Reomyur şkalası
Reomyur şkalası (fr. échelle de Réaumur) — tarixən işlədilmiş temperatur şkalasıdır. Şkalanın sonradan standartlaşmış ənənəvi formasında suyun ərimə nöqtəsi 0 °Ré, normal atmosfer təzyiqində qaynama nöqtəsi isə 80 °Ré kimi qəbul edilir.[1][2] Bu münasibətə görə 1 °Ré = 1,25 °C-dir.[1] Şkala adını 1730-cu ildə müqayisəolunan termometrlərin qurulması haqqında məruzə dərc etdirmiş René-Antoine Ferchault de Réaumurdan alır.[3][4]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Reomyur şkalası erkən yeni dövr termometriyasının müxtəlif cihazları bir-biri ilə müqayisəolunan etmək cəhdlərinin bir hissəsi idi.[5][6] Réaumurun 1730-cu ildə təsvir etdiyi ilkin termometr müasir mənada iki sabit nöqtəli su şkalası deyildi. O, spirtli termometr idi; sıfır nöqtəsi buzun ərimə temperaturuna bağlanır, hər dərəcə isə spirtin həcminin başlanğıc həcmə nisbətən 1/1000 genişlənməsini göstərməli idi.[2]
Sonrakı tədqiqatlarda göstərilir ki, Reomyur adı ilə tanınan cihazların erkən formaları texniki baxımdan tam standartlaşmış deyildi və praktik nümunələr bir-birindən xeyli fərqlənə bilirdi.[4][7] Tarixşünaslıqda buna görə bəzən Réaumurun 1730-cu ildə təsvir etdiyi ilkin quruluş ilə sonralar onun adı altında işlənən standartlaşdırılmış 0–80 bölgülü şkala arasında fərq qoyulur.[2][7]
XVIII əsrin ikinci yarısında Jean-André Deluc buzun ərimə nöqtəsi 0°, sabit təzyiqdə suyun qaynama nöqtəsi isə 80° olan civə termometrini müdafiə etdi. Bu yanaşma Reomyur adı altında işlənən daha standartlaşmış şkalanın yayılmasına güclü təkan verdi.[1][2]
Çevrilmələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]Ənənəvi 0–80 bölgülü Reomyur şkalası Selsi şkalası ilə eyni başlanğıc nöqtəsinə malik olduğuna görə çevrilmələr sadə xətti münasibətlə ifadə olunur:[1]
- °C = °Ré × 5/4
- °F = °Ré × 9/4 + 32
- K = °Ré × 5/4 + 273,15
Məsələn, 20 °Ré = 25 °C-dir.
İstifadəsi və əhəmiyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Reomyur adı ilə işlənən 0–80 bölgülü termometrlər XVIII əsrin sonu ilə XIX əsrin ortaları arasında Avropanın böyük hissəsində geniş yayılmışdı.[1] Ayrı-ayrı tarixşünaslıq işlərində bu şkalanın Fransa və Almaniyada XVIII–XIX əsrlərdə xüsusilə geniş tanındığı, daha sonra isə Selsi şkalasının yayılması ilə tədricən əhəmiyyətini itirdiyi vurğulanır.[2][4]
Erkən meteoroloji müşahidələrin müasir vahidlərə çevrilməsində Reomyur şkalasının tarixi formaları arasındakı fərqi nəzərə almaq vacib sayılır; çünki eyni ad altında işlənən termometrlər həmişə eyni konstruksiya və kalibrləmə prinsipinə malik olmamışdır.[7][1]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 6 Brugnara, Yuri; Pfister, Lucas; Villiger, Leonie; Rohr, Christian; Isotta, Francesco A.; Brönnimann, Stefan. "Early instrumental meteorological observations in Switzerland: 1708–1873". Earth System Science Data. 12 (2). 2020: 1179–1190. doi:10.5194/essd-12-1179-2020.
- 1 2 3 4 5 Emeis, Stefan. "Who created Réaumur's thermometer scale?". Meteorologische Zeitschrift. 9 (3). 2000: 185–187. doi:10.1127/metz/9/2000/185.
- ↑ de Réaumur, René-Antoine Ferchault. "Règles pour construire des thermomètres dont les degrés soient comparables, et qui donnent des idées d'un chaud ou d'un froid qui puissent être rapportés à des mesures connues" (PDF). Mémoires de mathématique et de physique de l'Académie royale des sciences (fransız). 1730: 452–507. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
- 1 2 3 Gauvin, Jean-François. "The Instrument That Never Was: Inventing, Manufacturing, and Branding Réaumur's Thermometer During the Enlightenment". Annals of Science. 69 (4). 2012: 515–549. doi:10.1080/00033790.2011.609073.
- ↑ Chang, Hasok. Inventing Temperature: Measurement and Scientific Progress. New York: Oxford University Press. 2004. doi:10.1093/0195171276.001.0001. ISBN 0-19-517127-6.
- ↑ Middleton, W. E. Knowles. A History of the Thermometer and Its Use in Meteorology. Baltimore: Johns Hopkins University Press. 1966. ISBN 0801871530.
- 1 2 3 Camuffo, Dario. "Key problems in early wine-spirit thermometers and the "true Réaumur" thermometer". Climatic Change. 163 (2). 2020: 1083–1102. doi:10.1007/s10584-020-02910-3.
Ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Chang, Hasok. Inventing Temperature: Measurement and Scientific Progress. New York: Oxford University Press. 2004. doi:10.1093/0195171276.001.0001. ISBN 0-19-517127-6.
- Middleton, W. E. Knowles. A History of the Thermometer and Its Use in Meteorology. Baltimore: Johns Hopkins University Press. 1966. ISBN 0801871530.