Rza Radmaneş

Rza Radmaneş
fars. رضا رادمنش‎
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi	1905(1905)
Doğum yeri	Lahican, Mərkəz bəxşi[d], Lahican şəhristanı, Gilan ostanı, İran
Vəfat tarixi	1984(1984) (78–79 yaşında)
Vəfat yeri	Leypsiq, ADR
Partiya	İran Tudə Partiyası
Təhsili	Paris Universiteti
Fəaliyyəti	siyasətçi, fizik
Həyat yoldaşı	Mehin Radmaneş
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Rza Radmaneş (fars. رضا رادمن‎) (1905, Lahican, Gilan ostanı – 1984, Leypsiq) — İran fiziki, kommunist siyasətçisi və İran Xalq Partiyasının ("Tudə") baş katibi. Tarixçi Abbas Milaninin qiymətləndirməsinə görə, o, İrandakı kommunist hərəkatının ən görkəmli xadimlərindən biri hesab olunur.

İran Xalq Partiyasının tarixində mühüm fiqurlardan biri sayılan doktor Rza Radmaneş iyirmi ildən artıq bir dövrdə (1947-ci ildən 1969-cu ilə qədər) partiyanın birinci katibi vəzifəsini icra etmişdir. Digər ölkələrdəki analoji siyasi təşkilatların rəhbərləri ilə müqayisədə onun bu vəzifədə olduqca uzun müddət qalması nadir hadisələrdən biri kimi səciyyələndirilir. Partiyaya rəhbərlik etdiyi bu cür uzunmüddətli dövrə baxmayaraq, tarixşünaslıqda onun haqqında nisbətən az sayda xatirə qorunub saxlanılmış və geniş bioqrafiyası indiyədək nəşr olunmamışdır.

Həyatı

Erkən həyatı və təhsili

Rza Radmaneş 1905-ci ildə, digər məlumatlara görə isə 1906-cı ildə Lahicanda mülkədar ailəsində anadan olmuşdur. Gənclik illərində Cəngəli hərəkatına maraq göstərmişdir. Orta təhsil almaq üçün Tehrana göndərilmiş və orada "Darülfünun" məktəbini bitirmişdir. Təhsil aldığı dövrdə Radmaneş kommunistlərdən ibarət bir qrupun rəhbərlik etdiyi Tələbə Birliyinə daxil olmuş və orada Rza Rusta ilə tanış olmuşdur. Avropaya tələbə göndərilməsi proqramı təşkil edildiyi zaman Radmaneş bu proqramın ilk təqaüdçüləri sırasına daxil edilmişdir. Fransanın Kan şəhərində hazırlıq kursu keçdikdən sonra fizika fakültəsinə daxil olmuşdur. Ali təhsilin ilk pilləsini uğurla başa vurduqdan sonra Radmaneş doktorluq dissertasiyasının müdafiəsinə hazırlaşaraq iki il ərzində Sarbonnada laboratoriya tədqiqatları ilə məşğul olmuşdur. İrana qayıtdıqdan sonra Mehin Radmaneş ilə ailə həyatı qurmuş, icbari hərbi xidməti başa vurmuş və daha sonra Ali Pedaqoji İnstitutda fizika fənnini tədris etmişdir.

Siyasi baxışlarının formalaşması və repressiyalar

Rza Radmaneş İranda görkəmli fizik, Fransa universitetinin məzunu və Tehran Universitetinin professoru kimi tanınmışdır. Onun erkən yaşlardakı əlaqələri və tanışlıqları sol hərəkata marağının formalaşmasına zəmin yaratmışdır. Hələ gənclik illərində yerli cəngəlilərə dəstək nümayiş etdirmiş, "Darülfünun"da təhsil aldığı dövrdə Sosialist Partiyasına üzv olmuş, Avropada qaldığı müddətdə isə sosialist və kommunist ideyalarını daha dərindən öyrənmişdir. İrana qayıtdıqdan sonra bu ideyaların fəal təbliğatına başlamış və bənzər baxışları bölüşən doktor Tağı Ərani ilə əlaqə qurmuşdur. Tezliklə Radmaneş 1937-ci ildə şah Rza Pəhləvinin göstərişi ilə barəsində məhkəmə işi açılmış sosialist və kommunistlərin birliyi olan "53-lər" qrupunda iştirakına görə məhkəməyə cəlb edilmiş və beş il müddətinə azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum olunmuşdur. Radmaneş bu qrupun görkəmli xadimlərindən biri olan və "Dünya" jurnalını nəşr edən doktor Əraninin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərmişdir. Jurnalın materialist ideyaları təbliğ edən nəşrləri bir sıra ziyalıların və tələbələrin bu mətbu orqan ətrafında sıx birləşməsinə kömək etmişdir.

Partiya fəaliyyəti və deputat mandatı

1941-ci ilin avqust hadisələrindən sonra Rza Radmaneş həbsdən azad edilmişdir. O, yeni yaradılmış "Tudə" partiyasına daxil olmuş, 1948-ci ilin sonuna qədər davam edən fəal siyasi işə başlamışdır. 1942-ci ildən etibarən partiyanın Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuş, partiyanın rəsmi mətbu orqanı olan "Mərdom" qəzetinin sahibi statusunu daşımış, həmçinin "Tudə"nin gənclər təşkilatına rəhbərlik etmişdir.

Məclisin on dördüncü çağırışına nisbətən liberal siyasi mühit şəraitində keçirilən seçkilərdə Radmaneş SSRİ təsir dairəsində olan Lahican bölgəsindən öz namizədliyini irəli sürmüş və deputat mandatı qazanmışdır. Həmin dövrdə "Tudə" partiyası parlamentə özünün bir neçə nümayəndəsini daxil edə bilmiş və nəticədə onun parlament fraksiyası səkkiz deputatdan ibarət olmuşdur.

1944-cü ildə doktor Radmaneş "Tudə" partiyasının parlament fraksiyasının rəhbəri qismində çıxış etmiş, xarici dövlətlərə hər hansı neft güzəştlərinin (konsessiyaların) verilməsinə partiyanın qəti etirazını açıq şəkildə bəyan etmişdir. Bu mövqe Məhəmməd Səid hökumətinin ABŞ şirkətləri ilə müvafiq danışıqlar apardığı bir vaxtda formalaşmışdır, lakin sonradan SSRİ-nin güzəşt tələbi ilə müraciət etməsi "Tudə" partiyasını ilkin mövqeyinə yenidən baxmağa və SSRİ-nin tələblərini dəstəkləməyə sövq etmişdir.

Neft sənayesinin milliləşdirilməsi haqqında qanunun qəbul edilməsindən sonra Radmaneş "Mərdom" qəzetinin səhifələrində qeyd etmişdir ki, Məhəmməd Müsəddiq fərqində olaraq və ya olmayaraq, öz addımları ilə bu məsələdə Səiddən daha irəli getmiş və növbəti diplomatik danışıqlar üçün imkanları qapatmışdır. O həmçinin, SSRİ nümayəndəsi Sergey Kavtaradzenin rəyinə istinad etmiş və göstərmişdir ki, Məclis bu qanunu təsdiq etməklə səhvə yol vermişdir və parlamentin bu səhvi düzəldəcəyinə əminliyini ifadə etmişdir.

Radmaneşin digər parlament təşəbbüsləri arasında Seyid Ziyaəddin Təbatəbainin mandatının tanınması məsələsi ətrafındakı debatlarda iştirakı xüsusilə fərqlənir. Onun səlahiyyətlərinin təsdiq edilməsinə qarşı partiyadaxili müxalifətə Radmaneşin özü və İsfahanda "Tudə" fəhlə hərəkatının lideri olan Tağı Fədakar rəhbərlik etmişdir.

"Tudə" partiyası həmin dövrdə doktor Müsəddiqin siyasi kursuna münasibətdə ardıcıl və birmənalı mövqe formalaşdıra bilməmişdir. Partiyanın bu müddətdəki fəaliyyətini səciyyələndirən və sonradan Radmaneşin özü tərəfindən də etiraf edilən passivlik, bəzi tədqiqatçılar tərəfindən partiyanın kifayət qədər siyasi çevikliyə malik olmamasının göstəricisi kimi qiymətləndirilir.

Emiqrasiya və mühacirətdəki fəaliyyəti

"Tudə" partiyasının İrandakı yüksəlişi və inkişafı 1949-cu ildə Məhəmməd Rza Pəhləvinin həyatına qəsd edilməsi cəhdi ilə eyni vaxta təsadüf edən və Tağı Əraninin xatirə mərasimi ilə üst-üstə düşən hadisələrdən sonra kəsilmişdir. Ölkədə hərbi vəziyyət elan olunmuş, hakimiyyət orqanları təkcə "Tudə" liderlərini yox, həmçinin Məhəmməd Müsəddiq və Ayətullah Seyid Əbülqasim Kaşani də daxil olmaqla bir sıra tanınmış siyasi xadimləri həbs etmişdir. Bir həftə sonra hökumət şaha qarşı sui-qəsdin təşkilində "Tudə" partiyasını məsuliyyətli qismində qeyd etmiş və 1931-ci il qanununa istinad edərək onu qanunsuz kommunist təşkilatı elan etmişdir. Polis partiyanın binalarını tutmuş, əmlakını müsadirə etmiş və iki yüzdən çox rəhbər və fəalı həbs etmişdir. Yaranmış şəraitdə Radmaneş ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalmış bə Sovet İttifaqına qaçmışdır. O, İran məhkəməsi tərəfindən qiyabi olaraq ölüm cəzasına məhkum edilmişdir.

Mühacirət dövründə o, doktor Firidun Kişəvərz ilə birlikdə Düşənbə (o dövrdə — Stalinabad) Universitetinə müəllim təyin olunmuş, orada tacik tələbələr üçün fizika və təbabət kurslarını tədris etmişdir. 1957-ci ildə SSRİ ilə İran şah hökuməti arasındakı münasibətlərin normallaşması fonunda "Tudə" partiyasının rəhbərliyi, həmin dövrdə İranın diplomatik əlaqələrinin olmadığı Almaniya Demokratik Respublikasına qərargahını köçürmək barədə qərar qəbul etmişdir.

Rəhbərliyinin son dövrü və partiyadaxili qiymətləndirmələr

"Tudə" partiyası Məhəmməd Müsəddiqin hakimiyyəti dövründə onun hökumətinə münasibətdə ardıcıl və konstruktiv mövqe formalaşdıra bilməmişdir. Sonradan Radmaneşin özü də etiraf etmişdir ki, neft sənayesinin milliləşdirilməsi uğrunda gedən milli hərəkat zamanı partiya tərəfindən ciddi strateji səhvə yol verilmişdir. Onun qiymətləndirməsinə görə, bu səhvin nəticələri təkcə partiyanın özü üçün yox, bütövlükdə İran cəmiyyəti üçün də ağır olmuşdur.

1960-cı illər ərzində Radmaneşin liderlik mövqeyi partiyadaxili parçalanma və xarici nüfuz etmə ilə bağlı ciddi sınaqlara məruz qalmışdır. Onun "Tudə" rəhbərliyindəki əsas rolu icraiyyə komitəsinə özünə sadiq olan Qulam Yəhya və Əmirəli Lahrudinin daxil edilməsindən sonra möhkəmlənmişdir, lakin bu dövrdə partiyada ideoloji fikir ayrılıqları kəskinləşmişdir. Qərbpərəst sovet qanadı ilə yanaşı, icraiyyə komitəsinin üzvləri Əhməd Qasimi və Əli Xavəri, həmçinin Həsən Səgainin başçılıq etdiyi mərkəzi komitənin bir sıra üzvləri tərəfindən dəstəklənən nüfuzlu maoçu cərəyan formalaşmışdır. Bu parçalanma SSRİ ilə Çin Xalq Respublikası arasındakı qlobal ideoloji münaqişəni əks etdirmiş, marksist hərəkatında sovet nüfuzunu təhlükə altına qoymuşdur.

Bu şəraitdə Moskva Radmaneşi öz təsir dairəsində partiyanın qorunub saxlanmasının qarantı və maoçulara qarşı bir qüvvə kimi görmüş, ona fəal dəstək nümayiş etdirmişdir, lakin bu dəstək "Tudə"nin təşkilati bütövlüyü üçün fəlakətli nəticələrə səbəb olmuşdur. İranda şah rejiminin böhranı gücləndiyi və 1963-cü il üsyanı zamanı pik həddə çatdığı bir vaxtda, partiyanın özü, sol qüvvələr üçün əlverişli olan siyasi konyunkturaya baxmayaraq, şahın xüsusi xidmət orqanı olan SAVAK-ın tam nəzarəti altına düşmüşdür. SAVAK agentləri iki dəfə "Tudə"nin ali rəhbər strukturlarına sızmağı bacarmış və onun İrandakı gizli fəaliyyətini digər şah əleyhinə qruplarla mübarizə alətinə çevirmişdir.

Böhran Radmaneşin ən çox etibar etdiyi şəxslərdən biri olan və İran daxilindəki gizli təşkilatla əlaqələrə məsuliyyət daşıyan Mürtəza Yəzdinin oğlu Hüseyn Yəzdinin SAVAK agenti olduğunun aşkarlanması ilə son həddə çatmışdır. Yəzdi və qardaşı Firidun mütəmadi olaraq partiya sənədlərini oğurlamış, Radmaneşin bütün yazışmalarına nəzarət etmiş və onların məzmununu xüsusi xidmət orqanlarına ötürmüşdür. Bu casus şəbəkəsi Şərqi Almaniya kəşfiyyatı tərəfindən ifşa edilmiş, bundan sonra Hüseyn Yezdi həbs olunmuşdur.

Xəyanətin açılması kəskin partiyadaxili qalmaqala səbəb olmuşdur. Bu hadisənin araşdırılması və Radmaneşin taleyinin həll edilməsi məqsədilə 18 aprel 1962-ci il tarixində Moskvada Tudə Partiyası Mərkəzi Komitəsinin X plenumu çağırılmışdır. İştirakçıların əksəriyyəti (23 nəfərdən 12-si) baş katibin istefasına səs vermişdir, lakin Radmaneşin vəzifədən uzaqlaşdırılmasının mövqeləri zəiflədəcəyindən və maoçuların yolunu açacağından ehtiyat edən Sovet İttifaqının birbaşa təzyiqi altında əksəriyyətin iradəsinə məhəl qoyulmamışdır. Nəticədə, Ehsan Təbərinin təklifi ilə icraiyyə komitəsi buraxılmış və partiyanın idarə edilməsi üçün müvəqqəti orqan — Radmaneşin özü, İrəc İskəndəri və Əbdüssəməd Kambəxşın tərkibində "Müvəqqəti katiblər" yaradılmışdır. Beləliklə, Radmaneş nəinki öz postunu qoruyub saxlamış, həm də partiyanın İrandakı fəaliyyətinə görə yenidən məsuliyyəti öz üzərinə götürmüşdür.

Bu qərar böhranı aradan qaldırmamış, əksinə onu daha da dərinləşdirmişdir. Mərkəzi Komitədə baş tutan daxili ziddiyyətlər güclənmişdir. Qasimi, Farutən və Səgai Çinə rəğbət bəsləyən xaricdəki tələbə "tudəçilər" ilə əlaqələr quraraq öz maoçu mövqelərini açıq şəkildə möhkəmləndirmişdilər. Rəhbərliyin xəyanəti, şəxsi ambisiyalar və SSRİ-yə tabeçilik səbəbindən Qərbi Avropada "Tudə" təşkilatı faktiki olaraq parçalanmışdır. Eyni zamanda, plenumdan sonra Radmaneş ilə barışan İskəndəri, xələf qismində öz namizədliyini irəli sürmək üçün fəal addımlar atmağa başlamışdır. Bu, yeni münaqişələrə zəmin yaratmışdır.

Radmaneş 1968-ci ilə qədər partiyanın birinci katibi vəzifəsini qoruyub saxlamışdır. Onun müavinləri Əbdüssəməd Kambəxş və İrəc İskəndəri olmuşdur. Bu, rəhbərlikdə mülayim qanadın güclənməsini əks etdirirdi. Bir sıra mənbələrin qiymətləndirmələrinə görə, Radmaneş müəyyən siyasi sadəlövhlüyü ilə seçilmişdir və onun rəhbərliyi dövründə partiya monarxiya quruluşu ş, həmçinin "Ağ inqilab" kimi tanınan islahatların qiymətləndirilməsində konsensusa nail ola bilməmişdir. Onillik ərzində "Tudə"nin bu islahatlara münasibətdə rəsmi mövqeyi şərti dəstəkdən kəskin tənqidə qədər dəyişərək dəfələrlə fərqli formalar almışdır. Həmin dövrdə partiya özünü "İranın kommunist partiyası" və "fəhlə sinfinin avanqardı" kimi təqdim etmişdir, lakin tarixşünaslıqda qeyd edildiyi kimi, bu bəyanat daha çox bəyannamə xarakteri daşımışdır. Elmi tədqiqatlar qeyd olunan dövrdə "Tudə"nin fəhlə mühitində hər hansı əhəmiyyətli nüfuza malik olduğuna dair inandırıcı sübutlara malik deyil.

Son illəri

"Tudə" partiyasının keçmiş baş katibi uzun illər ərzində Leypsiqdə (ADR) yaşamış, Fizika İnstitutunda elmi işçi kimi çalışaraq fəaliyyətini ömrünün sonuna qədər davam etdirmişdir. Mövcud məlumatlara görə, o, həyatının son anlarında "Tudə" partiyasının xeyrinə etdiyi seçimdən peşmanlığını ifadə edərək bildirmişdir: "Mən milli borcumun və vicdanımın səsinin əleyhinə hərəkət etdim, bunun ardınca isə siyasi fırtınalar məni elə bir yerə gətirib çıxardı ki, dünyanın bu küncündə, vətəndən uzaqda, ölümümə qədər olan günləri saymaqdayam".

Beləliklə, partiyanın 1948-ci ildə darmadağın edilməsindən 1979-cu ilə qədər, daha sonra isə 1979-cu ildən 1983-to ilə qədər o, SSRİ və Şərqi Almaniyada yaşamışdır. 1979-cu ildə qısa müddətə İrana gəlmiş və Yusifabad rayonunda bacısının evində qalmışdır. Bu səfər zamanı Nurəddin Kiyanuri və "Tudə"nin İrandakı digər rəhbərləri ona baş çəkmişdilər. Radmaneş həmin vaxt partiyanın o dövrdəki siyasətinin doğru olduğunu vurğulamış, bundan sonra İranı yenidən tərk etmişdir.

Rza Radmaneş 13 fevral 1983-cü il tarixində səhər saatlarında vəfat edənə qədər partiyanın Mərkəzi Komitəsinin üzvü olaraq qalmışdır.

Mənbə

Ədəbiyyat

• Noureddin Kianouri. "Memoirs of Noureddin Kianouri". Tehran: Ettelaat Publishing. 2010. ISBN 978-964-423-205-3.
• Maziar Behrooz. "Idealistic Rebels: The Failure of the Left in Iran". Tehran: Ghoghnus Publishing. 2021. ISBN 978-964-311-263-9.
• Houshang Montasseri. "Beyond Oblivion: A Remembrance of Dr. Reza Radmanesh, Former Secretary-General of the Tudeh Party". Tehran: Shiraze Ketab Ma. 2000. ISBN 978-964-657-847-0.
• Ervand Abrahamian. Iran Between Two Revolutions. Princeton University Press. 1982. ISBN ‎ 978-0691101347.
• Colonel Gholamreza Nejati. "Mossadegh: Years of Struggle and Resistance. 1. Tehran: Rasa Publishing. 1999. ISBN 978-964-317-387-6.
• Mohammad Ali Katouzian. "Political Economy of Iran: From the Constitutional Revolution to the End of the Pahlavi Dynasty". Tehran: Nashr-e Markaz. 2015. ISBN 978-964-305-112-9.
• Reza Nassaji. "Interview with Dr. Manouchehr Ashtiani on Contemporary History and the Humanities in Iran". Tehran: Nashr-e Ney. 2018. ISBN 978-964-185-554-5.
• Mohammad Javad Moradi Nia. "The Tale of the Palace from Qajar to Pahlavi". Tehran: Negah Publishing, Negah Publishing Office. 2019. ISBN 978-600-376-434-7.
• Ehsan Tabari. "The Wrong Path: Memoirs from the History of the Tudeh Party". Tehran: Amir Kabir Publishing, Franklin Pocket Books Company. 1999. ISBN 978-964-000-002-1.
• Abbas Milani. Eminent Persians: The Men and Women Who Made Modern Iran, 1941-1979. 1 and 2. Syracuse University Press. 2022. ISBN 978-0815656173.