Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi
Loqonun şəkli
Sədri Fəthi Okyar
Quruluş tarixi 9 avqust 1930
Dağılma tarixi 17 noyabr 1930
Baş qərargah
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Sərbəst Cümhuriyyət FirqəsiMustafa Kamal Atatürkün istəyi üzərinə Fethi Okyar tərəfindən qurulmuş siyasi partiya. Partiyanın yaradılması Türkiyə Cumhuriyyətinin təkpartiyalı dövrdən çoxpartiyalı dövrə keçid üçün ikinci cəhdi olaraq səciyyələndirilir.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Türkiyədə yeni rejim möhkəmləndikcə ölkənin ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrində avtoritorizm güclənirdi. 1926-cı ildə Əhməd bəy Ağaoğlu hakimiyyətdə olan Cümhuriyyət Xalq Firqəsini sərt tənqid edən hesabat məktubunu Atatürkə yollayır. Əhməd bəy partiyanın nüfuzdan düşməsinə, hakimiyyət funksionerlərinin vəzifələrindən sui istifadə etmələrinə səbəb kimi ölkədə tək partiyalı idarəetmənin olduğunu göstərirdi. Və ölkədə demokratik proseslərin gələcək inkişafı üçün çoxpartiyalı sistemə keçməyin vacibliyini vurğulayırdı.[1] Bundan başqa Əhməd bəy hakim partiyadan olan millət vəkillərinin vəkilliklə bərabər iqtisadiyyatın fərqli sahələrində olan dövlət şirkətlərinə rəhbərlik etmələrinə də qarşı idi. Və o bu hesabat məktubunu da Dövlət Şəkər tozu Şirkətinin direktorlar şurasına rəhbərlik etməsi təklif edildikdən sonra yazmışdır.[2]

Sərbəst Firqənin qurucuları (soldan): Nuri Conkər, Əli Fəthi Okyar, Əhməd bəy Ağaoğlu və Tələt Sönməz

Atatürk ölkədəki açıq və ya gizlin müxalif qüvvələri bir yerə toplayıb onları idarə etmək üçün Türkiyənin Parisdəki səfiri Fethi Okyara yeni yaradılacaq müxalif partiyaya rəhbərlik etməyi təklif edir. Yeni yaradılan Sərbəst Firqəyə sonradan Atatürkün istəyi ilə Əhməd bəy də qatılır. Onunla yanaşı həm də Atatürkün bacısı Makbule Atadan da partiyaya üzv olur. 1930-cu ilin avqust ayında yeni yaradılan partiyanın proqramı Əhməd bəy tərəfindən yazılıb dərc edilir.[3] Partiyanın nizamnaməsi də Əhməd bəy Ağaoğlu tərəfindən yazılır.[4] İzmir Mitinqindən sonra irtica tərəfdarı bir hərəkətə çevrilməyə başlaması ilə günahlandırılması üzərinə, Fəthi Okyarın öz istəyi və Atatürkün təlimatı ilə 17 noyabr 1930-cu ildə partiya ləğv edildi və Fəthi Okyar yenidən ölkə xaricinə getdi.[5] Partiya fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra partiyanın lideri də daxil olmaqla üzvlərin mütləq çoxluğu yenidən Cümhuriyyət Xalq Firqəsinə üzv oldular. Hətta partiyanın rəhbəri Fəthi Okyar 1931-ci ildə Türkiyənin Böyük Britaniyadakı səfiri təyin olunur. Seçilən üzvlərdən yalnız Əhməd bəy Atatürkə verdiyi sözünü tutaraq partiyaya üzv olmur. Beləki Sərbəst Firqə dağılmamışdan öncə Əhməd bəy Atatürklə olan şəxsi görüşündə partiyanın dağılacağı təqdirdə bir daha siyasətlə məşğul olmayacağını yalnız pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olacağını söz vermişdi.[6]

Seçkilərdə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi qurulduqdan 1 ay sonra keçirilmiş 1930-cu il yerli bələdiyyə seçkilərinə qatılmışdır.

1930-cu il seçkilərinin nəticələri

Bu seçki Türkiyə tarixindəki ilk çoxpartiyalı seçkidir. Bu seçkidə bələdiyyə başçılarını xalq yox, xalqın seçdiyi bələdiyyə məclis üzvləri seçirdi. Seçki nəticələrinə görə Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi 502 seçki dairəsindən 24-ündə qələbə qazandı. Bunlar Aydının Bozdoğan, Nazilli, Çinə qəzaları ilə Yenibazar Atça Qarapınar nahiyələri, Ədirnənin Keşan qəzası, Silifkenin Mərkəz qəzası, İzmirin Berqama, Quşadası, Menəmən, Səfərihisar, Urla qəzaları və Buca, Qınıq Armudlu nahiyələri, Manisanın Gördes qəzası, Samsunun Mərkəz və Ladik qəzaları, Amasyanın Mərzifon qəzası, Balıkəsirin Edremit və Susığırlıq qəzaları və Kırklarelinin Lüləburqaz qəzası olmaqla 2 il (Balıkəsir ili, Silifke ili), 16 qəza və 6 nahiyədir. Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsinin qələbə qazandığı seçki bölgələri oldu.

Bəzi bölgələrdə isə firqənin nəticələri gözləniləndən də yüksək olmuşdur. Məsələn, rəsmi nəticələrə görə İstanbulda Cümhuriyyət Xalq Firqəsi 35 942, Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi isə 12 868 səs toplamışdır. Lakin Vakit qəzeti nəticənin Cümhuriyyət Xalq Firqəsi üçün 35 934, Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi üçün isə 12 813 olduğunu, həmçinin İstanbulda 250 746 nəfərin seçkidə iştirak etmədiyini yazmışdır. Digər bölgələrdən isə nəticələr aşağıdakı kimi olmuşdur.

Bölgə Cümhuriyyət Xalq Firqəsi Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi
Ayvalık 1 143 1 044
İzmir 14 624 9 600
Berqama 250 1 371
Mərzifon 496 557
Samsun 416 3 312
Lüləburqaz 1 320 1 989

Rəhbərlik[redaktə | mənbəni redaktə et]

Partiya Mustafa Kamal Atatürkün tapşırığı ilə Fəthi Okyar tərəfindən qurulmuşdur. Fəthi Okyar partiyanın sədri, Nuri Conkər isə baş katibi olmuşdur. Partiyaya həmçinin Atatürkün bacısı Makbule Atadan, Əhməd bəy Ağaoğlu, Mehmet Emin Yurdaqul kimi məşhur şəxslər də qatılmışdır.

Sədrlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sıra
Sədr
Başlanğıc
Bitmə
1.
Fethi Okyar.jpg
Fəthi Okyar
12 avqust 1930
17 noyabr 1930

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Əhməd bəy Ağaoğlu. Serbest Fırka Hatıraları. İstanbul: İletişim Yayınları. 2011. səh. 10. ISBN 9789754703962.
  2. Sürəyya Ağaoğlu. Bir Ömür Böyle Geçti. İstanbul: Ağaoğlu yayın evi. 1984. səh. 57.
  3. Çetin Yetkin. Serbest Cumhuriyet Fırkası Olayı. İstanbul: Karacan Yayınları. 1982. səh. 92-93.
  4. Dilqəm Əhməd. "Atatürkün böyük oyunu". kultura.az. 8 iyul 2013. 16 September 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  5. Hasan Rıza Soyak. Atatürk'ten Hatıralar. Yapı Kredi yayınları. 2005. səh. 443-444.
  6. Əhməd bəy Ağaoğlu. Serbest Fırka Hatıraları. İstanbul: İletişim Yayınları. 2011. səh. 64. ISBN 9789754703962.