Redaktə

Mətnin redaktəsi

Redaktə — məlumat ötürmək məqsədilə istifadə olunan yazılı, vizual, audio, film və ya media materiallarının seçilməsi və hazırlanması prosesi. Aranjiman prosesi işin dəqiq, ardıcıl, düzgün və tam olması niyyəti ilə edilən korrektə, sıxlaşdırma (ixtisar), təşkilatlandırma və bir çox digər dəyişiklikləri əhatə edə bilər.

Redaktə prosesi adətən müəllif və redaktor (və ya montajçı) arasında bir əməkdaşlıq şəklində davam edir və müəllifin ideyası ilə başlayır. Buna görə redaktə və montaj fəaliyyəti yaradıcı bacarıqları, insan münasibətlərini və dəqiq metodlar məcmusunu özündə birləşdirir.

Tarixi inkişafı və əhəmiyyəti

İlkin dövrlər və çap

Kitab çapının ilkin mərhələlərində (XV–XVII əsrlər) redaktə funksiyası hələ müstəqil peşə kimi formalaşmamışdı. Bu dövrdə redaktor vəzifəsini adətən mətbəə sahibi və ya naşir özü yerinə yetirirdi. İlk naşirlər mətni yığarkən həm də onun orfoqrafik və məna bütövlüyünə nəzarət edirdilər. Məşhur humanist naşirlər (məsələn, Ald Manusi) klassik mətnlərin düzgün bərpası üçün alimləri bu prosesə cəlb edərək elmi redaktənin əsaslarını qoymuşdurlar.

Redaktorun rolunun artması (XVIII–XIX əsrlər)

XVIII əsrdən etibarən dövri mətbuatın sürətli inkişafı redaktorluq fəaliyyətində inqilabi dəyişiklik yaratmışdır. Qəzet və jurnalların operativ çıxması mətnlərin sürətli və keyfiyyətli işlənməsini tələb edirdi. Bu dövrdə redaktor artıq sadəcə xətaları düzəldən deyil, həm də nəşrin ideoloji və siyasi xəttini müəyyən edən şəxsə çevrilmişdir. XIX əsrdə irihəcmli romanların və elmi əsərlərin nəşri ilə ədəbi redaktə və elmi redaktə sahələri bir-birindən ayrılmışdır.

Rəqəmsal dövr və texnoloji transformasiya

XX əsrin axırlarından etibarən redaktə prosesi tamamilə rəqəmsal mühitə keçmişdir. Kompüter texnologiyalarının tətbiqi redaktorun işini asanlaşdıran orfoqrafik yoxlama proqramlarının və onlayn lüğətlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. XXI əsrdə isə Süni intellekt (məsələn, neyron şəbəkə əsaslı redaktə alətləri) mətndəki üslub səhvlərini və məntiqi uyğunsuzluqları müəyyən etməyə başlamışdır. Lakin mətnin estetik dəyərini və emosional çalarlarını qiymətləndirməkdə insan redaktorun rolu hələ də əvəzedilməz olaraq qalır.

Redaktənin əhəmiyyəti və etik funksiyası

Redaktə işi nəşrin nüfuzunu və keyfiyyətini müəyyən edən ən mühüm amildir. "Ciddi redaktə" (ing. rigorous editing) oxucuda mənbəyə qarşı inam yaradır. Redaktor həm də etik bir "süzgəc" rolunu oynayır; o, mətndəki faktiki səhvləri, təhqiramiz ifadələri və plagiata yol verilməsinin qarşısını alır. Bədii əsərlərdə isə redaktor müəllifin dilini və üslubunu cilalayaraq əsərin bədii təsir gücünü artırır.

Təsviri

Redaktə etmə — bir neçə əsas mənanı ifadə edən çoxşaxəli anlayışdır:

1. Çap nəşrlərinin, televiziya və radio verilişlərinin, kinofilmlərin buraxılışa hazırlanması ilə bağlı peşəkar fəaliyyət növü (əsasən dövri mətbuat, kitab nəşriyyatı, kinematoqrafiya, televiziya və radio sahələrində);
2. Nəşriyyat prosesinin tərkib hissəsi; bu mərhələdə redaktor müəlliflə birlikdə əsərin məzmununu və formasını təkmilləşdirmək, həmçinin onu poliqrafiya və çap üçün hazırlamaq məqsədilə əlyazma üzərində yaradıcı iş aparır;
3. Hər hansı şəxs tərəfindən yazılmış və ya hazırlanmış sənədin məzmun və formasının ümumi qəbul edilmiş və ya xüsusi müəyyən edilmiş tələblərə və normalara müvafiq edilməsi.

Çap, nəşriyyat, kino, radio və televiziya təcrübəsində həyata keçirilən redaktə işinin vəzifə və funksiyalarının müxtəlifliyi bu prosesin bir neçə növünü fərqləndirməyi zəruri etmişdir. Xüsusilə, elmi (və ya xüsusi), ədəbi, bədii və texniki redaktə növləri mövcuddur ki, onların hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri, məqsəd və vəzifələri vardır.

Sahələri

Bu proses tətbiq olunduğu sahəyə görə müxtəlif formalarda təzahür edir:

• Mətn redaktəsi: Qrammatik xətaların düzəldilməsi, üslubun təkmilləşdirilməsi və məzmunun strukturlaşdırılması;
• Video montaj: Çəkilmiş xam kadrların seçilməsi, ardıcıllıqla düzülməsi, səs və rəng effektlərinin əlavə edilməsi;
• Audio montaj: Səs yazılarının təmizlənməsi, musiqi və effektlərin qarışdırılması (miksaj).

Elmi redaktə

Elmi redaktə elmi, elmi-metodik və dərslik xarakterli nəşrlərin hazırlanması prosesində ən məsuliyyətli mərhələlərdən biridir. Bu proses mətnin məzmunca dürüstlüyünü, elmi terminologiyanın düzgün tətbiqini və faktiki materialların (rəqəmlər, tarixlər, düsturlar, təcrübə nəticələri) yoxlanılmasını əhatə edir. Elmi redaktənin əsas məqsədi oxucuya çatdırılan informasiyanın elmi cəhətdən qüsursuz və müasir tədqiqatlara müvafiq olmasını təmin etməkdir.

Elmi redaktorun vəzifələri və funksiyaları

Elmi redaktorun işi adi dil düzəlişlərindən fərqlənir və aşağıdakı spesifik vəzifələri ehtiva edir:

• Terminoloji dəqiqlik: Sahəyə aid terminlərin mətndə vahid formada və düzgün mənada işlədilməsini təmin edir. Xüsusilə tərcümə əsərlərində orijinal terminin qarşılığının dəqiq seçilməsi elmi redaktorun birbaşa məsuliyyətidir.
• Faktiki materialın yoxlanılması: Mətndəki rəqəmsal göstəricilərin, cədvəllərin, qrafiklərin və xəritələrin dürüstlüyü yoxlanılır. Hər hansı bir elmi iddianın sübut olunmuş faktlara söykənib-söykənmədiyi analiz edilir.
• Biblioqrafik nəzarət: İstifadə olunan ədəbiyyat siyahısının (istinadların) beynəlxalq standartlara (məsələn, APA, MLA və ya GOST) müvafiqliyi və mətndaxili istinadlarla siyahıdakı mənbələrin üst-üstə düşməsi təmin edilir.
• Məntiqi ardıcıllıq: Elmi arqumentlərin irəli sürülməsi zamanı məntiqi nöqsanların olmaması, nəticələrin giriş və əsas hissə ilə bağlılığı yoxlanılır.

Elmi redaktənin metodologiyası

Elmi redaktə prosesi adətən üç əsas mərhələdə həyata keçirilir:

1. Konseptual yoxlama: Mətnin ümumi elmi səviyyəsinin qiymətləndirilməsi. Mövzunun aktuallığı və müəllifin yanaşmasının obyektivliyi nəzərdən keçirilir.
2. Detallı analiz: Hər bir düstur, sitat və eksperimental məlumatın birinci dərəcəli mənbələrlə müqayisəsi. Bu mərhələdə redaktor müəlliflə sıx əməkdaşlıq edərək şübhəli məqamlara aydınlıq gətirir.
3. Strukturlaşdırma: Elmi üslubun (akademik yazı normalarının) mühafizə edilməsi, mürəkkəb cümlələrin elmi anlaşıqlılığı itirmədən sadələşdirilməsi.

Elmi redaktə və resenziya arasındakı fərq

Tez-tez bir-biri ilə qarışdırılsa da, elmi redaktə və resenziya (rəyvermə) fərqli funksiyaları yerinə yetirir. Resenziyaçı əsəri ümumi olaraq qiymətləndirir və onun çap olunub-olunmaması barədə rəy verir. Elmi redaktor isə mətnin "içində yaşayır", o, mətni hər bir detalına qədər işləyərək onu nəşrə hazır mükəmməl vəziyyətə gətirir.

Əhəmiyyəti

Elmi redaktə olunmamış bir dərslik və ya monoqrafiya ciddi elmi xətalara yol aça bilər ki, bu da təhsil alanların yanlış məlumatlandırılmasına və ya elmi tədqiqatın etibarsız sayılmasına səbəb olar. Bu sahədə "peşəkar elmi redaktə" nəşrin akademik nüfuzunun əsas təminatçısıdır.

Ədəbi redaktə

Ədəbi redaktə mətnin dil-üslub xüsusiyyətlərini təkmilləşdirmək, onun bədii və ya publisistik təsir gücünü artırmaq, həmçinin dilin daxili normalarına müvafiq olmasını təmin etmək məqsədilə aparılan yaradıcı fəaliyyətdir. Bu proses müəllifin fərdi üslubunu hifz etməklə yanaşı, mətni oxucu üçün daha anlaşıqlı, axıcı və estetik baxımdan qüsursuz hala gətirməyi hədəfləyir.

Ədəbi redaktənin əsas istiqamətləri

Ədəbi redaktorun fəaliyyəti mətni bir neçə səviyyədə təhlil etməkdən və düzəlişlər aparmaqdan ibarətdir:

• Leksik-semantik redaktə: Sözlərin mətndə öz həqiqi və ya məcazi mənalarında düzgün işlədilməsini yoxlayır. Söz təkrarlarının (tavtologiya) aradan qaldırılması, yerində işlədilməyən arxaizmlərin, neologizmlərin və ya dialektizmlərin ümumi ədəbi dil normaları ilə əvəzlənməsi bu mərhələyə daxildir.
• Morfoloji və sintaktik redaktə: Sözlərin qrammatik formalarının, cümlə daxilindəki əlaqələrin və cümlə konstruksiyalarının düzgünlüyünü təmin edir. Mürəkkəb, dolaşıq və mənanı qaranlıq qoyan sintaktik strukturlar sadələşdirilir və ya daha aydın ifadə formaları ilə əvəz olunur.
• Üslubi (stilistik) redaktə: Mətnin janrına (bədii, elmi, rəsmi-işgüzar, publisistik) müvafiq gələn üslubun hifz edilib saxlanılmasıdır. Məsələn, bədii mətndə rəsmi-dəftərxana ifadələrinin (kargüzarlıq dili) olması üslubi səhv sayılır və redaktor tərəfindən aradan qaldırılır.
• Məntiqi redaktə: Mətndəki fikirlərin bir-biri ilə bağlılığı, hadisələrin ardıcıllığı və süjet xəttindəki (əgər bədii əsərdirsə) məntiqi boşluqların tapılıb düzəldilməsidir.

Redaktor və müəllif münasibətləri

Ədəbi redaktənin ən həssas tərəfi redaktorun müəllif mətninə müdaxilə dərəcəsidir. Peşəkar redaktə prinsiplərinə görə:

1. Müəllif üslubuna hörmət: Redaktor mətni öz zövqünə görə deyil, müəllifin niyyətinə və fərdi yazı tərzinə müvafiq cilalamalıdır.
2. Düzəlişlərin əsaslandırılması: Müəllifin razılığı olmadan edilən köklü dəyişikliklər qəbulolunmazdır. Redaktor hər bir əhəmiyyətli düzəlişi dilçilik qaydaları və ya məntiqi əsaslarla izah edə bilməlidir.
3. Yaradıcı əməkdaşlıq: Redaktə — müəlliflə redaktorun əsəri daha yaxşı etmək üçün apardıqları müştərək yaradıcı prosesdir.

Əhəmiyyəti

Ədəbi redaktə olunmamış mətn, dahi bir ideyaya sahib olsa belə, dil nöqsanları və üslub ağırlığına görə oxucu tərəfindən çətin qavranıla bilər. Bu sahədə aparılan iş nəşrin bədii dəyərini artırır, dilin saflığını mühafizə edir və müəllifin fikrini hədəf kütləsinə daha dürüst çatdırır.

Bədii tərtibat və bədii redaktə

Bədii redaktə nəşrin (kitab, jurnal, qəzet və ya rəqəmsal platforma) vizual strukturunun yaradılması, estetik tərtibatı və məzmunun vizual elementlərlə harmoniyasının təmin edilməsi prosesidir. Bu sahə birbaşa dizayn, poliqrafiya və incəsənətlə bağlıdır. Bədii redaktorun əsas məqsədi oxucunun mətni həm vizual olaraq rahat qavramasını təmin etmək, həm də nəşrin bədii-estetik dəyərini artırmaqdır.

Bədii redaktorun əsas fəaliyyət istiqamətləri

Bədii redaktə prosesi aşağıdakı mürəkkəb vəzifələri əhatə edir:

• Nəşrin ümumi konsepsiyasının hazırlanması: Kitabın və ya jurnalın janrına müvafiq olaraq onun formatı, kağız növü, cildin materialı və ümumi rəng qamması müəyyən edilir. Məsələn, uşaq ədəbiyyatı üçün parlaq və rəngli tərtibat, elmi nəşrlər üçün isə daha ciddi və minimalistik dizayn seçilir.
• Şrift siyasəti və tipoqrafiya: Mətnin oxunaqlılığını təmin edən əsas amillərdən biri düzgün şrift seçimidir. Bədii redaktor şriftlərin ölçüsünü (kerql), sətirlərarası məsafəni (interlinyaj) və başlıqların iyerarxiyasını müəyyən edir.
• İllüstrasiya və qrafika: Mətni müşayiət edən şəkillərin, xəritələrin, diaqramların və digər qrafik elementlərin seçilməsi, onların məzmunla müvafiq olmasının yoxlanılması. Bədii redaktor rəssam və fotoqrafların işinə rəhbərlik edir, onların əsərlərinin nəşrin ruhuna müvafiq olmasını təmin edir.
• Səhifələmə və maketləşdirmə: Mətn və vizual elementlərin səhifə üzərində balanslı şəkildə yerləşdirilməsi. Bura həmçinin "ağ sahələrin" (haşiyələrin) düzgün tənzimlənməsi də daxildir ki, bu da oxucunun gözünün yorulmasının qarşısını alır.

Bədii tərtibatın mərhələləri

1. Eskiz mərhələsi: Nəşrin bir neçə variantda vizual modelinin (maketinin) hazırlanması.
2. İcra mərhələsi: Seçilmiş maket əsasında dizayner və rəssamların işinin koordinasiya edilməsi.
3. Nəzarət mərhələsi: Hazır maketin poliqrafik tələblərə müvafiqliyinin və çapdan əvvəl rəng düzgünlüyünün (ing. color proof) yoxlanılması.

Əhəmiyyəti

Bədii tərtibat nəşrin "vizual dili"dir. Keyfiyyətli bədii redaktə nəşrin bazar rəqabətliliyini artırır, brendin tanınmasına kömək edir və ən əsası, informasiyanın ötürülməsində estetik zövq amilini ön plana çıxarır. Müasir dövrdə elektron kitabların (ing. e-book) inkişafı ilə bədii redaktə həm də adaptiv dizayn (müxtəlif ekran ölçülərinə müvafiqlik) prinsiplərini də əhatə etməyə başlamışdır.

Peşəkar əlaqələr

Bədii redaktor nəşriyyat zəncirinin mərkəzində dayanır; o, bir tərəfdən müəllif və ədəbi redaktorun ideyalarını başa düşməli, digər tərəfdən isə bu ideyaları texniki redaktor və dizaynerlər üçün vizual tapşırıqlara çevirməlidir.

Texniki redaktə

Texniki redaktə əlyazmanın və ya rəqəmsal mətnin çap və ya elektron nəşr üçün texniki standartlara müvafiqləşdirilməsi, strukturlaşdırılması və poliqrafik icrasının planlaşdırılması prosesidir. Texniki redaktor ədəbi və bədii redaktədən keçmiş materialı "texniki dilə" çevirərək, onun istehsalat (mətbəə və ya platforma) tələblərinə tam cavab verməsini təmin edir.

Texniki redaktorun əsas vəzifələri

Texniki redaktorun fəaliyyəti nəşrin daxili nizamını və texniki qüsursuzluğunu təmin edən aşağıdakı sahələri əhatə edir:

• Nəşrin strukturunun tənzimlənməsi: Başlıqların, yarımbaşlıqların, bölmə və fəsillərin iyerarxik ardıcıllığının yoxlanılması. Hər bir struktur vahidinin müəyyən edilmiş şrift və ölçü standartlarına müvafiqliyi təmin edilir.
• Səhifə düzülüşünün (maketinin) texniki parametrləri: Səhifənin ölçüləri (formatı), haşiyə boşluqları, sütunların sayı və sətirlərarası məsafələrin dəqiqliklə tənzimlənməsi. Texniki redaktor mətnin "asılı sətirlər" (və ya "yetim sətirlər") olmadan düzülməsinə nəzarət edir.
• İllüstrativ materialın texniki emalı: Mətndəki cədvəllərin, düsturların, sxemlərin və şəkillərin yerləşdirilmə qaydalarına, onların nömrələnməsinə və alt yazılarına (kapsionlara) nəzarət. Bu elementlərin çap keyfiyyəti (məsələn, DPI göstəriciləri) yoxlanılır.
• Texniki spesifikasiyaların hazırlanması: Mətbəə üçün nəşrin texniki pasportunun (kağız növü, cildləmə üsulu, rəng sayı - CMYK/Pantone, tiraj və s.) hazırlanması və sifarişin icrasına nəzarət.

Texniki redaktənin mərhələləri

1. Hazırlıq mərhələsi: Müəllif materialının həcminin, mürəkkəbliyinin və texniki imkanların qiymətləndirilməsi.
2. Markirovka (İşarələmə): Əlyazmanın bütün elementlərinin (başlıqlar, sitatlar, qeydlər) dizayner və yığımçı üçün xüsusi texniki kodlarla işarələnməsi.
3. Nəzarət və korrektə: Səhifələmə prosesindən sonra yaranan texniki xətaların (məsələn, sözlərin yanlış sətirdən-sətrə keçirilməsi, rəqəmlərin müvafiq gəlməməsi) aradan qaldırılması.

Əhəmiyyəti

Texniki redaktə nəşrin "fiziki keyfiyyəti"nə cavabdehdir. Hətta ən maraqlı və gözəl tərtib olunmuş kitab texniki redaktənin zəif olmasına görə (məsələn, kiçik şrift, dar haşiyələr və ya keyfiyyətsiz cildləmə) oxucu üçün yararsız ola bilər. Müasir rəqəmsal nəşriyyatda texniki redaktə həm də metadata idarəçiliyi və müxtəlif rəqəmsal formatlara (ePub, Mobi, PDF) konvertasiya keyfiyyətini əhatə edir.

Xüsusi redaktə (Nəzarət redaktəsi)

Xüsusi redaktə və ya nəzarət redaktəsi mətnin spesifik sahələrə aid normativlər, hüquqi tələblər, etik prinsiplər və ya dövlət əhəmiyyətli maraqlar baxımından yoxlanılması prosesidir. Bu redaktə növü mətnin sadəcə dil və ya üslub cəhətdən deyil, həm də məzmunun müəyyən edilmiş xüsusi standartlara və təhlükəsizlik qaydalarına müvafiqliyini təmin edir.

Xüsusi redaktənin növləri və istiqamətləri

Xüsusi redaktə mətnin xarakterindən asılı olaraq bir neçə alt sahəyə bölünür:

• Hüquqi redaktə: Mətnin qüvvədə olan qanunvericilik aktlarına, müəllif hüquqlarına və mülki məsuliyyət normalarına müvafiqliyi yoxlanılır. Xüsusilə rəsmi sənədlərdə, müqavilələrdə və publisistik məqalələrdə hüquqi terminlərin düzgün işlədilməsi və diffamasiya (böhtan) hallarının qarşısının alınması bu redaktənin əsas hədəfidir.
• Siyasi və ideoloji redaktə: Dövlət nəşrlərində və ya müəyyən siyasi təşkilatların materiallarında mətnin rəsmi xəttə və ideoloji prinsiplərə müvafiqliyinə nəzarət edilir. Bu proses bəzən mətndəki siyasi həssaslıqları balanslaşdırmaq məqsədi daşıyır.
• Dini redaktə: Dini məzmunlu ədəbiyyatın müvafiq dini təşkilatların və ya kanonların tələblərinə müvafiqliyi yoxlanılır. Burada məqsəd dini terminlərin təhrif olunmasının və inanc prinsiplərinə zidd ifadələrin qarşısını almaqdır.
• Hərbi və dövlət sirri üzrə redaktə: Strateji əhəmiyyət kəsb edən nəşrlərdə dövlət və ya hərbi sirr təşkil edən məlumatların kənar şəxslərə sızdırılmamasını təmin edən nəzarət mexanizmidir.
• Faktoloji nəzarət (ing. Fact-checking): Xəbər agentliklərində və iri media təşkilatlarında məlumatın həqiqiliyi, tarixi hadisələrin və coğrafi adların dürüstlüyü xüsusi redaktorlar tərəfindən yoxlanılır.

Prosesin mexanizmi

Xüsusi redaktə adətən nəşrin son mərhələsində, ədəbi və texniki redaktədən sonra həyata keçirilir. Xüsusi redaktor (və ya ekspert) mətni mütəxəssis gözü ilə oxuyaraq "riskli" hissələri qeyd edir. Lazım gəldikdə mətndəki faktların və ya ifadələrin dəyişdirilməsi üçün müəllifə və baş redaktora məcburi göstərişlər verə bilər.

Əhəmiyyəti və etika

Xüsusi redaktə nəşriyyatı və müəllifi hüquqi iddialardan, cərimələrdən və ya ictimai skandallardan hifz edir. Lakin bu sahənin ən həssas tərəfi redaktə ilə senzura arasındakı incə sərhəddir. Peşəkar xüsusi redaktə — məlumatın yayılmasını bloklamaq deyil, onun qanuni və etik normalar daxilində, təhrif olunmadan oxucuya çatmasını təmin etməkdir.

Müasir dövrdə xüsusi redaktə

İnternet və sosial media dövründə xüsusi redaktə daha çox "moderasiya" və "məzmun təhlükəsizliyi" (ing. content safety) formasına keçmişdir. Rəqəmsal platformalar nifrət nitqi (ing. hate speech) və dezinformasiya ilə mübarizə üçün həm insan mütəxəssislərdən, həm də xüsusi alqoritmlərdən (süni intellekt) istifadə edərək nəzarət redaktəsini həyata keçirirlər.

Əhəmiyyəti

Redaktə və montajın əsas məqsədi xaosdan nizam yaratmaqdır. Bu proses vasitəsilə:

1. Məlumatın hədəf kütləsinə ən effektiv şəkildə çatması təmin edilir;
2. Lazımsız detallar kənarlaşdırılaraq məzmun daha vurğulu hala gətirilir;
3. Materialın məntiqi ardıcıllığı və bütövlüyü mühafizə edilir.

Müasir alətlər

Müasir dövrdə bu proses əsasən rəqəmsal proqram təminatları vasitəsilə həyata keçirilir. Yazılı mətndə dəyişiklikləri izlə (ing. track changes), video sahəsində isə qeyri-xətti montaj sistemləri (məsələn, Adobe Premiere Pro, DaVinci Resolve) bu sahənin əsas alətləridir.

Ədəbiyyat siyahısı

• Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002
• Редактирование // Литературная энциклопедия терминов и понятий. Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак. Под ред. Александр Николюкин Николаевич. 2001. ISBN 5-93264-026-X.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

• Overholser, Geneva. "Editor Inc". American Journalism Review. dekabr 1998.
• Stephen, Leslie. The Evolution of Editors // Studies of a Biographer. 1. London: Duckworth and Co. 1898. 37–73.
• Morrison, Blake. "Black day for the blue pencil". The Observer. 6 avqust 2005. 13 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 aprel 2021.
• Ó Brógáin, Séamas. A Dictionary of Editing. 1. Dublin: Claritas. 2015. 1 sentyabr 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 may 2016.
• Greenberg, Susan L. (2015) Editors talk about editing: insights for readers, writers and publishers, New York: Peter Lang
• Munro, Craig (2021) Literary Lion Tamers: book editors who made publishing history, Brunswick, Victoria: Scribe Publications ISBN 9781925713220