Səmti müəyyənetmə

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Beynəlxalq orientirinq bayrağı

Səmti müəyyənetmə və ya Orientirinq — xəritə və kompasdan istifadə edərək nabələd ərazidə verilmiş məntəqələri sürətlə tapmaq üçün naviqasiya bacarığı tələb edən idman növüdür. Yarış zamanı iştirakçılara taparaq qeyd olacaqları nəzarət məntəqələrinin göstərildiyi xüsusi topoqrafik xəritə olan idman xəritəsi verilir. Əsası hərbi təlim olan bu idman növünün müxtəlif seksiyaları vardır. Bunlardan ən qədimi və daha çox məşhur olanı qaçış (ayaq) orientirinqidir. Bu səbəbdən səmti müəyyənetmə dedikdə qaçış orientirinqi başa düşülür. Bununla belə, zaman çərçivəsində xəritədən istifadə edərək istiqaməttapma tələb edən idman növləri orientirinq idman növlərinə daxildir.

Orientirinq bir sıra düya idman proqramlarına, o cümlədən Dünya Oyunları[1] və Dünya Polis və Yanğın Oyunları sıralarına daxil edilmişdir. [2]

Orienterinq idman növləri[redaktə | əsas redaktə]

Orientirinq özündə naviqasiya bacarıqları tələb edən bir sıra idman növlərini birləşdirir. Hər birinin özünəməxsus qayda və qanunları olan idmanlarda xüsusi məntiq və trayektoriya seçim bacarığı tələb edilir. Orientirinqin aşağıdakı idman növləri vardır:

  • qayıq 
  • maşın 
  • qaçış 
  • dağ velosiped
  • dağ marafon
  • dağ (atçılıq)
  • radio
  • roqeyn
  • xizək
  • idmanlabirint (mikro orientiring)
  • cığır (patika)


Macəra qaçış yarışları özündə bir sıra qayda-qanunu birləşdirir və orientirinq bu yarışların bir hissəsi olur.

İdarəolunma sistemi[redaktə | əsas redaktə]

Beynəlxalq[redaktə | əsas redaktə]

Beynəlxalq səviyyədə Beynəlxalq Orientirinq Federasiyası (IOF)[3] dörd növün qayda-qanunlarını müəyyən edərək rəhbərlik edir[4]. Bunlara qaçış (foot), xizək (ski), dağ velosiped (mountain bike) və çığır (patika) (trail) növləri daxildir.[5] Əsası Finlandiyada qoyulmuşdur.[6] IOF 1977-ci ildən bəri Beynəlxalq Olimpiya Kommitəsi tərəfindən tanınır.[7]

Milli[redaktə | əsas redaktə]

Orienterinq Azərbaycanda Səmti Müəyyənetmə adı ilə tanınır. 1960-ci ilərdə öz inkişaf tarixinə başlamışdır. 1963-cü ildə SSRİ-də keçirilən çempionatda atletlərimiz iştirak etmişdir. Müstəqəllik dönəmində ilk ölkə çempionatı 1995-ci ildə keçirimişdir. 2011-ci ildə isə reformasiyadan sonra yenidən Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyası (SMEF) təsis olunmuşdur.  

Əlaqəli idman növləri[redaktə | əsas redaktə]

Terminlər[redaktə | əsas redaktə]

Orienterinq idmanına məxsus bir sıra terminlər ingilisdilli ölkələrdə fərqlilik təşkil edir. Qeyri rəsmi olaraq İOF un rəsmi dili inglilis dili sayıla bilər. aşağıdakı cəvəldə bəzi terminlərin azərbaycan dilinə tərcüməsi verilib.

IOF UK AZE
event event yarış
competition event yarışma
control description list control description sheet legenda
control site control point nəzarət məntəqəsi
[control] flag kite/flag nəzarət bayrağı
[course] planner planner məsafə hakimi
[event] controller controller nəzarətçi

Yarışma və Nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

Yarışın ilkin qaydaları[redaktə | əsas redaktə]

Ağ-narıncı prizmalı Nəzarət məntəqəsi

Yarış zamanı iştrirakçılar arasında fiziki, məntiqi və psixoloji bacarıqları sınaqdan keçirilir. Belə ki, buarada səmttəyinetmə, diqqətini toparlama və qaçış əsas tələb olunan amilllərdir. Yüksək fiziki sağlamlıq və sürətli qaçış beynəlxalq yarışlarda və elit kateqoyasında tələb olunur. Bunu da qeyd edək ki, fiziki məhdudiyyətli insanlar da bu idman növündə özlərini sınaya bilirlər. Bu səmti müəyyənetmənin çığır (trail) növündə həyata keçirilir.

İdmançılar arasında sağlam rəqabətin həyata keçirilməsindən ötrüü yarış ərazisinin xəritəsi start zamanına qədər heç bir iştirakçıya göstərilmir. İştirakçılar bir-birilərinə mane olmasın deyə bir neçə addımlar atılır. Start yarışçılar arasında bir dəqiqə və ya daha çox müəyyən zaman intervalında verilir. Bəzən eyni xəritədə eyni kateqoriya üçün bərabərgüc tələb edən müxtəlif məsafələr tərtib olunur.

Start verilən zamandan etibarən xəritədə göstərilən nəzarət məntəqələrinin həqiq yerini ən tez zamanda verilən ardıcılıqda tapıb qeyd olunaraq finişə yaxınlaşan yarış qalibi hesab olunur. Nəzrət məntəqələri arasında verilən ardıcıllığı pozan, qeyd olunma sistemini itirən və ya əvvəlcədən müəyyən olunmuş nəzarət vaxtını aşan yarışçı qalibiyyətdən məhrum olunmuş olur (diskalifikasiya - dis.).

Nəzarət məntəqəsi[redaktə | əsas redaktə]

Nəzarət məntəqələri ənənəvi olaraq ağ-narıncı üçbucaqlı prizma şəklində olur.

üçbucaqlı prizma

Hər məntəqədə elektron və ya kamposterli qeydolunma sistemi olmaqla, özündə məntəqənin kodunu əks etdirir.

Xəritə[redaktə | əsas redaktə]

Xəritə nümunəsi

Səmti müəyyənetmə yarışları zamanı xüsusi idman xəritələrdən istifdaə olunur. Ümumi olaraq topoqrafik xəritə olan bu idman xəritələri daha da detallı olub, ölçüsü təqribən 1 m-dən böyük, və həta kiçik olan görkəmli bütün obyektləri özündə əks etdirir. Beynəlxalq Səmti Müəyyənetmə Xəritə Spesifikasiyasına (ISOM) görə xəritələrin miqyası 1:15,000 və ya 1:10,000 olmalıdır. Lakin daha böyük miqyaslı xəritələr də yarışlar zamanı istifadə olunur. Xəritə şəbəkəsi şimal maqnit qütbunə əsasən təyin olunur. Xəritələrin şərti işarələri Beynəlxalq Səmti Müəyyənetmə Federasiyası (IOF) tərəfindən yaraılmış standartlara əsasən təsvir olunur. Şərti işarələr səhəvi, nöqtəvi, xətti və xüsusi olmaqla obyektlərin təbii rəngləri ilə məntiqi uyğunluq təşkil edir.

Yarış növləri[redaktə | əsas redaktə]

Estafet qaçış orienterinqi.Atlet komanda yoldaşının başlaması üçün finiş xəttinə yaxınlaşır.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Orienteering". International World Games Association. 2006-01-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-09-29.
  2. "Sports". World Police Fire Games. 2008-10-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-09-29.
  3. "About us". International Orienteering Federation. 2008-08-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-08-11.
  4. "Rules and Guidelines". International Orienteering Federation. 2008-09-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-09-28.
  5. "About us". International Orienteering Federation. 2008-08-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-05-26.
  6. "IOF". International Orienteering Federation. 2008-07-22 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-05-26.
  7. "Past&Present". International Orienteering Federation. 2008-08-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2008-09-28.