Sürüncəklik nəzəriyyəsi şöbəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sürüncəklik nəzəriyyəsi şöbəsi - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının tərkibində fəaliyyət göstərən Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun elmi fəaliyyətdə olan 14 şöbəsindən biridir.

Sürüncəklik nəzəriyyəsi şöbəsinin tarixi[redaktə | əsas redaktə]

"Sürüncəklik nəzəriyyəsi" şöbəsi 1995-ci ilin yanvar ayında yaradılmışdır. Yarandığı gündən bu şöbəyə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Lətif Xəlil oğlu Talıblı rəhbərlik edir. Şöbədə 9 nəfər əməkdaş fəaliyyət göstərir. Şöbədə deformasiya olunan bərk cismin mexanikasının əsas bölmələrindən olan sürüncəklik, özlüelastiklik və özlüelastikiplastik nəzəriyyələri üzrə aparılan elmi - tədqiqat işləri prioritet təşkil edir. Əlavə olaraq plastiklik nəzəriyyəsi, maye mexanikası, korroziyadan dağılma, stoxastik mexanika sahələri üzrə də elmi-tədqiqat işləri yerinə yetirilir.

Deformasiya olunan bərk cismin mexanikası sahəsində[redaktə | əsas redaktə]

Özlüelastiki cisimlərin mexaniki xassələrinə temperaturun təsirini nəzərə alan səmərəli üsul işlənib hazırlanmışdır. Bu üsul ədəbiyyatda mövcud olan temperatur-zaman analoqundan fərqli olaraq: a) ani yüklənmədə materialın mexaniki xassəsinə temperaturun təsirini nəzərə alır, b) böyük temperatur diapozonuna malikdir, c) termoözlüelastiklik nəzəriyyəsinin məsələsinin riyazi qoyuluşunu nisbətən sabitləşdirir, d) qoyulan qeyri-izotermik məsələnin həllini uyğun izotermik məsələnin həllinə gətirən teoremin isbatını mümkün edir. İsbat edilən teorem bir tərəfdən izotermik məsələlərin həll üsullarının qeyri-izotermik məsələlərin həllərində istifadə etməyə, digər tərəfdən uyğun izotermik məsələnin həlli məlum olarsa qeyri-izotermik məsələnin həllini sərhəd məsələsi şəklində həll etmədən tapmağa imkan verir. özlüelastik cisimlərin deformasiya və dağılma proseslərini əlaqəli şəkildə nəzərə alan keyfiyyətcə yeni möhkəmlik nəzəriyyəsi işlənib hazırlanmışdır. bu nəzəriyyə çərçivəsində cismin deformasiyası zamanı zədələrin yığılmasının kinetik prosesini xarakterizə edən tənlik qurulmuş və ədəbiyyatda ilk dəfə zədənin əmələ gəlməsini ifadə edən şərtin riyazi yazılışı verilmişdir. Zədə əmələ gələnə qədər və zədə əmələ gələndən dağılmaya qədər cismin xassəsini ifadə edən tənliklər qurulmuş, göstərilən tənliklərə daxil olan material funksiyalarının və sabitlərinin təcrübə əsasında təyini metodikası işlənib hazırlanmışdır. Ədəbiyyatda dərc olunmuş təcrübələrin nəticələri əsasında təklif olunan nəzəriyyə yoxlanılmışdır. İrsi elastik cisimlərin deformasiyası və dağılması məsələlərinin yeni əlaqəli qoyuluşu verilmiş və səmərəli həll üsulları işlənib hazırlanmışdır. Nəticədə özlüelastik materialdan hazırlanmış konstruksiyaların dağılma vaxtını daha dəqiq təyin etmək mümkün olmuşdur. Xüsusi halda bərk yanacaqla işləyən raket mühərrikinin termodinamik qoyuluşda möhkəmliyə hesabatı aparılmış, raketin təhlükəsiz işləməsi üçün mexaniki və həndəsi parametrlərin ödəyəcəyi şərtlər tapılmışdır.

Özlüelastikplastik cisimlərin ixtiyari (o cümlədən təkrarlanan) yüklənmələrində deformasiyasının və dağılmasının keyfiyyətcə yeni nəzəriyyələri işlənib hazırlanmışdır. Təcrübi verilənlər əsasında ədəbiyyatda ilk dəfə olaraq ixtiyari yüklənmələri xarakterizə etmək üçün üç müsbət funksional daxil edilmişdir. Bu funksionallar harmonik yüklənmə halında uyğun olaraq yüklənmə tezliyinə, yüklənmənin maksimal və minimal səviyyələrinin fərqinə və yüklənmənin maksimal qiymətinə çevrilir. Daxil edilən funksioanallar əsasında məlum nəzəriyyələrdən fərqli olaraq özlüelastikiplastik cisimlərdə gedən deformasiya və dağılma proseslərini vahid tənliklər sistemi ilə ifadə etmək mümkün olmuşdur. Nəticədə deformasiya və dağılma məsələlərinə yeni riyazi qoyuluşda baxılmışdır. Qoyulmuş məsələlərin həlləri üçün səmərəli üsul işlənib hazırlanmışdır. Özlüelastiklik nəzəriyyəsinin həllərində istifadə olunan Laplas, Laplas-Karson, Furye çevirmlələri məlum olduqda orijinal funksiyanın sadə hesablamalar əsasında yüksək dəqiqliklə tapılmasını təmin edən analitik üsul işlənib hazırlanmışdır. F.-r.e.d.,prof. L.X.Talıblı

Xətti özlüelastiklik nəzəriyyəsinin məsələlərinin həlli üçün səmərəli üsullar işlənib hazırlanmışdır. Bu üsullar mövcud üsullardan fərqli olaraq həlli yoxlamağa imakn verir, inteqral çevirmələrinə əsaslanmadığından dəyişən sərhədli məsələlərin həllində də istifadə oluna bilir. F.-r.e.d.,prof. L.X.Talıblı, f.-r.e.n. M.Ə.Məmmədova, İ.T.Cəfərova.

Müxtəlif konsentratorlara malik mexaniki xassələri qeyri-xətti riyazi fizika tənlikləri ilə ifadə olunan elastikiplastik möhkəmlənən konstruksiya elementlərində gərginlik-deformasiya vəziyyətini təyin etməyə imkan verən analitik həll üsulu işlənib hazırlanmışdır. Bu üsul konsentratorun dağılma nöqteyi nəzərdən qorxulu nöqtəsində deformasiyanın təcrübədən təyin olunmuş ifadəsinə əsaslanır. Baxılan konstruksiyalarda zədələnmələrin əmələ gəlməsinin inkubasiya dövrünü nəzərə alan mexaniki və termik yorğunluqdan dağılma nəzəriyyələri işlənib hazırlanmışdır. Deformasiya zamanı zədə əmələ gəlmənin riyazi şərti verilmişdir. F.-r.e.d.,prof. L.X.Talıblı, f.-r.e.n. M.Ə.Məmmədova, P.V.Həsənova, T.H.Abdullayev.

Struktur bölmənin əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

Şöbədə elmi araşdırmalar 4 istiqamətdə aparılır. Birinci: irsi (özlü) elastik, elastiki-plastik, elastiki-özlüplastik xassəli materiallardan hazırlanmış konstruksiyaların deformasiyası və dağılması. İkinci: qeyri-requlyar dalğaların spektral nəzəriyyəsi. Üçüncü: aqressiv mühitdə işləyən konstruksiyaların mexaniki gərginlik və mexaniki yorğunluqla müşahidə olunan korroziya dağılmaları. Dördüncü: təsadüfi təsirlərə məruz qalan konstruksiyaların deformasiya və dağılma proseslərinin stoxastik məsələləri.

Əsas elmi nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

1. Birinci istiqamət üzrə alınan nəticələr: a) irsi (özlü) elastikiplastik cisimlərin ixtiyari (həmçinin təkrarlanan) yüklənmələrində deformasiya və dağılmalarının səmərəli nəzəriyyəsi hazırlanmışdır; b) irsi (özlü) elastik materialların mexaniki xassələrinə temperaturun təsirini nəzərə alan fərqli üsul işlənmişdir. Bu üsulun tədbiqi termoözlüelastiki məsələnin həllini uyğun özlüelastiki məsələnin həllinə gətirməyə imkan verən teoremin isbat edilməsini mümkün etmişdir; c) irsi (özlü) elastik cismlərin zamana görə möhkəmlik, elastikiplastik cisimlərin isə təkrarlanan möhkəmlik (yorğunluq) nəzəriyyələri işlənib hazırlanmışdır; ç) materialların dağılma proseslərinin modelləşdirilməsi həyata keçirilmişdir; d) elastikiplastikiyyət nəzəriyyəsinin möhkəmlənən materiallar üçün qoyulmuş məsələsinin həll üsulu verilmişdir; e) özlüelastikiyyət nəzəriyyəsinin ümumi kvazistatik xətti məsələsinin səmərəli həll üsulu təklif edilmişdir. A.A.İlyuşinin məşhur təcrübə funksiyasının analitik ifadəsi alınmışdır; ə) müxtəlif konstruksiyaların, o cümlədən bərk yanacaqlı raketin dinamik temperatur yüklənməsində möhkəmliyi hesabatları aparılmışdır; f) konstruksiyalarda və deformasiyalanan cisimlərdə çatların artması və əmələ gəlməsinin modelləşdirilməsi; g) mexaniki dağılmaların və elastiklik nəzəriyyəsinin tərs məsələlərinin həll metodları işlənmişdir; ğ) çatların böyüməsinin konstruksion dayandırılmasının mexaniki metodu işlənmişdir. 2. İkinci istiqamət üzrə əldə olunan nəticələr: Qeyri requlyar (təsadüfi) dalğaların effektiv spektral nəzəriyyəsi təklif olunmuşdur. Bunları dəniz dalğalarına tətbiq edərək onların istənilən dərinlikdə təzyiqlərini və digər parametrlərini tapmaq mümkün olmuşdur. 3. Üçüncü istiqamət üzrə əldə olunan nəticələr: a) aqressiv mühitdə mexaniki gərginliyin təsiri altında işləyən ixtiyari konstruksiyaların korroziya dağılması vaxtını müəyyən etməyə imkan verən effektiv nəzəri-eksperimental metod işlənmişdir; b) korroziya yorğunluğunda dağılmanın vaxtını proqnozlaşdırmağa imkan verən analoji metod təklif olunmuşdur. 4. Dördüncü istiqamət üzrə əldə olunan nəticələr: İstismar zamanı təsadüfi yüklənməyə məruz qalan ixtiyari formaya malik qurğuların xidmət müddətini müəyyən edən formullar təklif olunmuşdur.

Struktur bölmənin əməkdaşları[redaktə | əsas redaktə]

1. Talıblı Lətif Xəlil oğlu – şöbə müdiri

2. Kazımova Raisə Əbülfəz qızı – aparıcı elmi işçi

3. Mir-Səlim-zadə Minavər Vaqif qızı – aparıcı elmi işçi

4. Məmmədova Mehriban Əli qızı – aparıcı elmi işçi

5. Məmmədova Hicran Əli qızı – elmi işçi

6. Bağırov Emin Telman oğlu – elmi işçi

7. Nağıyeva Nigar Miryaşar qızı – elmi işçi

8. Əliməmmədov Rəşad Qürbət oğlu – kiçik elmi işçi

9. Bağırova Səma Asif qızı – böyük laborant

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]