Robert Oppenqeymer

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Fourier infobox.png
Robert Oppenqeymer
ing. Julius Robert Oppenheimer
Fotoqrafiya
Doğum tarixi22 aprel 1904(1904-04-22)
Doğum yeri Nyu-York, Flag of the United States.svg ABŞ
Vəfat tarixi 18 fevral 1962 (57 yaşında)
Vəfat yeri Prinston, Nyu-Cersi, Flag of the United States.svg ABŞ
Vətəndaşlıq ABŞ
Milliyyəti Amerikalı
Elm sahəsi Fizika
Alma mater Harvard Universiteti
Kembric Universiteti
Göttingen Universiteti
Tanınmış yetirmələriSamuel Alderson
Devid Bohm
Robert Xristi
Sidni Denkof
Stan Frankel
Uillis Yucen Lamb
Harold Lyuis
Filip Morison
Arnold Nordsiek
Melba Filips
Hartlend Sinderr
Corc Volkof
TanınırAtom bombasının ixtirası
MükafatlarıEnriko Fermi mükafatı
J Robert Oppenheimer signature.svg
VikiAnbarda Commons-logo.svg audio, foto və videofayllar

Culius Robert Oppenqeymer (ing. Julius Robert Oppenheimer, d. 22 aprel, 1904 — v. 18 fevral, 1962) — Kaliforniyanın Berkli Universitetində işləmiş, əslən yəhudi olan amerikalı fizikaçı və fizika professoru. O, Los Alamos Laboratoriyasının başçısı idi. İkinci dünya müharibəsi zamanı hazırlanan Manhetten layihəsində yaradılan atom bombasının "atası" hesab edilir. Həmin vaxtlar daha "körpə" sayılan atom bombasının ilk sınağı 16 iyul, 1945-ci ildə Meksikadakı Triniti sınağında sınanılıb. Daha sonra atom bombasını Yaponiyanın kapitulyasiyasını tezləşdirmək üçün HiroşimaNaqasaki şəhərlərinə atıldı. Oppenqeymer bu sınaqdan sonra Baqavad Gitadan "İndi mən ölümə, aləmlərin məhv edicisinə çevrilmişəm." sözlərini gətirdi.[1]

Müharibə başa çatdıqdan sonra, Oppenqeymer yeni yaradılmış Amerika Birləşmiş Ştatları Atom Enerjisi Komissiyasının nüfuzlu Baş Məsləhət Komitəsinin sədri oldu. O, mövqeyini nüvə silahının yayılmasına və Sovet İttifaqı ilə nüvə silahı yarışına maneə törətmək üçün nüvə enerjisinə beynəlxalq nəzarətə cəlb etmək üçün istifadə etmişdir. Makkartizm zamanı bir çox siyasətçinin qüsurlarını qınadıqdan sonra 1954-cü ildə təhlükəsizlik rəsmiləşdirilməsi ləğv edildi. Təxminən bir il sonra, prezident Con Kennedi ona Enriko Fermi mükafatını layiq görmüşdür.

Oppenqeymerin fizika sahəsindəki nailiyyətlərinə molekulyar dalğa funksiyaları üçün Born-Oppenqeymer uyğunlaşması, nüvə ərintisində Oppenqeymer-Filips prosesi və kvant tunelinin ilk proqnozu kimi layihələr aiddir. Tələbələri ilə birlikdə, neytron ulduzlarınınqara dəliklərin müasir nəzəriyyəsinə, həmçinin kvant mexanikasına, kvant sahəsinin nəzəriyyəsinə və kosmik şüaların qarşılıqlı təsirlərinə də mühüm töhfələr vermişdir. Bir müəllim və elm insanı olaraq, 1930-cu illərdə yaranmış Amerika nəzəri fizika məktəbinin qurucu atası olaraq xatırlanır. İkinci dünya müharibəsindən sonra o, Nyu-Cersi ştatının Prinston şəhərində yerləşən Ətraflı öyrənmə institutunun direktoru vəzifəsinə keçir.

Erkən həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqlığı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Oppenqeymer 22 aprel, 1904-cü ildə Nyu-York şəhərində dünyaya gəlib.[2] 1888-ci ildə Almaniyadan ABŞ-a köçmüş zəngin yəhudi tekstil idxalçısı Culius Oppenqeymer və rəssam Ella Fridmanın ailəsində dünyaya göz açmışdır. Onun atasının pula ehtiyacı var idi. Amma onun nə bakalavr təhsili, nə də ingilis dilidə məlumatı var idi. Buna baxmayaraq o yenədə Amerikaya köçdü. Bir tekstil şirkətində işə girdi və on il burada işlədi. Oppenqeymerin anasının sənət kolleksiyasında Pablo Pikasso və Eduard Vuillardın əsərləri, həmçinin Vinsent van Qoqun ən azı üç orijinal əsəri mövcüddur.[3] Oppenqeymerin özündən kiçik Frank Oppenqeymer adlı qardaşı var.[4]

Oppenqeymer ilk təhsilini Alkuin Hazırlıq məktəbində almışdır. 1911-ci ildə Etik Mədəniyyət Cəmiyyəti məktəbinə daxil olmuşdur.[5] Bu məktəb Feliks Adler tərəfindən Etik Cəmiyyət hərəkatına dəstək üçün tikilmişdir. Oppenqeymerin atası 1907-ci ildən 1915-ci ilədək onun təqaüdçülük heyətində xidmət etmişdir.[6] Oppenqeymer ingilisfransız ədəbiyyatı, xüsusilə də mineralogiya ilə maraqlanan bir alim idi.[7] Bir il içində üçüncü və dördüncü sinifləri tamamladı və səkkizinci sinifin yarısını atladı. Təhsil illərinin sonunda kimya ilə maraqlandı. Oppenqeymer kimya təhsili aldı, amma Harvard Universiteti tələbələrə tarix, ədəbiyyat, fəlsəfə və ya riyaziyyatıda öyrənməyi tələb edirdi.

Avropadakı araşdırmaları[redaktə | əsas redaktə]

1926-cı ildə Leydendəki Heyke Kamerlinq Onnes laboratoriyası. Oppenqeymer ikinci sırada, soldan üçüncü

1924-cü ildə Oppenqeymerə, Məsih Kollecinə, Kembricə qəbul edildiyi barədə məlumat verildi. Orada Ernest Rezerforddan Kavendiş laboratoriyasında işləmək üçün icazə istədi. Bricman laboratoriyada Oppenqeymerin ləngliyi gördükdə onun eksperimental nəzərinin fizika olmadığını etiraf etdi. Rezerford narazı qaldı, amma Oppenqeymer yeni təklif ümidiylə Kembricdən getdi.[8] Son olaraq Tomson tərəfindən əsas laboratoriya kursunu tamamladığı halda qəbul edildi.[9] Müəllimi Patrik Blaket ilə bir neçə ildir ələqalərini inkişaf etdirdi. Tətildə dostu Fransis Ferqussonun xatırladığı kimi, Oppenqeymer bir dəfə Blaketin stoluna zəhərli kimyəvi maddələrlə dolu alma qoyduğunu etiraf etdi. Ferqusonun hesabı bu hadisənin yeganə detallaşdırılmış halı idi. Oppenqeymerin ailəsinə universitet idarəçiliyi tərəfindən xəbərdarlıq edildi.[10]

Oppenqeymer, həddindən artıq düşüncə və konsentrasiya dövründə yemək üçün çox siqaret çəkən idi.[11] Onun yoldaşlarından bir çoxu özünü məhv edən meyllər olduğunu təsvir edirdi. Parisdəki dostu Fransis Ferqussonla görüşmək üçün Kembricdəki işindən tətilə çıxdıqda pis bir hadisə baş verdi. Ferqusson Oppenqeymerin yaxşı olmadığını gördü. Onu depressiyadan çıxartmağa kömək etmək üçün Ferqusson Oppenqeymerə qız yoldaşı olan Franses Keley ilə evlənəcəyini söylədi. Oppenqeymer üçün bu yaxşı xəbər olmamışdı. O Ferqussonun üzərinə atlayıb onu boğmağa çalışdı. Ferqussonun asanlıqla hücumdan qaçmasına baxmayaraq bu epizod onu Oppenhqeymerin dərin psixoloji problemlərinə inandırdı. Oppenqeymer, həyatı boyu depressiya dövrləri ilə üzləşdi.[12] Bir dəfə qardaşına "Mənim fiziklərdən daha çox dostlara ehtiyacım var" dedi.[13]

1926-cı ildə Oppenqeymer, Göttingen Universitetində təhsil almaq üçün Kembricdən ayrıldı. Həmin dövrdə Göttingen Universiteti dünyada teorik fizikanın aparıcı mərkəzlərindən biri idi. Oppenqeymer, Verner Haysenberq, Paskal Cordan, Volfqan Pauli, Paul Dirak, Enriko Fermi və Eduard Teller kimi böyük uğurlar qazanmış alimlərlə dostlaşdı. O, müzakirələrdə çox həvəsli, bəzən seminar sessiyalarının keçirilməsi nöqteyi-nəzərindən tanınırdı.[14]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hijiya, James A. (June 2000). "The Gita of Robert Oppenheimer". Proceedings of the American Philosophical Society 144 (2). ISSN 0003-049X. İstifadə tarixi: December 23, 2013.
  2. Cassidy 2005, s. 5–11
  3. Bird 2005, s. 12
  4. Cassidy 2005, ss. 16, 145
  5. Cassidy 2005, s. 35
  6. Cassidy 2005, ss. 23, 29
  7. Cassidy 2005, ss. 16–17
  8. Cassidy 2005, ss. 90–92
  9. Cassidy 2005, s. 94
  10. Bird 2005, s. 46
  11. Bird 2005, ss. 39–40, 96, 258
  12. Smith 1980, s. 91
  13. Smith 1980, s. 135
  14. Cassidy 2005, s. 108

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

  • (2005) J. Robert Oppenheimer and the American Century.. New York: Pi Press. ISBN 0-13-147996-2..
  • Bird, Kai (2005), «American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer», Alfred A. Knopf,
  • Smith, Alice Kimball (1980), «Robert Oppenheimer: Letters and recollections», Harvard University Press,

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]