Məzmuna keç

Rumıniyada islam

Vikipediya, azad ensiklopediya
Rumıniyada müsəlmanların yaşadığı bölgələr
Konstansa şəhərində yerləşən Kral məscidi

Rumıniyada İslam — Rumıniyada İslam dininə əhalinin cəmi 0.4 faizi etiqad edir. İslam dini təxminən beş əsr (təxminən 1420–1878) Osmanlı imperiyasının tərkibində olmuş Qara dəniz sahilindəki Şimali Dobruca bölgəsində 700 illik ənənəyə malikdir. Müasir Rumıniyada İslam dininə etiqad edənlərin əksəriyyəti Rumıniya tatarları və türk etnik icmalarına mənsubdur və Sünni məzhəbinə tabedirlər. İslam dini dövlət tərəfindən tanınan 18 dini ayindən biridir.

Rəvayətə görə, İslam bu bölgədə ilk dəfə Bizans dövründə sufi lider Sarı Saltıq sayəsində bərqərar olub. Şimali Dobrucada İslamın mövcudluğu Osmanlı nəzarəti və ardıcıl immiqrasiya dalğaları ilə genişlənsə də, XIX əsrin sonlarından davamlı olaraq azalmaqdadır. Dunay knyazlıqları olan Valaxiya və Moldovada Osmanlı hakimiyyəti dövründə müsəlmanların sayında artım müşahidə olunmamış, oradakı müsəlman varlığı həmişə cüzi xarakter daşıyıb. Həmçinin Osmanlı imperiyası ilə əlaqədar olaraq, müasir Rumıniyanın digər hissələrindəki müsəlman kolonist qrupları Habsburq monarxiyasının ekspansiyası və ya müvafiq digər siyasi dəyişikliklər nəticəsində burdan köçürülüblər.

1877–1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən sonra Şimali Dobruca Rumıniyanın tərkibinə daxil olduqdan sonra icma öz daxili müqəddəratını təyinetmə statusunu qoruyub saxlayıb. Bu vəziyyət Rumıniya Sosialist Respublikası dövründə dəyişmiş, Rumıniya müsəlmanları dövlətin müəyyən nəzarətinə tabe edilmişlər. Lakin 1989-cu il Rumıniya inqilabından sonra icma yenidən öz sərbəstliyini qazanıb. Müsəlmanların maraqları iki ayrı qurumun birləşməsindən yaranan Müftilik (Muftiyatul Cultului Musulman din România) tərəfindən təmsil olunur.

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Erkən dövrlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İlk əhəmiyyətli sayda müsəlman qrupları Rumıniyaya peçeneqlər və qıpçaqlar (kumanlar) ilə birlikdə gəlib. Təxminən 1061-ci ildə, peçeneqlər Valaxiya və Moldovada hökmranlıq edərkən, onların arasında müsəlman azlığı var idi. Eyni hal kumanlara da aid idi.[1] Kumanlar 1171-ci ildə peçeneqləri əvəz etdilər, Macarıstan kralları isə peçeneqləri Transilvaniyada və krallıqlarının digər hissələrində məskunlaşdırdılar.

Müsəlman varlığı Dobrucada ənənəvi xarakter daşıyır və qismən həm Osmanlı hakimiyyətindən, həm də qonşu Dunay knyazlıqlarının yaranmasından əvvəlki dövrə təsadüf edir.[2] Həm peçeneqlər, həm də kumanlar bu ərazidə mövcud olmuş və ehtimal ki, bir sıra kiçik icmalar qurmuşdular. Təxminən 1260-cı ildə, Bizans imperatoru VIII Mixail Paleoloqun hakimiyyəti dövründə,[3][1] iki Anadolu Səlcuqlu hökmdarı taxtdan salınmış Sultan II Keykavusa və sufi Sarı Saltıqa bu bölgədə məskunlaşmağa icazə verildi. Dobrucaya qardaşı və ortaq hökmdarı IV Qılıc Arslan ilə gələn Keykavusu,[2] məlumatlara görə, 12,000-ə qədər təbəəsi izləyib.[1][2] Frans Babinger və George İ.Bretianu kimi tədqiqatçılar belə bir fikri dəstəkləyirlər ki, Saltıq və tərəfdarları əslində Mərkəzi Anadolunun hakim sünni qrupu tərəfindən dönük sayılan və təqiblərdən sığınacaq axtaran gizli şiə ələviləri idilər.[2]

Əsmahan Sultan məscidi, Manqaliya, Osmanlı memarlığı

Onların ilk məskunlaşma yerinin dəqiq harada olması mübahisəlidir. Bir qrup tarixçi hesab edir ki, qrupa yəqin ki, Bizansın şimal sərhədini qorumaq tapşırılıb və onlar sonralar Babadağ kimi tanınan ərazidə məskunlaşıblar.[2] Digər bir qrup isə bu varlığı hazırda Bolqarıstan ərazisində olan Cənubi Dobrucanın Kaliakra zolağı ilə əlaqələndirir. Bundan əlavə, müxtəlif tarixçilər iddia edirlər ki, bu Səlcuqluların miqrasiyası qaqauz xalqının etnogenezində həlledici rol oynayıb.[2] Bəziləri hesab edir ki, bu prosesə kumanlar, peçeneqlər, oğuzlar və digər türk xalqları da daxil ola bilərdi. Dobrucada az sayda qalan qaqauzlar əksəriyyətlə pravoslav xristianlardır ki, bu da İslamdan dinini dəyişmə prosesi ilə izah olunur.[2]

Tatarların varlığı, 1334-cü ildə bu ərazidən keçmiş bərbər səyyahı İbn Bətutənin əsərlərində xüsusi olaraq qeyd edilmişdir. İbn Bətutənin dövründə bu bölgə Avrasiya çöllərində mərkəzləşmiş Tatar Qızıl Ordasının ən qərb mülkü sayılırdı. Arxeoloji qazıntılar aşkar etmişdir ki, Qızıl Ordaya mənsub olan digər bir tatar qrupu Noğay xanın hakimiyyəti dövründə Dobrucaya gəlmişdir və yəqin ki, indiki noqaylarla yaxın qohumluq əlaqələrinə malik idilər.[4] Əmir Teymurun hücumlarından sonra, XIV əsrin ortalarında Aktay xanın qoşunları bölgəyə gəlib və təxminən 100,000 tatar orada məskunlaşıb.[1]

Qızıl Ordanın süqutundan əvvəl və sonra Dobruca müsəlmanları, Krım tatarları kimi, bu dövlətin mədəni təsirlərini qəbul ediblər. Burda istifadə olunan dil qıpçaq dili idi. Sultan I Bəyazid və I Mehmed dövründə reallaşan Osmanlı hakimiyyətinin genişlənməsi bölgəyə Osmanlı türkcəsinin təsirini gətirdi, çünki Dobruca Rumeli bəylərbəyliyinə birləşdirildi.[4]

Məlumata görə, ilk dəfə Sultan Bəyazid tərəfindən abidə kimi ucaldılan Sarı Saltıqın məzarı o vaxtdan bəri Rumıniyada islamın mühüm ziyarətgahı kimi qalmaqdadır. Bu ziyarətgah şeyxin dəfn edildiyi güman edilən bir çox yerlərdən biridir. Balkanlardakı müxtəlif yerli icmalar onun məzarının Kaliakra, Babaeski, Blaqay, Ədirnə, Has rayonu, Kruya və ya Müqəddəs Naumda olduğunu iddia edirlər.[5] Digər mənbələr Saltıqın Anadolunun İznik şəhərində, Valaxiyanın Buzau bölgəsində, hətta cənubda Korfu adasında və ya şimalda Polşanın Qdansk şəhərində dəfn edildiyini irəli sürürlər.[6] Babadağ toponimi (türkcə "Qocanın dağı") böyük ehtimalla Sarı Saltıqa işarədir. XV əsrin sonlarında salnaməçi Övliya Çələbi tərəfindən qeydə alınmış Dobruca müsəlman rəvayətinə görə, bu ad xristian hücumundan sonra məzarın qismən dağıdılmasından qısa müddət sonra ortaya çıxıb.[2]

Dobruca və bütövlükdə Rumıniyada ən qədim mədrəsə 1484-cü ildə II Bəyazidin əmri ilə Babadağda qurulub və 1903-cü ildə Məcidiyyəyə köçürülüb. Elə həmin dövrdən etibarən Anadoludan olan müsəlman tatar və oğuz türkləri qrupları müxtəlif fasilələrlə Dobrucada məskunlaşdırılıb. 1525-ci ildə Samsun və Sinop limanlarından gələn böyük bir qrup Babadağa köçüb. Bəyazid həmçinin Volqa tatarlarından da Şimali Dobrucaya köçmələrini istəyib.[4]

Orta əsrlərdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Timişoaradakı məscidlər, 1656

Dunay knyazlıqlarında Osmanlı suverenliyi yerli əhali üzərində ümumilikdə məhdud təsirə malik idi və İslamın təsiri də özlüyündə xeyli az idi. Valaxiya knyazlığı və Moldaviya knyazlığı yüksək dərəcədə muxtariyyətə malik idi və onların tarixi üsyanlar və müvəqqəti müstəqillik epizodları ilə zəngin idi. 1417-ci ildən sonra, Osmanlı hakimiyyəti Valaxiya üzərində ilk dəfə effektiv xarakter alanda, Turnu və Curcu (Giurgiu) şəhərləri qəza (kaza) kimi ilhaq edildi. Bu qayda 1829-cu il Ədirnə müqaviləsinə qədər qüvvədə qaldı. Bu status 1542-ci ildə qısa müddətə Breilaya da şamil edilib.[1]

Sonrakı əsrlərdə hakimiyyətdə olan və ya keçmiş yerli hospodarlar (knyazlar) arasında İslamı qəbul edən üç nəfər sənədləşdirilmişdir. Bunlar Valaxiya knyazları Radu cel Frumos (1462–1475) və Mihnea Turcitul (1577–1591), həmçinin Moldova knyazı İlie II Rareş (1546–1551) idi. Sosial iyerarxiyanın digər tərəfində isə Moldova bütün yerli qaraçılarla eyni statusu paylaşan kifayət qədər çox sayda tatar kölə əhalisinə sahib idi. Qaraçı köləliyi Valaxiyada da mövcud olsa da, orada tatar kölələrinin varlığı sənədləşdirilməyib və yalnız nəzəriyyə olaraq irəli sürülür. Bu əhali qrupu, əsasən, toqquşmalarda əsir götürülən Bucaqdan olan müsəlman noqaylardan ibarət ola bilərdi.[7] Baxmayaraq ki, bir nəzəriyyəyə görə, onların ilk nümayəndələri ilk Osmanlı və tatar yürüşlərindən xeyli əvvəl əsir götürülmüş kumanların olması ehtimal olunur.[7]

Hər iki ölkənin ərazisində müsəlman varlığı məsələsinə çox vaxt Osmanlı sultanları ilə yerli knyazlar arasındakı münasibətlər kontekstində baxılır. Rumıniya tarixşünaslığı ümumiyyətlə iddia edir ki, sonuncu iki knyazlıq Osmanlı sarayı ilə ikitərəfli müqavilələrlə bağlı idi. Əsas məsələlərdən biri orta əsrlərin müəyyən dövründə hər iki dövlət və Osmanlı imperiyası arasında razılaşdırıldığı iddia edilən Kapitulyasiyalar (Osmanlı türkcəsində: ahdnâme) idi. Belə sənədlər qorunub saxlanılmayıb. Müasir Rumıniya tarixçiləri üzə çıxarıblar ki, XVIII və XIX əsrlərdə Osmanlılara qarşı Rumıniya hüquqlarını qorumaq üçün istinad edilən və XX əsrdə millətçi diskurs tərəfindən mənimsənilən bu "Kapitulyasiyalar" saxta sənədlər idilər.[8] Ənənəvi olaraq, Valaxiya və Moldovaya aid Osmanlı sənədləri sultan tərəfindən verilən birtərəfli fərmanlar idi.[8] 1993-cü ildə nəşr olunan bir kompromis versiyada rumın tarixçisi Mixay Maksim iddia edir ki, bunlar birtərəfli aktlar olsa da, Valaxiya və Moldova hökmdarları tərəfindən müqavilə kimi qəbul edilirdi.[9]

Müsəlman-xristian münasibətlərinə dair müddəalar ənənəvi olaraq sonrakı siyasətlər nəzərə alınmaqla qiymətləndirilir. Knyazlıqlar Osmanlılar tərəfindən maddi qazanclar qarşılığında onlara verilən "Dar əl-əhd" (Razılaşma diyarı) statusuna malik ərazilər hesab olunurdu. Buna görə də, Osmanlı imperiyası burada qoşun və ya qarnizon saxlamır, hərbi obyektlər tikmirdi.[10] Bunun əvəzinə, bir neçə dəfə baş verdiyi kimi, Osmanlı sultanları yerli knyazların itaətsizliyini cəzalandırmaq vasitəsi kimi öz tatar təbəələrinə Moldova və ya Valaxiyaya basqın etməyə icazə verirdilər. Ədəbiyyat tarixçisi İoana Feodorov qeyd edir ki, bu iki kiçik dövlət ilə Osmanlı suzereni arasındakı münasibətlər Osmanlı imperiyasının əməl etdiyi müəyyən prinsiplər və qaydalar toplusuna əsaslanırdı və göstərir ki,[11] XVII əsrin əvvəllərində bu sistem ərəbdilli xristian səyyahı Hələbli Pavelin əsərlərində əksini tapıb.[12]

XVII–XIX əsrlərdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Şimali Dobrujada tatarlar (sarı) və türklər (tünd bənövşəyi) (1903)

XVII əsrə qədər, səyyah Övliya Çələbinin qeydlərinə görə, Dobrucada həm də türk və valax mənşəli insanların qarışığından ibarət fərqli bir icma yaşayırdı. Bundan əlavə, Dobruca qaraçı icmasının bir hissəsi ənənəvi olaraq İslama etiqad edirdi. Hesab olunur ki, bu icmanın kökü XVI əsrdə Osmanlı ordusunda xidmət edən qaraçı qrupları ilə bağlıdır və yəqin ki, bura şəhər və ya kəndlərdə məskunlaşmayan müxtəlif etnik türklər də daxil olmuşdur.[13][1] Dobruca ilə yanaşı, 1551–1718-ci illərdə birbaşa Osmanlı hakimiyyəti altında olan müasir Rumıniyanın bir hissəsi də Timeşvar əyaləti (Qərbi Rumıniyanın Banat bölgəsi) idi ki, bu əyalət Arad (1551–1699) və Oradea (1661–1699) şəhərlərinə qədər uzanırdı.[1]

Bu dövrdə, Lipovadakı bosniyalılar da daxil olmaqla, müsəlman məskunlaşanlar ədədi azlıq təşkil edirdilər, lakin administrasiyanı və timar sistemini idarə etməklə xristian əksəriyyəti üzərində hökmranlıq edirdilər. Şəhərlərdə cəmləşən bu qrupa əsgərlər və onların ailələri, məmurlar, tacirlər və sənətkarlar daxil idi.[14] Xüsusilə XVII əsr Timişoarasında müsəlman icmasının sosial və mədəni həyatı çiçəklənmişdi.[15] Orada məskunlaşan bir neçə min müsəlman Habsburq fəthindən sonra qovulmuş və Ada Kale adasında məskunlaşmışdır. Timisoarada Osmanlı dövrünə aid heç bir məscid və ya digər tikili günümüzə qədər gəlib çatmayıb.[16]

Dunay knyazlıqlarında da müsəlmanların varlığı türk tacirləri və kiçik müsəlman qaraçı icmaları şəklində təsdiqlənir.[17][18] Həmçinin qeyd olunur ki, sonrakı Fanariot hakimiyyəti və tez-tez baş verən Rusiya-Türkiyə müharibələri zamanı Osmanlı qoşunları Valaxiya ərazisində yerləşdirilib.[19]

Krım xanlığının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından (1783) sonra oradakı bir çox tatar Dobrucaya, xüsusən də Məcidiyyə ətrafına sığındı. O dövrdə Krım tatarları bölgənin ən böyük icmasına çevrilmişdi. Bucaqdakı noqaylar isə 1806–1812-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsinin sonunda, Bucaq və Bessarabiya Rusiyaya verildikdən sonra bura gəlməyə başladılar.[1] Onlar Tulça qraflığının şimalında, İsakça və Babadağda məskunlaşdılar. Bir vaxtlar Moldovanın bir hissəsi olan Xotin (Khotyn), 1808-ci ilə qədər Osmanlı Sədrəzəmi olmuş Ələmdar Mustafa Paşanın doğum yeri idi.[1] 1821–1828-ci illər arasında daha iki Sədrəzəm əslən bir vaxtlar Moldova şəhəri olan Benderdən idi. Benderli Əli Paşa və Mehmed Səlim Paşa (ləqəbi "Benderli", yəni Benderdən olan) da əslən Benderalı idilər.

Eyni dövrdə, Qafqaz müharibəsindən qaçan böyük çərkəz qrupları (200,000 nəfərə qədər) Osmanlılar tərəfindən Balkanlara, o cümlədən Şimali Dobrucaya köçürüldü. Şimali Dobrucada çərkəz əhalisinin çox olduğu yerlərə İsakça, Slava Cercheză, Crucea, Horia və Nicolae Bălcescu daxil idi.[4][1] 1860-cı illərdə Rusiya işğalından qaçan əhəmiyyətli sayda noqay da Qafqazdakı evlərini tərk edərək Dobrucaya köç dalğasına qoşuldu.[20] Kolonizasiyaya qoşulan digər müsəlman icmalarının üzvlərinə ərəblər (1831–1833-cü illərdə Suriya əyalətindən gətirilən 150 fəllah ailəsi), kürdlər və farslar daxil idi. Bu üç icmanın hər biri tezliklə tatar-türk əhali arasında əridilər.[4]

Rumıniya krallığı dövründə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Buxarestdə tarixi türk məscidi, 1906-cı il.

1877–1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibəsi zamanı Tulça qraflığındakı tatarlar Rusiya qoşunları tərəfindən qovuldular.[21] Bundan əlavə, San-Stefano sülh müqaviləsinin imzalanmasından sonra Dobrucanın və Osmanlı hökmranlığından azad edilmiş digər bölgələrin çərkəzləri ölkədən çıxarıldı ki, bu da Dobruca çərkəzləri ilə Rumıniya hakimiyyəti arasında hər hansı təmasın qarşısını aldı.[22] Müharibə və Berlin konqresindən sonra İon Bretianunun rəhbərlik etdiyi Rumıniya hökuməti mülki hüquqların xristian olmayanlara da şamil edilməsinə razı oldu. 1923-cü ildə Birinci Dünya müharibəsindən sonra barışıq rəmzi olaraq Buxarestin Karol parkında kiçik məscid formasında abidə ucaldıldı.[21] Dunay çayının üzərində, Banatın cənubunda yerləşən, əvvəlcə Osmanlı anklavı, daha sonra isə Avstriya-Macarıstanın bir hissəsi olan və 1923-cü ildə Rumıniyaya verilən Ada Kale adasında türkdilli kiçik bir müsəlman icması yaşayırdı.

1923-cü ildə İkinci Balkan müharibəsinin sonunda Rumıniya krallığının tərkibinə əhalisinin 50%-dən çoxu türklərdən ibarət olan Cənubi Dobruca daxil edildi. Bu bölgə 1940-cı ildə Bolqarıstana qaytarıldı.[21] Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı qeydlərə görə, Rumıniyanın 7 milyonluq ümumi əhalisindən 200 mini müsəlman idi ki, onların da əksəriyyəti (178 min nəfərədək) Dobrucanın iki bölgəsində yaşayan türklər idi.[21] 1877-ci ildən bəri icma dörd ayrı müftilik tərəfindən idarə olunurdu. Müharibələrarası dövrdə onların sayı azaldıldı. Belə ki, Konstansa və Tulça şəhərlərinin hər birində bir müftilik fəaliyyət göstərirdi. 1943-cü ildə bu iki qurum yenidən Konstansadakı müftinin ətrafında birləşdirildi. Dobruca xaricində, alban müsəlmanlarının nisbətən kiçik varlığı da mədəni iz qoyub.[3] 1921-ci ildə Quranın alban dilinə ilk tərcüməsi İlo Mitke Qafzezi tərəfindən Valaxiyanın Ployeşti şəhərində tamamlanıb.[4]

İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrə qədər, ümumilikdə dini baxımdan mühafizəkar və apolitik (siyasətdən kənar) olan müsəlman əhalinin əhəmiyyətli dərəcədə dini dözümlülükdən yararlandığı bildirilir. Bununla belə, 1910-cu ildən sonra icma davamlı tənəzzülə məruz qaldı və əhalisi əsasən müsəlmanlardan ibarət olan bir çox kənd boşaldı.[4]

Kommunizm və inqilabdan sonrakı dövrdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Konstansada üzərində Aypara və ulduz simvolu olan Kral məscidinin günbəzi

Kommunist Rumıniyası dövründə Dobruca müsəlman icması mədəni repressiyalara məruz qaldı. 1948-ci ildən sonra İslam qurumlarının bütün əmlakı dövlətin nəzarətinə keçdi. Növbəti il dövlət tərəfindən idarə olunan və dünyəvi xarakter daşıyan icbari təhsil sistemində tatar və türk uşaqları üçün xüsusi siniflər ayrıldı.[21] İrvinə görə, bu, tatar icmasını assimilyasiya etmək vasitəsi kimi nəzərdə tutulmuş, ayrı bir tatar ədəbi dili yaratmaq cəhdinin bir hissəsi idi.[21] Standartların aşağı düşməsi barədə məlumatlardan sonra, 1957-ci ildə bu ayrı təhsil proqramı dayandırıldı. Nəticə etibarilə, 1959-cu ildən sonra tatar dilində və türk dilində təhsil mərhələli şəkildə ləğv edilərək seçimli fənnə çevrildi. Məcidiyyədəki mədrəsə isə 1960-cı illərdə bağlandı. Yuqoslaviya-Rumıniya birgə müəssisəsi tərəfindən tikilən "Dəmir Qapı" bəndinin inşasından (1968) qısa müddət əvvəl Ada Kale əhalisi Anadoluya köçdü və ada sular altında qaldı.[4][3] Eyni zamanda, sufi ənənələri kommunist rəsmiləri tərəfindən xoş qarşılanmırdı. Bu siyasətin nəticəsində sufi qrupları demək olar ki, tamamilə fəaliyyətsiz qaldı.[23]

Lakin tarixçi Zakari T.İrvinin fikrincə, Rumıniyada müsəlman icmasının repressiyaya məruz qalma və dağılma dərəcəsi Şərqi Avropanın digər ölkələrinə nisbətən daha aşağı idi və görülən tədbirlər, məsələn, Rumıniya Roma Katolikləri və Protestantlarına qarşı görülənlərdən daha az sərt idi. Dövlət Quranın bir nəşrini maliyyələşdirdi və müfti Yakub Mehmet və Buxarest imamı Rəcəb Sali kimi yüksək rütbəli ruhanilər Nikolae Çauşeskunun hakimiyyəti illərində Böyük Milli Məclisdə icmanı təmsil etdilər.[24]

1989-cu il Rumıniya inqilabından sonra tatar və türk dilləri müvafiq icma üzvləri üçün yenidən tədris planına daxil edildi və 1993-cü ildə Məcidiyyə mədrəsəsi Türkiyə Prezidenti Mustafa Kamal Atatürkün adını daşıyan Teoloji və Pedaqoji Lisey kimi yenidən açıldı. Məktəb daha sonra "Milli Kollec" statusuna qaldırıldı və rumın dilində Colegiul Național Kemal Atatürk kimi tanınır.[25][26] 1990-cı illərdən bəri müsəlman icmasının rəsmi nümayəndələri Dünya İslam Liqası kimi beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları ilə sıx əlaqələr saxlayırlar. Kommunizmin süqutundan sonra etnik rumınlar arasında da İslamı qəbul edənlər peyda olmağa başladı. Murat Yusifin sözlərinə görə, onların sayı minlərlədir və çox vaxt müsəlman kişilərlə evlənən qadınlardır. 2014-cü ildə bu icmanın bir üzvü tərəfindən Məryəm məscidi təsis edildi. Moldova bölgəsinin Rediu kəndində yerləşən bu məscidin camaatı İslamı sonradan qəbul edənlərdən ibarətdir. Təxminən on dörd il ərzində Buxarestdə məscid tikilməsi ilə bağlı müzakirələr davam etdi. 2015-ci ildə Baş nazir Viktor Ponta Türkiyə hökumətinə tikintiyə başlamağa icazə verən saziş imzaladı.[27] Türkiyə tərəfi tikinti xərcləri üçün 3 milyon avro ayırmalı, Rumıniya dövləti isə Romexpo yaxınlığında 4 milyon avro dəyərində 11,000 m² torpaq sahəsi bağışlamalı idi. Məscid 2000 nəfərlik olmalı, ərazisində mədrəsə və kitabxana yerləşməli idi.[28] Layihə ziddiyyətli qarşılandı. Keçmiş prezident Trayan Basesku "sürətli islamlaşma prosesi" barədə xəbərdarlıq etdi və Buxarest merliyinə hər bir əsas namizəd buna etirazını bildirdi və ya referendum keçirilməsinə çağırdı.[29][28] Plan 2018-ci ildə vəsait çatışmazlığı səbəbindən ləğv edildi.[30]

Demoqrafiya və təşkilatlanma

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Böyük Konstansa məscidinin imamı

2022-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, ölkədə 76,215 nəfər (ümumi əhalinin təxminən 0.4%-i) İslam dininə mənsub olduğunu bildirib.[31] Bu, 64,337 nəfərin İslama etiqad etdiyini bəyan etdiyi 2011-ci il göstəricisi ilə müqayisədə artım deməkdir.[32] Rumıniya müsəlmanlarının böyük əksəriyyəti Hənəfi məzhəbinə tabe olan sünnilərdir.[13] Etnik baxımdan onlar əsasən tatarlar (Krım tatarları və bir qədər noqaylar), ardınca türklər, həmçinin müsəlman qaraçılar (bir təxminə görə 15,000 nəfərədək), albanlar (3,000 nəfərədək) və Yaxın Şərqdən olan mühacir qruplarıdır.[4] Qaraçı azlığı daxilindəki müsəlman icmasının üzvləri xalq arasında "Türk qaraçıları" kimi tanınırlar.[13] Ənənəvi olaraq onlar digər İslam icmalarına mənsub insanlardan daha az dindardırlar və onların mədəniyyəti İslami adətlərlə qaraçı sosial normalarının qarışığından ibarətdir.[13]

Rumıniya müsəlmanlarının 97%-i Şimali Dobrucanı təşkil edən iki qraflığın sakinləridir.[33] 85%-i Konstansa, 12%-i isə Tulça qraflığında yaşayır.[3] Qalanları əsasən Buxarest, Breila, Keleraşi, Qalats, Curcu və Drobeta-Turnu Severin kimi şəhər mərkəzlərində məskunlaşıblar. Yalnız bir bələdiyyədə — Dobromirdə müsəlmanlar çoxluq təşkil edir.[34]

Ümumilikdə Rumıniyada 80 məscid və ya Rumıniya Mədəniyyət[4] və Dini İşlər Nazirliyinin qeydlərinə görə 77 məscid var.[3] Konstansa şəhəri (Konstansa Böyük Məscidi və Müftiliyin yerləşdiyi yer) Rumıniyada İslamının mərkəzidir. Konstansa yaxınlığındakı Manqaliya şəhərində 1575-ci ildə tikilmiş monumental məscid (Esmahan Sultan məscidi) yerləşir.[4][1][35] Bu iki məscid, eləcə də Hirşova, Amzatsa, Babadağ və Tulçadakı məscidlər, həmçinin Babadağda xalq tərəfindən hörmət edilən iki sufi şeyxinin — dərviş Sarı Saltıq və Qazi Əli Paşanın ehtimal edilən türbələri dövlət tərəfindən tanınan tarixi abidələrdir. Rumıniyada həmçinin 108 İslam qəbiristanlığı mövcuddur.[3]

Ölkə üzrə İslam icması daxili olaraq 50 yerli müsəlman qrupuna bölünür və onların hər biri öz rəhbər komitəsini seçir.[3] Üzvlər dini qurumu maliyyələşdirir, bu vəsaitlər dövlət ianələri və subsidiyaları, eləcə də beynəlxalq İslam təşkilatlarının yardımı ilə tamamlanır.[3]

Rumıniyadakı müsəlman ruhanilərinə imamlar, imam-xatiblər və müəzzinlər daxildir. 2008-ci ilə olan məlumata görə, Mədəniyyət və Dini İşlər Nazirliyi 35 imamı tanıyır.[3] İcmanın əsas nümayəndəsi olan Konstansa müftisi imamlar arasından gizli səsvermə yolu ilə seçilir. Ona 23 üzvdən ibarət olan və idarəetmə, intizam məsələlərində məsləhətlər verən məşvərətçi orqan — Şura İslam kömək edir. Hazırkı müfti Murat Yusifdir.[3]

Rumıniyada müsəlmanların sayı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İllər[36][37]Əhali sayıQeydlər
1930185,4861.03%
194928,7820.18%
195634,7980.2%
196640,1910.21%
197746,7910.22%
199255,9280.25%
200267,2570.31%
201164,3370.34%
202276,2150.4%

Qalereya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  (рум.) Dan Toma Dulciu, "Prezențe musulmane în spațiul românesc" Arxivləşdirilib 2007-05-24 at the Wayback Machine, in en:Revista Sud-Est, 2002/2/48. Retrieved June 2, 2007.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8  (рум.) Constantin Rezachevici, "Găgăuzii" (part I) Arxivləşdirilib 2007-01-26 at the Wayback Machine, in en:Magazin Istoric, May 1997
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  (рум.) Cultul musulman Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine, at the Romanian Ministry of Culture and Religious Affairs' State Secretariat for Religious Affairs. Retrieved February 28, 2008.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 en:George Grigore, "Muslims in Romania" Arxivləşdirilib 2007-09-26 at the Wayback Machine, in International Institute for the Study of Islam in the Modern World (ISIM) Newsletter 3, July 1999, p.34. Retrieved June 2, 2007.
  5. ↑ Alexandre Popovic, "Morts de saints et tombeaux miraculeux", in Gilles Veinstein (ed.), Les Ottomans et la Mort: Permanences et mutations, en:Brill Publishers, Leiden, New York & Köln, 1996, p.98-99. ISBN 90-04-10505-0
  6. ↑ Sari Saltuk Tomb Arxivləşdirilib 2009-08-10 at the Wayback Machine, on en:ArchNet. Retrieved February 29, 2008.
  7. 1 2 Viorel Achim, The Roma in Romanian History, en:Central European University Press, Budapest, 2004, p.28. ISBN 963-9241-84-9
  8. 1 2 Boia, p.79
  9. ↑ Boia, p.245
  10. ↑ Ștefan Gorovei, "Moldova în Casa Păcii, pe marginea izvoarelor privind primul secol de relații moldo-otomane", in Anuarul Institutului de Istorie și Arheologie A. D. Xenopol, XVII, 1980
  11. ↑ Feodorov, p.304
  12. ↑ Feodorov, p.300-304
  13. 1 2 3 4 Ana Oprișan, en:George Grigore, "The Muslim Gypsies in Romania" Arxivləşdirilib 2007-04-12 at the Wayback Machine, in International Institute for the Study of Islam in the Modern World (ISIM) Newsletter 8, September 2001, p.32. Retrieved June 2, 2007.
  14. ↑ Adrian Magina, “Creștini și otomani în Timișoara secolului al XVI-lea”, in Revista istorică, vol. XXXIV/2023, nr. 1-3, p.144-145
  15. ↑ David Do Paço, “Once Upon a Time Ada Kaleh: Introduction to the Danube Society, 17th-20th Century”, in New Europe College Yearbook 2024-2025, vol. 2, Bucharest, p.110-111
  16. ↑ Adriana Gașpar, “Places of worship from the Ottoman Period in Timișoara, Romania”, in Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae 74 (2023) 1, Budapest, p. 171
  17. ↑ Feodorov, p.301-302
  18. ↑ en:Constantin C. Giurescu, Istoria Bucureștilor. Din cele mai vechi timpuri pînă în zilele noastre, en:Editura pentru literatură, Bucharest, 1966, p.273
  19. ↑ en:Neagu Djuvara, Între Orient și Occident. Țările române la începutul epocii moderne, Humanitas, Bucharest, 1995, p.283 (mention of an Ottoman garrison stationed near Bucharest in 1802, one which intervened in the city to restore order after widespread panic over a rumored attack by en:Osman Pazvantoğlu's troops)
  20. ↑ en:James S. Olson, An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires, en:Greenwood Publishing Group, Westport & London, 1994, entry for "Nogai", p.514. ISBN 0-313-27497-5
  21. 1 2 3 4 5 6 Irwin, p.402
  22. ↑ Tița, Diana. "Povestea dramatică a cerchezilor din Dobrogea". Historia (rumın). 16 sentyabr 2018.
  23. ↑ Nathalie Clayer, Alexandre Popovic, "A New Era for Sufi Trends in the Balkans" Arxivləşdirilib 2007-09-26 at the Wayback Machine, in International Institute for the Study of Islam in the Modern World (ISIM) Newsletter 3, July 1999, p.32. Retrieved June 2, 2007.
  24. ↑ 1980-ci illərdə, İran İslam İnqilabı qalib gəldikdən sonra Rumıniya müsəlmanlarından ibarət bir nümayəndə heyəti bu ölkəyə səfər etdi. Onlar həmçinin Liviya və Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən dəstəklənən beynəlxalq qurumlara daxil oldular. İrvinə görə, bu addımlar rejim tərəfindən cəmi bir neçə etirazla qarşılandı.<ref name="Irwin, p.403">Irwin, p.403
  25. ↑ "Moschee la Rediu, pentru românii convertiți la Islam". Ziarul de Roman (rumın). 28 iyun 2014.
  26. ↑ Ionescu, Sînziana. "Un român convertit la Islam a ridicat o moschee peste drum de casă. "Este pentru toți musulmanii"". Adevărul (rumın). 15 yanvar 2015.
  27. ↑ "Ponta, despre moscheea de la București: Pun în aplicare o înțelegere între statul român și statul turc". en:Mediafax. 14 iyul 2015. İstifadə tarixi: 30 mart 2016.
  28. 1 2 "Cum ar putea fi construita la Bucuresti cea mai mare moschee din Europa. Propunerea controversata a candidatilor la primarie". en:ProTV. İstifadə tarixi: 30 mart 2016.
  29. ↑ "Reacția președintelui Turciei la opoziția românilor care nu vor o moschee la București". Gandul.info (rumın). İstifadə tarixi: 30 mart 2016.
  30. ↑ "Asociația musulmanilor a renunțat la proiectul Marii moschei din București". en:Mediafax. 20 iyul 2018. İstifadə tarixi: 20 iyul 2018.
  31. ↑ "Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021" (XLS). National Institute of Statistics.
  32. ↑ Irina Vainovski-Mihai, "Romania", in Jørgen Nielsen, Samim Akgönül, Ahmet Alibašić, Egdunas Racius (eds.), Yearbook of Muslims in Europe, en:Brill Publishers, Leiden, 2014, p.499. ISBN 978-90-04-27754-0
  33. ↑  (рум.) Adina Șuteu, "Europa merge pe sârmă între islamizare și radicalizare" Arxivləşdirilib 2008-01-24 at the Wayback Machine, in en:Adevărul, January 24, 2008
  34. ↑  (рум.) Cristian Delcea, Mihai Voinea, "Satul islamic. Reportaj din singura localitate majoritar musulmană din România", in en:Adevărul, November 22, 2015
  35. ↑ en:Thede Kahl, "Die muslimische Gemeinschaft Rumäniens. Der Weg einer Elite zur marginalisierten Minderheit", in Europa Regional, 3-4/2005, Leipzig, p.94-101
  36. ↑ "What does the 2011 census tell us about religion?" (PDF). National Institute of Statistics Romania (rumın). İstifadə tarixi: 23 aprel 2014.
  37. ↑ Kettani, Houssain. "World Muslim Population: 1950 – 2020". International Journal of Environmental Science and Development. yanvar 2010: 20. CiteSeerX 10.1.1.180.3753.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • en:Lucian Boia, History and Myth in Romanian Consciousness, en:Central European University Press, Budapest, 2001. ISBN 963-9116-96-3
  • Ioana Feodorov, "Ottoman Authority in the Romanian Principalities as Witnessed by a Christian Arab Traveler of the 17th Century", in B. Michalak-Pikulska, A. Pikulski (eds.), Authority, Privacy and Public Order in Islam: Proceedings of the 22nd Congress of L'Union Européenne des Arabisants et Islamisants, Peeters Publishers, Leuven, 2006, p. 295-303. ISBN 90-429-1736-9
  • Zachary T. Irwin, "The Fate of Islam in the Balkans: A Comparison of Four State Policies", in Pedro Ramet (ed.), Religion and Nationalism in Soviet and East European Politics, en:Duke University Press, Durham & London, 1989, p. 378-407. ISBN 0-8223-0891-6

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Rumıniyada_islam&oldid=8771528"