Məzmuna keç

Süfyan əs-Səvri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Süfyan əs-Səvri
ərəb. سفيان بن سعيد بن مسروق الثوري‎[1]
Doğum tarixi 716(0716)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 784(0784)[2] (67–68 yaşında) və ya 778(0778)[1] (61–62 yaşında)
Vəfat yeri
Elm sahələri hədis elmi, təfsir, fiqh
Tanınmış yetirmələri Abdulla ibn Mübarək, Süfyan ibn Uyeynə, Əbdürrəzzaq əs-Sənani, Vəki ibn Cərrah

Əbu Abdillah Süfyan ibn Səid ibn Məsruq əs-Səvri əl-Kufi (ərəb. سفيان الثوري‎; 716, Kufə – 784[2] və ya 778[1], Bəsrə) — Təbəi-tabiin nəslinə mənsub zahid, müfəssir, fəqih və mühəddis. Səvriyyə məzhəbinin banisi.[3]

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

715, 716 və 778-cı[4] ildə dünyaya gəlmişdir. Qəzvin,[5][6] Xorasan[7] və ya Cürcanın Səvri kəndində[8] doğulduğuna dair rəvayətlər mövcuddur. Bəni-Təmim qəbiləsinin Səvr qoluna mənsubdur. Kiçik yaşda ailəsi ilə birlikdə Kufəyə köçmüşdür. Nəsli 16-cı babası İlyas ibn Mudar vasitəsilə Məhəmmədlə birləşir.[4] Babası Məsruq Cəməl döyüşündə Əli tərəfdən vuruşmuş və döyüşdə həlak olmuşdur.[4] Tabiindən olan atası, əmisi, qardaşları və qardaşının oğulları "Kütübi-Sittə" müəllifləri tərəfindən "etibarlı" hesab olunan şəxslərdir[3]. Mənbələrə görə, onun anası da mühəddis olmuşdur. Süfyanı elm öyrənməyə də məhz o ruhlandırmışdır.[4]

Kiçik yaşdan təhsil almağa başlayan Süfyan, tabiindən Əmr ibn Mürrədən hədis öyrənmişdir. Güclü yaddaşı sayəsində çoxlu hədis əzbərləmiş, Həmmad ibn Əbu Süleyman, Əbu İshaq əs-Səbii, Əməş, İbn əl-Mötəmir, İbn Şübrümə və Məhəmməd ibn Əbdürrəhman ibn Əbu Leyladan[4] fiqh və hədis öyrənmişdir. Asim ibn Bəhdələ və Həmzə ibn Həbibdən qiraət öyrənmişdir. Məkkə, Mədinə, Bəsrə, Şam, Yəmən, Bağdad, Vasit, Cürcan, Rey, Əsqalan və Qüdsə səfər edərək, qiraət, təfsir, hədis və fiqh sahəsindəki biliklərini mükəmməlləşdirmişdir. Məkkəli tabiin alimi Amr ibn Dinarla yanaşı İbn Cüreycdən, Mədinədə Abdullah ibn Dinar, Əbu əz-Zinad, Rəbiə ibn Əbu Əbdürrəhman və Yəhya ibn Səid əl-Ənsari kimi tabiin alimlərindən təfsir, hədis və fiqh öyrənmiş, həmçinin Cəfər əs-Sadiqin tələbəsi olmuşdur. Bundan əlavə, o, Bəsrədə Əyyub əs-Sixtiyani, Asim əl-Əhvəl, Abdullah ibn Əvn və Osman əl-Bətti, Dəməşqdə isə Əvzai ilə elm mübadiləsi aparmışdır. Cürcan və Rey şəhərlərində olmuş, bölgənin mühəddislərindən hədis öyrənmişdir. Zəhəbi onun 130 tabiin alimi ilə görüşdüyünü və təxminən 600 nəfərdən elm aldığını qeyd edir.[9][10]

Elmi səfərlərini davam etdirən Süfyan, atası vəfat etdikdən sonra təxminən otuz yaşlarında dərs verməyə başlamışdır. Təxminən iyirmi il boyunca Kufədə və əsasən Mədinə, Məkkə olmaqla, getdiyi bütün yerlərdə dərs keçmiş və hədis rəvayət etmişdir. İslam coğrafiyasının müxtəlif bölgələrindən gələn çox sayda tələbə ondan elm almışdır. İbn əl-Cəvzi, günümüzə çatmayan "Mənaqib" adlı əsərində onun 20 mindən çox tələbəsinin olduğunu qeyd etmişdir. Lakin bu rəqəmi şişirdilmiş hesab edən Zəhəbi, tələbələrinin ən çoxu 1000 ətrafında ola biləcəyini bildirmişdir.[9]

Xəlifə Mənsurun qazılıq təklifini rədd etmiş, Bəsrədə[4] 15 Şaban hicri 161-ci ildə (18 may 778) vəfat etmişdir.[3]

Onun ölümü İslam dünyasında böyük bir elmi itki kimi qiymətləndirilmişdir. Onun qoyduğu irs sonrakı alimlər tərəfindən davam etdirilmiş və bir çox alimlər ondan sitat gətirmişdir.[11]

Görüşləri və məzhəbi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Süfyan əs-Səvri fiqh sahəsində müstəqil məzhəb formalaşdırmışdır. Lakin bu məzhəb onun vəfatından sonra geniş yayılmadığı üçün digər məzhəblər içində ərimişdir. Onun fiqhi görüşləri əsasən belədir:

  • Qurana və səhih hədislərə əsaslanmaq.
  • Rəy (ağıl yürütmə) və qiyasdan ehtiyatla istifadə etmək.
  • Hökumət və dövlət adamları ilə yaxın münasibət qurmamaq.
  • Zahidlik və dünyaya bağlılıqdan çəkinmək.

Süfyan, hənəfi məzhəbinin əsaslandığı İraq fiqh məktəbinə yaxın idi, lakin o, daha çox hədislərə əsaslanan fiqhi yanaşmanı müdafiə edirdi.[3]

Təsəvvüf yönü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Süfyan əs-Səvri yalnız fiqh və hədis elmi ilə deyil, həm də zahidliyi ilə tanınırdı. O, dünyaya bağlılıqdan çəkinməyi, sadə həyat sürməyi və sultanlara qarşı ehtiyatlı olmağı təbliğ edirdi.[3]

  • Dünyəvi var-dövlətə bağlı olmamaq. O, varlı insanların hakimiyyətlə yaxın münasibət qurmasını tənqid edirdi.
  • Hakimiyyətə boyun əyməmək. O, Abbasilər dövründə xəlifə Mənsurun siyasətini açıq şəkildə tənqid edirdi. Buna görə də Mənsur onu təqib etmiş və Süfyan uzun müddət gizli yaşamaq məcburiyyətində qalmışdır.

Məşhur sözlərindən biri:[12]

" Alimlər sultanların qapısını döyəndə, onların dəyəri düşər. Əgər sultanlar alimlərin qapısını döyərsə, onların dəyəri artar. "

Tələbələri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xəlifə Mənsurun qazılıq təklifini rədd etdikdən sonra gizlənərək yaşadığı üçün açıqdan tələbə yetişdirə bilməmişdir. Lakin ona tələbəlik etmiş şəxslərdən bəziləri bunlardır:[3]

Əsərləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Süfyan əs-Səvrinin qələmə aldığı əsərlər bəziləri bunlardır:

  • Ət-Təfsir. Bu əsər VII əsrə aid ilk sistemli təfsir olub, adətən, tabiin dövrü Məkkə müfəssirlərinin görüşlərini əks etdirir və "Təbəri Təfsiri"nin əsas mənbələrindən biridir. Dövrümüzə gəlib çatmış yeganə nüxsəsi Rampur Rza Kitabxanasında saxlanılır və İmtiyaz Əli Ərşi tərəfindən "Təfsiru Süfyanis-Səvri" adı altında nəşr olunmuşdur. Əsər 1983-cü ildə nəzərdən keçirilərək yenidən nəşr edilmişdir (Beyrut).
  • Əl-Cəmi əl-Kəbir. Daha çox səhabə, tabiin və təbəi-tabiin fəqihlərinin və eyni zamanda özünün ictihad və seçimlərinin cəmləndiyi əsərdir. Malik ibn Ənəsin "Muvatta"sına bənzətilən bu əsər, sünən və müsənnəf növünün ilk nümunələrindən biridir. Əsərin adı İbn Xeyr əl-İşbili tərəfindən "əl-Cəmiul-kəbir fil-fiqh vəl-ixtilaf" şəklində qeyd edilir.[13]
  • Əl-Cəmi əs-Sağir.[4] Mənbələrdə bu əsərin məzmununun tamamilə rəy haqqında olması və ya tamamilə hədisdən ibarət o olması haqqında müxtəlif qeydlər mövcuddur.
  • Kitab əl-Fəraiz. Bu mövzuda yazılmış ilk əsərlərdən olub, bu tip ədəbiyyatın dövrümüzə qədər gəlib çatmış ən qədim nümunələrindən biridir. Yalnız 7 hədis rəvayətindən ibarət olan əsər, büyök ölçüdə İbrahim ən-Nəxainin Kufə fiqh tərzini əks etdirir. Yeganə nüsxəsi Zariyyə kitabxanasında olub, Hans-Peter Raddatz tərəfindən qiymətləndirmə və izah yazılaraq nəşr olunmuşdur.
  • Kitab əl-Etiqad. Əbu Salih Şueyb ibn Hərb əl-Bağdadi əl-Mədaininin etiqadi məsələlərlə bağlı suallarına Süfyan tərəfindən verilən cavab və izahları ehtiva edən mətn Lələkai və Zəhəbi tərəfindən nəql edilmişdir.[14][15] İbn Teymiyyə tərəfindən nəzərdən keçirilmiş bir nüsxə Zahiriyyə Kitabxanasında saxlanılır.[3]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 خير الدين الزركلي. الأعلام (ərəb.): قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين. 15 بيروت: دار العلم للملايين. 2002. C. 3. S. 104.
  2. 1 2 OpenITI corpus. OpenITI.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Özdirek, Recep; Çavuşoğlu, Ali Hakan. "Süfyân es-Sevrî". TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). 2010. Archived from the original on 30 mart 2025. İstifadə tarixi: 30 mart 2025.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Akpınar, Ömer Faruk. "Süfyân es-Sevrî'nin Hayatı ve Eserleri". Usûl (türk) (22). 2014: 115–168. 8 oktyabr 2026 tarixində arxivləşdirilib – DergiPark vasitəsilə.
  5. ↑ Əcurri, Əbu Ubeyd. Sualatu Əbû Ubeyd əl-Əcurri Əba Davud əs-Sicistani fil-cərh vət-tədil (ərəb). Mədinə: nşr. M. Əli Qasım əl-Öməri. 1979. 160.
  6. ↑ Rəfii, Əbdülkərim ibn Məhəmməd. Ət-Tədvin fi əxbəri-Qəzvin (ərəb). III. Beyrut. 1987. 47, 49.
  7. ↑ İbn Məin, Yəhya. Ət-Tarix (ərəb). IV. Məkkə: nşr. Əhməd M. Nur Seyf. 1979. 363.
  8. ↑ Səhmi. Tarixu Cürcan (ərəb). Beyrut: nşr. M. Əbdülmuid Xan. 1987. 216.
  9. 1 2 Zəhəbi, Şəmsəddin. Siyəru Aləmin-Nubəla (ərəb). VII. Beyrut: nşr. Şuayb əl-Ərnəut və b. 1981–85. 234.
  10. ↑ Zəhəbi, Şəmsəddin. Mənaqibül-imamil-əzəm Süfyan əs-Səvri (ərəb). Tənta. 1993. 20.
  11. ↑ İbn Səd, Məhəmməd. Kitabüt-Təbəqatil-kəbir (ərəb). nşr. Ehsan Abbas.
  12. ↑ İsfahani, Əbu Nuaym. Hilyətül-Övliya (ərəb).
  13. ↑ İbn Xeyr əl-İşbili, Məhəmməd. Fəhrəsə mə rəvahu ən şüyuxih (ərəb). Saraqosa: nşr. F. Codera – J. R. Tarrago. 1894–95. 113–114.
  14. ↑ Lələkai. Şərhu üsul etiqadi-Əhlis-sünnə vəl-cəmaa (ərəb). I. Ər-Riyad: nşr. Əhməd Səd Həmdan. tarixsiz. 151–154.
  15. ↑ Zəhəbi, Şəmsəddin. Təzkiratul-huffaz (ərəb). I. Heydərabad (Hindistan). 1955–58. 206–207.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Süfyan_əs-Səvri&oldid=9137921"