Rza Bərahəni

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Rza Bərahəni
fars. رضا براهنی
رضا براهنی - Reza Baraheni.jpg
Doğum tarixi 1935(1935-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Təbriz
Vətəndaşlığı Kanada Kanada
Həyat yoldaşı Sanaz Sehhəti
Uşaqları Oktay Bərahəni
Ərsalan Bərahəni
Fəaliyyəti yazıçı, şair, roman yazıçısı
Əsərlərinin dili farsca[1]
Janr hekayə
rezabaraheni.blogfa.com
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Rza Bərahəni — Azərbaycan əsilli [2] roman yazıçısı, ədəbi tənqidçi, siyasi mühacir və şair. Kanadada yaşayır.

Həyatı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

1935-ci ildə Təbrizdə kasıb bir ailədə anadan olub. Böyük qardaşı ilə birlikdə onların Təbrizdə "Pərvəriş" adlı pullu məktəbdə oxumasına yaxın qohumlarından biri yardım edir. 1945-1946-cı illərdə S.C.Pişəvərinin qurduğu Demokratik Hökumət illərində təhsilini ana dilində alır. Təbriz Universitetində ingilis dili və ədəbiyyatı fakültəsini bitirir. Türkiyədə İstanbul Universitetində təhsilini davam etdirir. Türkiyədə ingilis dilində təhsil alıb ingilis ədəbiyyatından doktorluq müdafiə edən ilk alim olub. İrana qayıtdıqdan sonra hərbi xidmətə yollanır.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Tehran Universitetində ingilis dili və tətbiqi ədəbiyyatdan dərs deyib. 1968-ci ildə “Kişilik tarixi” kitabını çap etdirməyə çalışıb. Bu mümkün olmasa da “Hakim və məhkum mədəniyyət” məqaləsinə görə həbs olunub.

Rza Bərahəni İranın yenilikçi ədiblərindən Qulamhüseyin Səidi, Cəlal Aləhməd, Əhməd Şamlu ilə birlikdə İran Yazıçılar Birliyini yaradıb. Lakin təqib və təzyiqlər onların fəaliyyətinə mane olduğundan Rza Bərahəni xaricdə işləməyə gedib. Amerikadakı Yuta Unverisitetində ingilis dili və tətbiqi ədəbiyyatdan dərs deyib, professor seçilib.

1979-cu ildə İranda baş verən inqilab mühacirətdə olan bir çox ziyalılar kimi Rza Bərahanidə də ölkədə demokratikləşmə baş verəcəyi ümidini oyadıb. Yenidən Tehrana qayıdaraq unversitetdə işləməyə başlayıb. Bir sıra romanlarını və ədəbi tənqidi məqalələrini qarışıqlıqdan istifadə edərək çap etdirə bilib. İran İslam rejimi yerini möhkəmlətdikdən sonra onu yenidən həbs edib. 9 ay zindanda yatan ədibi məhkəməsiz azad edilib və yenidən Tehran Unversitetində professor köməkçisi işləməsinə icazə verilib. Mühit onu sıxdığına, yaradıcılığına və araştırmalarına əngəl olduğuna görə yenidən Amerikaya gedərək Ayova Unversitetində çalışıb.

Rza Bərahəni elmi, pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı ardıcıl bədii yaradıcılıqla da məşğul olub. O, İran ədəbiyyatşünaslığında avropa tipli ədəbi tənqidin banisi və fars şeirində yeniləşmə hərəkatının öncüllərindən bir kimi tanınıb. Yaradıcılıq axtarışları hakim dairələrdən çox könhnə qəliblərlə yazıb-yaradan ədibləri rahatsız edib. Ölkədə fars dilindən başqa yerli dillə də yazıb-yaratmaq qadağan edildiyindən və rəsmi yerlərdə danışmaq yasaqlandığından yeni bir yazıçılar nəsli yetişib. Onlar farsca yazsalar da Azərbaycan və azərbaycanlıların haqqında yazıblar. Onlar türk təfəkkürünü fars ədəbiyyatına gətirən, əslində fars ədəbiyyatını zənginləşdirən, ədəbiyyata yenilik gətirən sələflərini yolunu şərəflə davam etdirib. Rza Bərahəni də türk təfəkkürünü fars ədəbiyyatında inkişaf etdirən yazıçılardan olub. Onun bir çox əsərləri ruscaya, türkcəyə, ərəbcəyə, ispancaya və bəzi dillərə çevrilərək çap olunub. Üç kitabına isə müəllifin ingiliscə yazdığı əsərləri daxil edilib. İndiyə kimi 56 kitabı çıxıb, bunun da 5-i roman, 14-ü şeir kitabıdır. Çoxlu ədəbi-tənqidi məqalələri çap olunub. İranda müasir elmi ədəbi tənqidin əsasını qoyanlar sırasında birinci Rza Bərahəninin adı çəkilib.

İran İslam İnqilabından sonra Cavad Heyətin Tehranda ana dilində nəşr etdirdiyi “Varlıq” jurnalı Rza Bərahıəniyə də öz təsirini göstərib. O bir sıra məqalələrini, xüsusən də türkcə, farsca, ərəbcə qarışıq yazdığı şeirlərini bu jurnalda çap etdirib. Həmin şeirləri sonradan kitablarına da daxil edib.

Xatirələri[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə ana dilində təhsil almağı ilə bağlı bunları xatırlayır:

" 4-cü sinfə başlayanda gördüm ki, ilk dəfə olaraq evdə danışdığım dillə məktəbdə oxuduğum dil arasında heç bir fərq yoxdur. Buna görə həmin bir il ərzində, öz-özümə yad olmaq kimi hiss keçirmədim. Lakin sonra Tehran ordusu gəldi və yenidən məktəbdə dil fars dili oldu.[3] "
" Məktəbdə oxuduğum ilk illərdə dava-dalaşdakı danışıqların hamısı türk dilində olurdu. Dərsdə hamı türkcə danışırdı. O zaman mən məktəbin divar qəzetini türk dilində çıxarırdım. Ancaq Milli Hökumət süquta uğrayandan sonra türk dili yasaq olundu. Əmr etdilər ki, qəzet fars dilində çıxmalıdır. Əlbəttə, bunu bizə türk dilində söylədilər. Həmin dövrdə mən fars dilində yaza bilmirdim. Bu səbəbdən də qəzetin çıxarılmasını başqa bir şagirdə tapşırdılar. Cümə günü mən evdə narahat oturmuşdum. Anam soruşdu: "Niyə tutqunsan?". Mən hadisəni ona danışdım. Anamın mənə dediyi "Oğul, türkcə yaz" - sözlərini heç vaxt unuda bilmərəm. Mən yenə köhnə kağızları bir-birinə yapışdırıb, mövzu tapıb yazdım. Səhəri gün onu fars dilində çıxan qəzetin yanından yapışdırdım. Sonra sinfə getdim. Məktəbin müdir müavini gəlib onu qopardı.[4] "

1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdikdən sonra baş verən hadisələr haqqında bunları xatırlayır:

" Onlar bizi türk dilində yazılmış dərslikləri Şəhrdari(Bələdiyyə) meydanına toplayıb və onları yandırmağa məcbur etdilər. Kitabların alovları bizim başımız üstündə dar ağacından asılmış kişilərin ayaqlarına qədər qalxırdı. Gündüzləri Təbrizi qoruyub, gecələri isə onun küçələrinə asfalt örtən fədailər - demokrat firqəsi devrildikdən sonra evlərindən çıxarılır, biz uşaqların gözləri önündə onlardan arxalarına baxmadan yerimələrini istəyirdilər və sonra bizim gözümüzün önündə arxadan onlara güllə açıb, cəsədlərini küçədəki nova atırdılar.[5] "

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. BnF identifikatoru: açıq data platforma — 2011.
  2. The Rising Tide of Cultural Pluralism: The Nation-State at Bay?, Crawford Young, p.126, 1993
  3. Tanınmış azərbaycanlı yazıçı Dr. Rza Bərahəni
  4. Rza Bərahəni kimdir?
  5. Türk dilində kitabların yandırılmasının 67-ci il dönümü