Məzmuna keç

Robert Ley

Vikipediya, azad ensiklopediya
Robert Ley
alm. Robert Ley‎
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 15 fevral 1890(1890-02-15)[1][2][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 25 oktyabr 1945(1945-10-25)[3][2][…] (55 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi asılma[d][4]
Partiya
Təhsili
Fəaliyyəti siyasətçi, kimyaçı, pilot, yazıçı
Hərbi xidmət
Mənsubiyyəti Üçüncü Reyx
Döyüşlər
Rütbəsi
Təltifləri Golden Party Badge Blood Order Honour Cross of the World War 1914/1918 Sudetenland Medal West Wall Medal
Dəmir xaç "Göte" medalı — 1943
İmzanın şəkli
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Robert Ley (15 fevral 1890[1][2][…] – 25 oktyabr 1945[3][2][…], Nürnberq Məhkəmə Həbsxanası[d], Bavariya[4][5]) — alman nasist siyasətçisi və 1933-cü ildən 1945-ci ilə qədər, yəni bütün mövcudluğu boyunca Alman Əmək Cəbhəsinin rəhbəri. O, həmçinin Nasist Partiyasında bir çox digər yüksək vəzifələr, o cümlədən qaulayter, reyxslayter və reyxsorqanizasiyalayter vəzifələrini icra etmişdir.

Reyn vilayətindən bir fermerin oğlu olan Robert Birinci Dünya müharibəsinin həm şərq, həm də qərb cəbhələrində döyüşmüş və II dərəcəli "Dəmir xaç" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Müharibədən sonra o, kimya üzrə təhsilini davam etdirmiş, doktorluq dərəcəsi almış və "IG Farben" şirkətində qida kimyaçısı kimi çalışmışdır. Fransanın Rur bölgəsini işğal etməsindən sonra radikallaşan Ley 1925-ci ildə Nasist Partiyasına daxil olmuş və sonradan Cənubi Reynlandın (sonralar Reynland) qaulayteri olmuşdur. Vəzifə pillələri üzrə tədricən yüksələn Robert 1930-cu ildə Reyxstaqa seçilmiş və 1932-ci ildə Qreqor Ştrasseri əvəz edərək reyxsorqanizasiyalayter vəzifəsinə gətirilmişdir.

1933-cü ildə Hitler həmkarlar ittifaqlarının ləğvindən sonra yeni yaradılmış Alman Əmək Cəbhəsinin rəhbəri vəzifəsinə Roberti təyin etdi. Almaniyanın yenidən silahlanmasına yardım göstərməklə yanaşı, Robert həm də bir sıra proqramların, o cümlədən "Sevinc vasitəsilə güc" təşkilatının və "Volkswagen" şirkətinin yaradılmasına rəhbərlik etmişdir. İkinci Dünya müharibəsi başlandıqdan sonra Robertin nüfuzu azaldı: alman işçi qüvvəsinin rəhbəri kimi rolunu Fritz Todt (sonralar isə Albert Şpeer) öz üzərinə götürdü, onun alkoqolizmi isə get-gedə daha çox diqqət mərkəzində olmağa başladı. Buna baxmayaraq, Robert Hitlerin etimadını qorumağa davam etmiş və müharibənin son aylarınadək onun yaxın çevrəsinin tərkibində qalmışdır.

Müharibənin sonunda Robert Avstriya sərhədinə yaxın ərazidə ABŞ-nin paraşütçü-desant bölmələri tərəfindən əsir götürülmüşdür. O, 1945-ci ilin oktyabrında insanlıq əleyhinə cinayətlərə və müharibə cinayətlərinə görə Nürnberqdə mühakimə olunmasını gözləyərkən intihar etmişdir.[7]

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Robert Reyn vilayətinin Niderbreydenbax (indiki Nümbrextin bir hissəsi) kəndində fermer Fridrix Ley ilə həyat yoldaşı Emilinin (qızlıq soyadı Vald) 11 övladından yeddincisi olaraq dünyaya gəlmişdir. O, Yena, Bonn və Münster universitetlərində kimya sahəsində təhsil almışdır. O, 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi başlayanda könüllü olaraq orduya yazılmış, iki il 10-cu ağır artilleriya alayında xidmət etmiş və həm şərq, həm də qərb cəbhələrində döyüşmüşdür.[8] 1916-cı ildə o, leytenant rütbəsinə yüksəldilmiş və 202 saylı artilleriya təyyarəçiləri dəstəsində hava artilleriya müşahidəçisi kimi hazırlıq keçmişdir.[9] 1917-ci ilin iyulunda onun təyyarəsi Fransa üzərində vurulmuş və o, hərbi əsir götürülmüşdür. Onun qəzada travmatik beyin zədəsi aldığı ehtimal edilir; ömrünün sonuna qədər o, kəkələyərək danışmış və həddindən artıq içki içməsi ilə daha da güclənən qeyri-sabit davranış hallarından əziyyət çəkmişdir.[10] O, II dərəcəli "Dəmir xaç" ordeni və gümüş "Yara" nişanı ilə təltif olunmuşdur.

Müharibədən sonra Robert 1920-ci ilin yanvarında əsirlikdən azad edilmiş, universitetə qayıtmış və həmin ilin sonlarında doktorluq dərəcəsi əldə etmişdir. O, nəhəng "IG Farben" şirkətinin Rur regionundakı Leverkuzen şəhərində yerləşən filialında qida kimyaçısı kimi işə götürülmüşdür. 1924-cü ildə Fransanın Rur bölgəsini işğal etməsindən qəzəblənən Robert ifrat millətçiyə çevrilmiş və Adolf Hitlerin Münxendəki "Pivə qiyamı" ilə əlaqədar keçirilən məhkəmə prosesində söylədiyi nitqi oxuduqdan qısa müddət sonra Nasist Partiyasına daxil olmuşdur. Robert Hitlerə sarsılmaz sədaqət nümayiş etdirdi və bu, Hitleri Robertin təkəbbürü, səriştəsizliyi və içkiyə meylliliyi barədə şikayətlərə məhəl qoymamağa vadar etdi.[11]

Robertin yoxsul şəraitdə böyüməsi və əsasən fəhlə sinfindən ibarət olan Reynland partiya bölgəsinin rəhbəri kimi təcrübəsi onu partiyadakı ştrasserçi ünsürlərə rəğbət bəsləməyə yönəltmişdi, lakin partiyadaxili mübahisələrdə o, həmişə Hitlerin tərəfini tuturdu. Bu, ona partiyanın digər vəzifəli şəxslərinin, o cümlədən onu səriştəsiz sərxoş hesab edən partiya xəzinədarı Frans Ksaver Şvarsın düşmənçiliyindən qurtulmağa kömək etdi.

Nasist Partiyasında yüksəlişi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Robert 1925-ci ilin martında partiyaya qoyulan qadağanın götürülməsindən az sonra yenidən təsis edilmiş Nasist Partiyasına yenidən daxil olmuşdur (üzvlük nömrəsi 18 441). Həmin ay o, Cənubi Reynlandın (sonralar Reynlandın) qaulayter müavini təyin edilmiş və iyulun 17-də qaulayter vəzifəsinə yüksəldilmişdir.[12] 1925-ci ilin sentyabrında o, Qreqor Ştrasserin təşkil etdiyi və rəhbərlik etdiyi, Almaniyanın şimal və qərb qaulayterlərindən ibarət qısamüddətli qrup olan Nasional Sosialist Əmək Birliyinin üzvü oldu; bu qrup partiyanın daha çox fəhlə sinfinə yönəlməsini müdafiə edirdi və partiya proqramına düzəlişlər etməyə uğursuz cəhd göstərmişdi.[13] Lakin 1926-cı il yanvarın 24-də keçirilən görüşdə Robert başqaları ilə birlikdə Ştrasserin təklif etdiyi yeni proqram layihəsinə etiraz etmiş və layihə təxirə salınmışdır.[14] Bundan qısa müddət sonra Bamberq konfransının ardınca Əmək Birliyi buraxıldı.

1928-ci ilin martında Robert Kölndə nəşr olunan, kəskin antisemit xarakterli nasist qəzeti olan "Westdeutscher Beobachter" (azərb. "Qərbi Almaniya Müşahidəçisi"‎) qəzetinin redaktoru və naşiri oldu. 1928-ci il mayın 20-də o, Prussiya Landtaqına seçilmiş, həmçinin Reyn əyalət parlamentinə təyin edilmişdir. O, ilk olaraq 1930-cu ilin sentyabrında 20-ci seçki dairəsindən (Köln-Aaxen) Reyxstaqa seçilmiş və bu yeri 1945-ci ilin mayınadək tutmuşdur. O, 1 iyun 1931-ci ildə bölgəsinin (qau) iki hissəyə bölünərək yeni rəhbərlərin təyin edildiyi tarixə qədər Reynlandın qaulayteri vəzifəsində qaldı.[15]

1931-ci il oktyabrın 21-də Robert o vaxt partiya təşkilatının rəhbəri olan Ştrasserin müavini kimi Münhendəki partiya qərargahına gətirildi. Robert reyxsorganizasionsinspektor (azərb. Reyx təşkilat müfəttişi‎) titulunu daşıyırdı və müxtəlif qaulara yoxlama səfərləri edirdi. 1932-ci il iyunun 10-da Ştrasser tərəfindən növbəti təşkilati yenidənqurma aparıldıqdan sonra Robert qaulardan təxminən yarısına nəzarət edən iki Reyx müfəttişindən (alm. Reichsinspekteur‎) biri təyin edildi. Bundan əlavə, o, Bavariya üzrə landesinspektor (azərb. torpaq müfəttişi‎) vəzifəsini müvəqqəti icra edən təyin edildi və altı Bavariya qausuna birbaşa cavabdehlik daşıyırdı.[16] Bu, Ştrasserin qaulara nəzarəti mərkəzləşdirmək üçün irəli sürdüyü qısamüddətli təşəbbüs idi. Lakin bu tədbirlər qaulayterlər arasında populyar deyildi və Ştrasser hakimiyyətdən getdiyi zaman ləğv edildi. Ştrasser 1932-ci il dekabrın 8-də partiyanın gələcək istiqaməti məsələsində Hitlerlə fikir ayrılığında olduğundan istefa verdi. Hitlerin özü reyxsorganizasionslayter (azərb. Reyx təşkilat rəhbəri‎) vəzifəsini öz üzərinə götürdü və Roberti qərargah rəisi ing. Stabschef təyin etdi. Reyxsinspektor (azərb. Reyx müfəttişi‎) və landesinspektor (azərb. torpaq müfəttişi‎) vəzifələri ləğv edildi.[17] Hitler 1933-cü ilin yanvarında Reyx kansleri olduqda, Robert də onunla birlikdə Berlinə yola düşdü. 1933-cü il iyunun 2-də Robert Nasist Partiyasında ikinci ən yüksək siyasi rütbə olan reyxslayter (azərb. Reyx rəhbəri‎) rütbəsinə yüksəldilənlər arasında idi.[18] Bunun ardınca 1933-cü il sentyabrın 14-də Prussiyanın nazir-prezidenti Herman Görinq onu yenidən təşkil olunmuş Prussiya Dövlət Şurasına təyin etdi. 1933-cü il oktyabrın 3-də Robert Hans Frankın Alman Hüququ Akademiyasına təyin edildi, 1934-cü il noyabrın 10-da isə Hitler nəhayət Roberti rəsmi olaraq reyxsorganizasionslayter (azərb. Reyx təşkilat rəhbəri‎) vəzifəsinə yüksəltdi. Robert bu vəzifələri nasist rejiminin süqutuna qədər icra etdi.[19]

Əmək Cəbhəsinin rəhbəri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1933-cü ilin aprelinə qədər Hitler Nasist Partiyasının həmkarlar ittifaqı hərəkatını ələ keçirməsi barədə qərar verdi. 1933-cü il mayın 10-da Hitler Roberti yeni yaradılmış Alman Əmək Cəbhəsinin (alm. Deutsche Arbeitsfront‎) rəhbəri təyin etdi. Əmək Cəbhəsi mövcud nasist həmkarlar ittifaqı qurumunu, yəni Nasional-Sosialist Zavod Özəkləri Təşkilatını (alm. Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation‎, NSBO), eləcə də əsas həmkarlar ittifaqı federasiyasını öz nəzarətinə keçirdi. Lakin Robertin inzibatçılıq qabiliyyəti olmadığından NSBO-nun rəhbəri, Nasist Partiyasının ştrasserçi qanadının üzvü Reynhold Muxov tezliklə Əmək Cəbhəsində hakim şəxsə çevrildi və Roberti kölgədə qoydu. Muxov Əmək Cəbhəsinin administrasiyasında təmizləmə aparmağa başladı; keçmiş sosial-demokratları və keçmiş kommunistləri vəzifələrdən uzaqlaşdırıb onların yerinə öz militantlarını təyin etdi.

NSBO özəkləri zavodlarda əmək haqqı və iş şəraiti məsələləri ətrafında təbliğat aparmağa davam edir, bununla da işəgötürənləri narahat edirdilər. İşəgötürənlər tezliklə Hitlerə və digər nasist liderlərinə şikayət etdilər ki, Əmək Cəbhəsi kommunistlərin vaxtilə olduğu qədər təhlükəlidir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Robert Ley (ing.). // Encyclopædia Britannica. (İstifadə tarixi: 9 oktyabr 2017).
  2. 1 2 3 4 Robert Ley (alm.). // Brockhaus Enzyklopädie. F.A. Brockhaus.
  3. 1 2 Robert Ley (ing.). // Encyclopædia Britannica. (İstifadə tarixi: 29 iyun 2017).
  4. 1 2 3 Roy A. Martin. Inside Nurnberg (ing.): Military justice for Nazi war criminals.
  5. 1 2 Burton C. Andrus. I was the Nuremberg jailer (ing.). first New York: Coward-McCann, Inc.. 1969. 210 pp.
  6. ↑ Burton C. Andrus. I was the Nuremberg jailer (ing.). first New York: Coward-McCann, Inc.. 1969. 210 pp.
  7. ↑ "Dr. Ley's Brain: Study by Army Doctors Show Nazi Suicide was Medically Degenerate". Life. 4 fevral 1946. səh. 45.
  8. ↑ Miller, Schulz, 2017. səh. 191
  9. ↑ Smelser, 1988. səh. 15
  10. ↑ Evans, 2005. səh. 458
  11. ↑ Evans, 2005. səh. 459
  12. ↑ Miller, Schulz, 2017. səh. 190-192
  13. ↑ Miller, Schulz, 2017. səh. 193
  14. ↑ Noakes, 1966. səh. 26-27
  15. ↑ Miller, Schulz, 2017. səh. 192-194
  16. ↑ Miller, Schulz, 2017. səh. 194
  17. ↑ Orlow, 1969. səh. 293-295
  18. ↑ Orlow, 1973. səh. 74
  19. ↑ Miller, Schulz, 2017. səh. 197–198
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Ley&oldid=9126590"