Rotonda

Tempietto di Bramante – Roma. Memar: D. Bramante. 1502-ci il.

Redklif Rotondası – Oksford, İngiltərə.

Rotonda (it. rotonda, lat. rotundus — azərb. dairəvi, yumru‎) — plan strukturuna görə dairəvi formalı olan, adətən perimetri boyunca sütunlarla əhatələnən və üstü günbəzlə örtülmüş bina tipi.

Tarix

Qədim Yunanıstanda plan strukturuna görə düzbucaqlı olan peripterlərlə yanaşı, daxildə sütunlu dairəvi divar halqası və konusvari damı olan dairəvi daxmalar tipində toloslar (foloslar), həmçinin naos divarları olmayan, yalnız sütunlardan ibarət monopterlər inşa edilirdi. Bu cür tikililər əsasən qurbangah funksiyasını daşıyır və daha çox xtonik (yeraltı) ilahlara həsr olunurdu. Romalılar dairəvi planlı binalardan mavzoley, yəni sərdabə kimi istifadə edirdilər. Buna misal olaraq Appi yolu üstündə yerləşən Sesiliya Metellanın məqbərəsini göstərmək mümkündür. Roma Forumunda tolos tipli Vesta məbədi qismən hifz olunub saxlanılmışdır; Öküzlər Forumunda yerləşən Herkules məbədi isə sonralar Vesta məbədi adlandırılmışdır. Dairəvi Vesta məbədi Romaya yaxın Tivoli şəhərində də mövcuddur. Qədim Roma dövrünə aid dairəvi məbədlərin qalıqları Fransanın cənubunda da qalmışdır. Romada dairəvi planlı ən möhtəşəm tikili isə Panteondur.

Zaman keçdikcə, protointibah, İtalyan intibahı və sonrakı dövrlərdə bu cür tikililərə italyan mənşəli "rotonda" adı tətbiq olunmağa başlanmışdır. Qədim yunan tolosları və monopterlərindən fərqli olaraq, Roma və Renessans dövrü rotondaları çadırvari damla deyil, günbəzlə örtülürdü. Xristianlığın ilk əsrlərində Şərqdə xaç-günbəzli və bazilika formasında tikililərlə yanaşı dairəvi məbədlər də inşa edilirdi. Onların mənşəyi ellinistik incəsənət ənənələri ilə izah edilsə də, simvolik baxımdan xristian rotondası Anastasis rotondası — 326-cı ildə imperator Konstantinin anası çariça Yelenanın Qüdsdə, Qolqofada (İsa Məsihin edam edildiyi və dəfn olunduğu yerdə) inşa etdirdiyi Dirilmə kilsəsi ilə əlaqələndirilir. Müqəddəs Yelena kilsəsi günümüzədək gəlib çatmamışdır, lakin yazılı mənbələrə əsasən o, antik rotonda və ya dörd və ya altı sütun üzərində qurulmuş, üstü xaçlı çadırla örtülmüş kivoriya şəklində təsvir edilirdi.

Rotonda formasında əsasən martiriumlar (şəhidlərə həsr olunmuş ziyarətgahlar) və baptisteriyalar (xaç suyuna salma məbədləri) tikilirdi. Məsələn, Romadakı Lateran baptisteriyası Konstantin tərəfindən inşa edilmiş səkkizguşəli (oktaqonal) planlı binadır. IV–VI əsrlərdə rotondalar Yunanıstan, Suriya, Fələstin, Ermənistan (Zvartnots, 642–662) və Gürcüstan ərazilərində inşa olunmuşdur. Konstantinopoldakı Sergey və Vax kilsəsi (VI əsr) də rotonda formasındadır. Ermənistan və Gürcüstan memarlığında rotondalar əsasında mərkəzi planlı tetrakonx məbəd tipi formalaşmışdır. İtaliyada, Ravennada San-Vitale kilsəsi (526–547), həmçinin arian və pravoslav baptisteriyaları səkkizguşəli plan üzrə inşa edilmişdir. Qalla Plasidiyanın mavzoleyi (V əsr) isə əsas nef hissəsi bir qədər uzadılmış tetrakonx formasına malikdir.

Miniatür rotonda-məbədlər formasında arxitektonik relikvarilər geniş yayılmışdır. Kiyev Rus dövlətində bu cür tikililər Qüdsdəki Müqəddəs dağ və Davud şəhərinin adına istinadən "sion" adlandırılırdı.

Romada rotonda tipli görkəmli abidələrdən biri Santo-Stefano-Rotondo kilsəsidir. VIII–IX əsrlərdə Qərbi Avropa memarlığında Aaxendəki Böyük Karlın saray kapellası nümunəsi əsasında rotondalı və ya oktaqonal planlı saray (imperiya) kilsələri yayılmağa başlamışdır. Səlib yürüşləri dövründə (XI–XIII əsrlər) "rotondalı palatium" tipli cəngavər və nəzir kilsələri tikilirdi; zəvvar yolları üzərində xatirə və cəngavər kapellaları yaranırdı.

Rotonda tipli məbədlər Mərkəzi Avropa ölkələri — Çexiya, Polşa və Macarıstan üçün səciyyəvidir ki, bu da Vatikanın elçiləri Kiril və Mefodinin missioner fəaliyyəti ilə izah olunur. Qədim Rusiyada isə bu cür tikililər "yad dinə məxsus", "latın" hesab edilirdi. Bununla belə, istisna hallarda kvadrifoliyalı rotondalar, yaxud apsida və ya qüllələrlə tamamlanmış rotondalar inşa edilirdi. Yerli etnik ənənələrə əsaslanan rotondalar Ukrayna və Zakarpatye ərazilərində yayılmışdır.

XVI əsr Roma klassisizmi memarlığında rotondanın klassik nümunəsi Donato Bramantenin layihəsi üzrə Romada Yanıkul təpəsində inşa edilmiş Tempiettodur (1502). Leonardo da Vinçi və Bramantenin işlədiyi rotondalı tikililərin təsvirlərini Pyetro Perucino və Rafael Santinin əsərlərində görmək mümkündür. Bu tipin kompozisiya baxımından daha da mürəkkəbləşmiş davamı isə Viçensa yaxınlığında Andrea Palladionun Villa Rotondasıdır.

Rotonda və yarımrotonda formasında imperator iqamətgahlarında və zadəgan mülklərində park pavilyonları, besedkalar və belvederlər inşa edilirdi. Çarlz Kameron Pavlovskda Dostluq məbədini rotonda formasında tikmişdir; hesab edilir ki, bu bina İngiltərədəki Stou parkında yerləşən Rotonda-məbəd nümunəsi əsasında yaradılmışdır.

Qalereya

• 
  Romanın Appi yolunda yerləşən Sesiliya Metellanı məqbərəsi. E.ə. təqribən 50-ci il. 1894-cü ilin ksiloqrafiyası (ağac üzərində oyma).
• 
  Romanın Öküzlər forumunda (lat. Forum Boarium) yerləşən Məğlubedilməz Herakl məbədi (tolosu). E.ə. təqribən 120-ci il.
• 
  Roma Panteonu. C. P. Panininin tablosu. Təqribən 1734-cü il. Kətan, yağlı boya. Milli Sənət Qalereyası, Vaşinqton.
• 
  Romanın yaxınlığındakı Tivoli şəhərində yerləşən Vesta məbədi. E.ə. II əsrin sonu.
• 
  Santo-Stefano-Rotondo kilsəsi. Roma. 468–483-cü illərdə əsası qoyulub. İnteryer.
• 
  Şarl-Lui Klerisso (ing. Charles-Louis Clérisseau). Memarlıq kapriççiosu ((ing. Capriccio) İncəsənətdə real memarlıq abidələrinin xəyali və ya fantastik şəkildə bir araya gətirildiyi mənzərə janrı. Bu əsərlərdə müxtəlif dövrlərə aid tikililər çox vaxt dramatik bir kompozisiyada birləşdirilir). 1820-ci ilə qədər. Kağız, quaş ((ing. Gouache) Su ilə qarışdırılan, lakin akvareldən fərqli olaraq daha qatı və şəffaf olmayan boya növü). Şəxsi kolleksiya.
• 
  Müqəddəs Yelena məqbərəsi üzərindəki səkkizbucaqlı kivori ((ing. Ciborium) Kilsələrdə altarın (səcdəgahın) və ya xüsusi müqəddəs yerlərin üzərində sütunlarla dayanan günbəzli örtük). Santa-Mariya-in-Araçeli kilsəsi, Roma.
• 
  Karl fon Qontard. Dostluq məbədi. 1768–1770. Sansusi parkı, Potsdam.
• 
  1734-cü ildə tanınmış memar Uilyam Kent tərəfindən layihələndirilmiş qədim xeyirxahlıq (fəzilət) məbədi. Stou parkı, İngiltərə. Bina antik yunan memarlığı üslubunda (Palladianizm təsiri ilə) inşa edilmiş dairəvi peripterdir (ətrafı sütunlarla əhatə olunmuş tikili). Tivolidəki Vesta məbədindən ilhamlanaraq tikildiyi hesab olunur. Məbədin daxilində antik dövrün dörd böyük şəxsiyyətinin (Sokrat, Homer, Likurq və Epaminond) heykəlləri qoyulmuşdur. Bu, "qədimlərin fəzilətinin" müasir dövrlə müqayisədə üstünlüyünü simvolizə edirdi.).
• 
  Rotonda (Diana məbədi). Memar Luici Kanina. 1826-cı il.
• 
  Berlində Köhnə Muzeyin (ing. Altes Museum) rotonda zalı. 1823–1830-cu illər. Memar Karl Fridrix Şinkel.
• 
  İstra çayının sahilində yerləşən Yeni Qüds (rus. Новоиерусалимского) monastırının Diriliş (rus. Воскресенский) kafedralı. 1658–1685-ci illər.
• 
  Sankt-Peterburq yaxınlığındakı Pavlovsk Dövlət Muzey-Qoruğunun park ərazisində, Slavyanka çayının sahilində yerləşən Dostluq məbədi. 1781–1784-cü illər. Məbədin memarı olan Çarlz Kameron İmperatriça II Yekaterina tərəfindən dəvət edilmiş şotlandiyalı memar, klassisizm və Palladianizm üslubunun mahir ustası olmuşdur. Bu məbəd gələcək imperator I Pavel və həyat yoldaşı Mariya Feodorovna tərəfindən II Yekaterinaya minnətdarlıq əlaməti olaraq inşa etdirilmişdir. Bina dairəvi formalı rotondadır və ətrafı 16 dorik sütunla əhatə olunmuşdur. Dam hissəsi alçaq günbəzlə tamamlanır. Bu tikili Rusiyada antik yunan dorik orderinin ilk tətbiq olunduğu nümunələrdən biri hesab olunur.
• 
  Qatçinada Uzun gölün sahilində yerləşən və parkın mənzərəsinə xüsusi romantik ruh qatan Qartal pavilyonu (Templ). 1790-cı illərdə tikilmişdir. Memarı dəqiq olaraq məlum deyil (ehtimal ki, Cakomo Kvarengi, Vinçenso Brenna və ya Antonio Porta olmuşdur. Çünki bir çox tədqiqatçılar üslub xüsusiyyətlərinə görə layihəni Vincenzo Brennaya aid etsələr də, sənədlərdə Antonio Portanın da adı müntəzəm olaraq çəkilir.) Pavilyonun günbəzində bir vaxtlar caynaqlarında imperator I Pavelin vinitelini tutan ağ mərmərdən oyulmuş qartal heykəli olduğuna görə pavilyon belə adlandırılmışdı. Bu tikili klassik antik məbədləri (templ) xatırladan yarımdairəvi sütunlu bir rotunda formasındadır. Ağ əhəngdaşından inşa edilmişdir.
• 
  "Kuliç və Pasxa" (Xalq arasındakı adı: Kilsə binasının və zəng qülləsinin forması ənənəvi rus pasxa təamlarına — silindrik Kuliçə və piramidaşəkilli Pasxaya bənzədiyi üçün xalq arasında bu adı almışdır.) Müqəddəs Üçlük (Troitskaya) kilsəsi. 1785–1790-cı illər. Memar Nikolay Aleksandroviç Lvov (Memarlıq ideyası olaraq Nikolay Lvov bu layihədə klassisizm prinsiplərini dərin simvolika ilə birləşdirmişdir. Dairəvi kilsə binası (rotonda) kuliçi, onun yanındakı piramida formalı zəng qülləsi isə kəsilmiş piramida şəklində hazırlanan kəsmikli pasxanı simvolizə edir. Memarlıq baxımından isə piramida (zəng qülləsi) "əbədilik və sarsılmazlıq", dairəvi rotonda (kilsə) isə "İlahi nur və vəhdəti" ifadə edir). Sankt-Peterburq. 1960-cı illərin fotoşəkli (Sankt-Peterburqun Obuxov müdafiəsi prospektində yerləşir. Bu kilsə Sovet dövründə fəaliyyətini dayandırmayan nadir ibadət yerlərindən biri olmuşdur)
• 
  Moskvada yerləşən Paşkovun evi (Paşkovun evi Rusiya klassisizminin ən gözəl nümunələrindən biri hesab olunur. O, Kremlə baxan Vaqankov təpəsinin üstündə yerləşir). 1784–1786-cı illər. Memar Vasili İvanoviç Bajenov (Rəsmi sənədlərdə müəllifliyi təsdiqlənməsə də, üslub xüsusiyyətlərinə görə binanın Bajenovun şah əsəri olduğu qəbul edilir). Köhnə açıqca (rus. Старинная открытка. Bina mərkəzi korpusdan, iki yan qanaddan və onları birləşdirən qalereyalardan ibarətdir. Binanın zirvəsindəki dairəvi belveder (müşahidə qülləsi) ona xüsusi əzəmət verir. Hazırda bina Rusiya Dövlət Kitabxanasının tabeliyindədir və burada nadir əlyazmalar şöbəsi yerləşir. Bu əsər ədəbiyyatda da məşhurdur. Mixail Bulqakovun məşhur "Usta və Marqarita" romanında Voland və onun dəstəsi Moskva ilə məhz bu binanın damından vidalaşırlar.
• 
  Sankt-Peterburqda yerləşən Qış sarayının Rotonda zalı (Qış sarayının ən möhtəşəm daxili məkanlarından biridir. Dairəvi forması və günbəzi ilə antik Roma memarlıq ənənələrini xatırladır). Memar Ogüst Monferran (Sankt-Peterburqdakı məşhur Müqəddəs İsaak kafedralının və Aleksandr sütununun da müəllifidir). 1837-ci ildə baş vermiş böyük yanğından sonra Aleksandr P. Bryullov (Məşhur rəssam Karl Bryullovun qardaşı) sarayın bir çox zallarını, o cümlədən Rotondanı yenidən bərpa etmişdir. Yefim Tuxarinovun akvareli. 1834-cü il (Onun 1834-cü ilə aid bu rəsmi zalın yanğından əvvəlki ilkin görünüşünü sənədləşdirən dəyərli sənət nümunəsi hesab olunur). Dövlət Ermitajı.
• 
  Məbəd-rotonda. 1836-cı il. Sankt-Peterburqdakı Qış sarayının Avanzalı (Qış sarayının əsas zallarından biridir. Bu dekorativ məbəd-rotonda zalın təmtərağını artırmaq üçün nəzərdə tutulmuş bir sənət əsəridir). Pyer-Filipp Tomirin (ing. Pierre-Philippe Thomire; Fransız klassisizminin və Ampir üslubunun ən məşhur tunc ustasıdır. Onun Parisdəki emalatxanası bütün Avropa aristokratiyası, o cümlədən Rusiya imperator sarayı üçün yüksək keyfiyyətli qızılı tunc (bronza) məmulatlar hazırlayırdı) emalatxanası, Paris. Bu əsər rotonda-suvenirdir. Yəni ki, bu əsər memarlıq abidəsi deyil, Qış sarayının daxili tərtibatı üçün hazırlanmış möhtəşəm bir dekorativ sənət nümunəsidir (kiçik memarlıq forması). Bu sənət əsəri adətən qızılı tunc, malaxit və ya digər Qiymətli daşların birləşməsindən hazırlanır və incə zərgərlik işi ilə seçilir.

Ədəbiyyat siyahısı

• Vera, Gervers-Molnár (1972): A középkori Magyarország rotundái. (Rotunda in the Medieval Hungary). Akadémiai, Budapest
• József, Csemegi (1949): A tarnaszentmáriai templom hajójának stíluskritikai vizsgálata. (Studies on the Nave of the Church at Tarnaszentmária.) in: Antiquitas Hungarica III (1949), 92–107.
• Osterlar Church in Danmark Şablon:İllm