.[27][22] Bura seçilən nümayəndələrdən 26 nəfəri xidmətdə olduqları üçün məclisin ilk iclasında iştirak edə bilməyiblər. Onlardan biri də Qulamrza İlhami olub.[28] Təbriz şəhərinin şah qoşunlarından azad olunmasına rəhbərlik edən 7 fədaidən biri olub.[28][29]

Maliyyə naziri olduğu dövrdə bir çox islahatlar aparıldı və vergi qanunlarına yenidən baxıldı.[30] Nazirliyin büdcəsindən Təbriz Universitetinin binası üçün 2 milyon 500 min tümən, Hüquq və Siyasi məktəbinin təşkili və təsisi üçün 1 milyon 500 min tümən, Təbriz bələdiyyəsinə 1 milyon 500 min tümən, Azərbaycan şəhərlərinin abadlığı üçün 2 milyon tümən, Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Marağa, Zəncan, Xoy, Əhər şəhərlərində tərbiyə evləri açmaq üçün 1 milyon 500 min tümən ayrılıb.[30] 1946-cı il aprelin 4-də Azərbaycan Milli Məclisinə təqdim etdiyi büdcə layihəsində büdcənin 49,82 faizi maarif, səhiyyə, əkinçilik və abadlıq işləri üçün nəzərdə tutulub.[30]

1946-cı il dekabrın 11-dən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar.[31][32] Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar.[32] Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi.[32][31] Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar.[31][33] Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi.[34][35] Minlərlə insan həbs olundu. Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Əli Fitrət, Sədi Yüzbəndi, Cəfər Kaşif və Məhəmmədbağır Niknam qətlə yetirildilər.[36][37][38] 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu.[39][40] Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi.[33][39]

AMH dağıldıqdan sonra

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycan Milli Hökuməti dağıldıqdan sonra Azərbaycana mühacirət edib.[41] 1947-ci ildə Bakıda Azərbaycan Demokrat Partiyasının Mərkəzi Komitəsi bərpa olundu.[42] 1953-cü ilin oktyabr ayında Azərbaycan Demokrat Firqəsinin Azərbaycan SSR ərazisində yaradılmış təşkilatlarının konfransı keçirilib.[43] Bu konfransda Qulamrza İlhami firqənin təftiş komissiyasına üzv seçilib.[44][43] 1955-ci ildə ADF Mərkəzi Komitəsində aparılan müzakirələrdən Tudə Partiyası ilə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin birgə hərəkət komitəsinin təşkil edilməsinə səs verən 16 nəfərdən biri olub.[43] Qulamrza İlhami ömrünün sonuna qədər partiyada fəaliyyət göstərib.[45]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "تاریخ شفاهی :: فرقة دموکرات آذربایجان از زبان ابراهیم ناصحی". www.oral-history.ir. 4 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 fevral 2025.
  2. ↑ Atabaki, 2000. səh. 124
  3. ↑ Çingizoğlu, Ənvər. "Ələkbər xan Dirəxşani: Ömürnamə". reyting.az. 26 aprel 2020. 14 may 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 fevral 2025.
  4. ↑ "شهرداران تبریز- از زمان تاسیس تا کنون - پرتال شهرداری تبریز". web.archive.org. 25 iyun 2020. Archived from the original on 25 iyun 2020. İstifadə tarixi: 7 fevral 2025.
  5. 1 2 Pişəvəri, 2005. səh. 116
  6. ↑ Həsənov, 2007. səh. 561
  7. ↑ Vəkilov, 1991. səh. 53
  8. ↑ Həsənov, 2004. səh. 85
  9. ↑ "Azərbaycan" qəzeti I, 2022. səh. 212
  10. ↑ Həsənli, 1998. səh. 245
  11. ↑ Vəkilov, 1991. səh. 99
  12. ↑ Atabaki, 2000. səh. 113
  13. ↑ Həsənli, 1998. səh. 269
  14. ↑ Pişəvəri, 2005. səh. 255
  15. 1 2 Atabaki, 2000. səh. 114
  16. 1 2 Həsənli, 1998. səh. 272
  17. ↑ Çeşmazər, 1986. səh. 70
  18. ↑ Şəmidə, 1961. səh. 139
  19. ↑ Həsənov, 2004. səh. 139
  20. ↑ Həsənli, 1998. səh. 295
  21. ↑ "Azərbaycan" qəzeti I, 2022. səh. 730
  22. 1 2 İbrahimov, 1948. səh. 32
  23. ↑ Atabaki, 2000. səh. 130
  24. ↑ Çeşmazər, 1986. səh. 65
  25. ↑ Bayramzadə, 2015. səh. 66
  26. ↑ Образование национального правительства Иранского Азербайджана (PDF) (rus). 6625. Tbilisi: Заря Востока. 18 dekabr 1945. 4. 7 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 7 aprel 2025.
  27. ↑ Balayev, 2018. səh. 25
  28. 1 2 Miyanalı, Əlirza; Ərdəbili, Lütfəli. "İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri" (PDF). achiq.info. 28 iyul 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 6 dekabr 2024.
  29. ↑ Həsənli, 2006. səh. 170
  30. 1 2 3 İlhami, Qulamrza. Azərbaycan Milli Hökumətinin Maliyyə Tədbirləri (PDF) (az.). Dortmund: 21 Azər jurnalı. 3. 12 oktyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 10 fevral 2025.
  31. 1 2 3 Hasanli, 2006. səh. 373
  32. 1 2 3 Balayev, 2018. səh. 36
  33. 1 2 Duqlas, Vilyam. Strange lands and friendly people (ingilis). Nyu-York: Harper & Brothers Publishers. 1951. 45. 31 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2025.
  34. ↑ Lenczowski, George. United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 (ingilis). 401. Annals of the American Academy of Political and Social Science. 1972. 49. doi:10.1177/000271627240100106. ISSN 0002-7162. 12 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2025.
  35. ↑ Həsənli, 2006. səh. 445
  36. ↑ Balayev, 2018. səh. 137
  37. ↑ Əmirov, 2000. səh. 51
  38. ↑ Əliqızı, 2001. səh. 24
  39. 1 2 Həsənli, 2006. səh. 448
  40. ↑ McEvoy, Joanne; O'Leary, Brendan. Power Sharing in Deeply Divided Places. Filadelfiya: University of Pennsylvania Press. 2013. 191. ISBN 9780812245011.
  41. ↑ Məmmədov, 2019. səh. 223
  42. ↑ Qəribli, 2014. səh. 185
  43. 1 2 3 Çingizoğlu, Ənvər. "Əbdüssəməd mirzə Kambəxş: "Qırmızı şahzadə"". Reyting.az. 22 aprel 2020. 27 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 fevral 2025.
  44. ↑ Balayev, 2018. səh. 87
  45. ↑ Fərzad, 2006. səh. 45

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qulamrza_İlhami&oldid=9118948"