Rakuqo

Rakuqo performansı.

Rakuqo (落語) – Yaponiyada gülməli hekayə danışma sənəti. Ənənəvi teatr janrlarından biridir və səhnəyə çıxan tək bir şəxs tərəfindən yerinə yetirilir. Bu sənətlə məşğul olan şəxs rakuqoka (落語家) adlanır.

Xüsusiyyətlər

Rakuqoka vokallardan və üz ifadələrindən istifadə edərək canlandırdığı müxtəlif personajlarla epizodik hekayə nəql edir. Sahnə dekorasiyasından adətən istifadə olunmur, sadəcə musiqi müşayiətinə icazə verilir. Rakuqoka kimono geyinərək səhnənin mərkəzində, tamaşaçıların önündə qoyulmuş zabutonda əyləşir. Hekayə nəql edərkən əl dəsmalından və yelpikdən istifadə edir. Performans rakuqokanın hekayədəki vurucu sonluğu səsləndirməsinə qədər davam edir. Sənətin adı da buradan gəlir: yapon dilində vurucu sonluğu bildirmək üçün istifadə olunan "oçi" sözü hərfi tərcümədə "düşmək" deməkdir. Bu sözü yazmaq istifadə olunan kancinin digər oxunuşu "raku"dur; "qo" isə yaponca "söz" deməkdir.

Rakuqo performansında rakuqoka ilə tamaşaçılar arasındakı qarşılıqlı əlaqə vacibdir. Klassik rakuqo repertuarı kiçik olduğu üçün həvəskarlar üçün təşkil olunan performanslarda eyni hekayələr təkrar olunur. Lakin hər sənətçinin öz tərzi olduğu üçün hekayəyə fərqli detallar əlavə oluna, fərqli bir üslubdan və səslərdən istifadə oluna bilər. Klassik rakuqoda hekayənin giriş hissəsinin orijinal qalması tələb olunur, lakin sənətçi tamaşaçıların tələbini nəzərə alaraq şəxsi təcrübələrinə və cari hadisələrə də istinad edə bilir. Rakuqo hekayələrindəki personajlar adəyən samuraylar, kəndlilər və Edo dövrünün şəxsləri olur. Personajların canlandırılması rakuqoda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu cür hekayələrdə adətən insanların zəif cəhətləri və axmaqlıqları lağa qoyulur.

Tarixi

Rakuqo sənətinin mənşəyi XVI əsrin sonlarına qədər uzanır. Həmin dövrdə otoqişu kimi tanınan əyləndici şəxslər sərkərdələrin hərbi yürüşlərində iştirak edirdilər və onlar üçün hekayələr ("hanaşi") nəql edirdilər. Həmin hekayələrin iki toplusu mövcuddur: "Qiqen yoki şu" (hərf. "Yaxşı hiss etdirən toplu") və "Kino va kyo no monoqatari" (hərf. "Bu gün nəql olunan dünənin hekayələri"). 1670-ci illərdə "hanaşika" adlandırılan peşəkar sənətçilər ortaya çıxmışdır. Kiotoda Tsuyu no Qorobey nəql etdiyi tsuci-banaşi hekayələri ilə məşhurlaşmışdır. Edoda isə Şikano Buzaemon zaşiki-banaşi hekayələrindəki bacarığına görə tanınmışdır. On il sonra Yonezava Hikohaçi Osaka şəhərində Qorobeyin uğurunu təkrarlamışdır. Bu üç şəxs rakuqo sənətinin qurucuları hesab olunurlar.

Yaponiyada gülməli hekayə danışma sənətinin "rakuqo" adlandırılması XIX əsrin sonlarından etibarən baş vermişdir. Belə ki, bu sənət XVIII əsrdə Edoda "otoşi-banaşi" və Kioto–Osaka regionunda "karukuçi-banaşi" kimi tanınırdı. Həmin dövrdə rakuqo yol kənarındakı şoularda, şəxsi ziyafətlərdə və ya restoranlarda göstərilən sənət olmuşdur. 1791-ci ildə Edo şəhərində ilk daimi rakuqo teatrı – yose açılmışdır. Daha sonra yoselər Kioto və Osakada populyarlaşmışdır. 1842-ci ildə Edoda 200 yose fəaliyyət göstərsə də, 1841–1843-cü illərdə Tempo islahatından sonra bu say 15-ə düşmüşdür. İslahatların başa çatmasından sonra yoselərin sayı artmışdır. 1844-cü ildə 66, 1854–1860-cı illərdə 392 yose var idi. 1912-ci ilə qədər yoselərin sayı 80-də düşmüşdür.

1920–1930-cu illərdə kinonun populyarlaşmasından sonra rakuqo tamaşaçılarının sayı azalmışdır. İkinci Dünya müharibəsində rakuqo sənəti milli ideologiyaya uyğunlaşmadığı üçün rəsmi olaraq təzyiqlə üzləşmişdir. Müharibədən sonra rakuqo populyarlığını geri qaytarmışdır. Müxtəlif media vasitəsilərinin ortaya çıxması yoselərin sayını azaltsa da, rakuqonun radio və televiziyaya uyğunlaşması sənətin davam etməsini təmin etmişdir. Universitetlərdə rakuqo klubları fəaliyyət göstərir.

Ədəbiyyat

• Kodansha Encyclopedia of Japan (ingiliscə). VI cild (Niju–Saka). Tokio: Kodansha. 1983. səh. 281–282. ISBN 0-87011-626-6. İstifadə tarixi: 16 may 2026.