Sürət

Sürət
v, v, v
Ölçüsü	L T−1
Ölçü vahidi
BS	m/s
SQS	sm/s
Qeyd
Vektorial kəmiyyət
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Klassik mexanika

${\vec {F}}={\frac {\mathrm {d} }{\mathrm {d} t}}(m{\vec {v}})$ Nyutonun ikinci qanunu

Tarixi Fundamental anlayışlar Fəza • Zaman • Kütlə • Qüvvə • Enerji • İmpuls İfadələr Nyuton mexanikası Lanqraj mexanikası Hamilton mexanikası Hamilton-Yakobi formalizmi? Bölmələri Tətbiqi mexanika Fəza mexanikası Bütöv mühit mexanikası Həndəsi optika Statistik mexanika Alimlər Qalileo Qaliley • İohan Kepler • İsaak Nyuton • Leonard Eyler • Pyer Simon Laplas • Jan Leron Dalamber • Jozef Lui Laqranj • Vilyam Hamilton • Auqusto Koşi

Sürət və ya sürət vektoru hərəkətin müəyyən bir istiqamətindəki yerdəyişmə dərəcəsinin ölçüsüdür. Bu, fiziki cisimlərin hərəkətini təsvir edən klassik mexanikanın bölməsi olan kinematikanın əsas anlayışlarından biridir. Sürət vektorial kəmiyyətdir, yəni onu müəyyən etmək üçün həm kəmiyyət qiyməti (modulu), həm də istiqaməti lazımdır (sürət vektoru). Sürətin skalyar mütləq qiyməti (modulu) "yol sürəti" (speed) adlanır və Beynəlxalq Vahidlər Sistemində (SI) saniyədə metrlə (m/s və ya m⋅s−1) ölçülür. Məsələn, "saniyədə 5 metr" skalyar kəmiyyət olduğu halda, "şərqə doğru saniyədə 5 metr" vektorial kəmiyyətdir. Əgər kəmiyyət qiymətində, istiqamətdə və ya hər ikisində dəyişiklik baş verərsə, həmin cismin təcil aldığı deyilir.

Tərif

Orta sürət

Bir cismin müəyyən bir zaman kəsiyindəki orta sürəti, onun mövqe dəyişməsinin ($\Delta s$) həmin müddətin davam etmə müddətinə ($\Delta t$) olan nisbətidir və riyazi olaraq aşağıdakı kimi ifadə edilir: $${\bar {v}}={\frac {\Delta s}{\Delta t}}.$$

Ani sürət

Sürət-zaman qrafikinin nümunəsi və y-oxundakı sürət v, təcil a (üç yaşıl toxunan xətt əyrinin müxtəlif nöqtələrindəki təcil qiymətlərini təmsil edir) və yerdəyişmə s (əyri altındakı sarı sahə) arasındakı əlaqə.

Bir cismin ani sürəti, zaman intervalı sıfıra yaxınlaşdıqca orta sürətin limitidir. İstənilən konkret t anında, bu, mövqenin zamana görə törəməsi kimi hesablana bilər: $${\boldsymbol {v}}=\lim _{{\Delta t}\to 0}{\frac {\Delta {\boldsymbol {s}}}{\Delta t}}={\frac {d{\boldsymbol {s}}}{dt}}.$$Bu törəmə tənliyindən birölçülü halda görünür ki, sürətin zamandan asılılıq qrafiki (v - t qrafiki) altındakı sahə yerdəyişməni, yəni s kəmiyyətini verir. Riyazi analiz terminləri ilə desək, v(t) sürət funksiyasının inteqralı s(t) yerdəyişmə funksiyasına bərabərdir. Şəkildə bu, əyrinin altındakı sarı sahəyə uyğun gəlir. $${\boldsymbol {s}}=\int {\boldsymbol {v}}\ dt.$$

Baxmayaraq ki, ani sürət anlayışı ilk baxışda qeyri-adi (məntiqə zidd) görünə bilər, bunu obyektin həmin anda təcilini dayandırdığı təqdirdə hərəkətinə davam edəcəyi sürət kimi düşünmək olar.

Sürət vektoru və yeyinlik arasındakı fərq

Əsas məqalə: Yeyinlik

Klassik zərrəciyin kinematik kəmiyyətləri: kütlə m, koordinat (mövqe) r, sürət v, təcil a.

Sürət vektorunun skalyar kəmiyyəti olan yeyinlik yalnız bir obyektin nə qədər sürətlə hərəkət etdiyini, sürət vektoru isə həm obyektin yeyinliyini, həm də hərəkət istiqamətini göstərir.

Həmçinin bax

• Yeyinlik
• Təcil