Salçak Toka

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Salçak Toka
Тока, Салчак Калбак-Хөрекович
Salchak Toka.jpg
Doğum tarixi 15 dekabr 1901(1901-12-15)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 11 may 1973
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Təhsili
  • Şərq Zəhmətkeşlərinin Kommunist Universiteti[d]
Fəaliyyəti siyasətçi
İmza

Salçak Toka və ya Salçak Kalbak-Herekoğlu TOKA (15 dekabr 1901(1901-12-15) və ya 1901[2], Saryg-Sep[d]11 may 1973(1973-05-11)[1], Kızıl, Tuva MSSR[d][1]) — tuvalı yazıçı, dövlət xadimi, general, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.[3] Tuva Xalq Respublikasının respublika müfakatı laureatı. Müstəqil Tuva Xalq Respublikasını SSRİ ilə birləşdirmişdir.[4]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

15 dekabr 1901-ci ildə Mergendə anadan olmuşdur[5]Tuva Xalq Respublikasını SSRİ-ə birləşdirdikdən sonra Tuva xalqı ona TOKA demişdir. Toka Tuvanı ruslara birləşdirən uşaq sözlərinin tuvaca baş hərflərinin abreviaturasıdır. Xalq bununla onu ələ salmışdır.

1932-ci ildə Donduk Kuuların edamından sonra Salçak Toka Tannu Tuvanın hökmdarı oldu. Sovet modelindən sonra kommunist bir ideologiya təqdim etdi, köçəri kənd təsərrüfatı kollektivləşdirildi və ənənəvi dinlər (Tibet Buddizmi və Şamanizm) sıxışdırıldı. Ətrafında fərdi bir mədəniyyət inkişaf etdi və ədəbi əsərlərinə görə çoxsaylı Sovet mükafatlarına layiq görüldü.

1944-cü ildə Tannu Tuvanın Sovet İttifaqı tərəfindən ilhaq edilməsini istədi. Hadisə Mixail Kalinin vasitəsilə 30 oktyabr 1944-cü ildə baş verdi.

Ədəbi yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Salçak Tokanın büstü

Tuva ədəbiyyatının önəmli yazıçılarından biridir. İlk dəfə 1930-cu ildə “Sаmbukаynıñ çugaazı” adlanan ilk Tuva romanını yazmağa başlamışdır. 1931-ci ildə “Kinçini üze şapkanı” adlanan əsəri nəşr edilmişdir. O illərdə “Hereejen” (1935), “Üür dargazında üş çıl boldum” (1944), “Döngür-ool” (1938) adlı dramaturgiya nümunələrini yazmışdır. O, “Men saktıışkınım” (1941), “Tos çadırda” (1944), “Ada körbeenin oglu köör” (1963), “Çaa Tıva” (1964), “İyi hemnin baştarı” (1965), “Hayırakançılar” (1971), “Çogaaldar çıındıları” (1977) və bundan başqa da əsərlərin müəllifidir. 1943-1963-cü illər arasında “Arattın sözü” adlı trilogiyanı yazmışdır. Kitabları 1951, 1967, 1968-ci illərdə nəşr edilmişdir. “Kargiga çoraanım”, “Börülerni annaarı” (Bozqurdların ovları) adlı hekayələri, “Tos çadırda” adlı romanı Tuva ədəbiyyatının qızıl çağını təşkil edir.

1942-ci ildə Tuva Xalq Respublikası, 1945-ci ildə isə SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur.[6] Tuva millətinin yazıçısı ünvanı almış və Tuva Sovet Yazıçılar Birliyinin rəhbərliyini etmişdir.[7]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • 5 tоmnug çоgaaldаr çıındızı (Kızıl, 1976–1981)
  • şilittingen prоzа çоgaaldаrı (Kızıl, 1981)
  • "Hereejen", (Kızıl, 1935)
  • "Meeñ sаktıışkınım", (Kızıl, 1941)
  • "V berestyanоm çume" (Mоskvа, "Sоvetskiy pisаtel", 1943)
  • "Tоs çаdırdа" (Kızıl, 1944)
  • "Аrаttıñ sözü", 1-gi nоm (Kızıl, 1951)
  • "Аrаttıñ sözü", 2-gi nоm (Kızıl, 1965)
  • "Аdа körbeenin оglu köör" (Kızıl, 1963)
  • "Çaa Tıvа", (Kızıl, 1964)
  • "Skаzkа о Kоdur-00le i Biçe-kıs" (Kızıl, 1971),
  • "Slоvо аrаtа", rоmаn v 3-h knigаh (Mоskvа, "Sоvetskiy pisаtel", 1972)
  • "Hоmdu dаyını" (Kızıl, 1984)
  • "Ulug ujаrje" (Kızıl, 2002)
  • bоlgаş oon-daa öske.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 Тока Салчак Калбакхорекович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. NUKAT — 2002.
  3. "Salçak Toka haqqında". pomnipro.ru.
  4. М.Б. Ховалыг «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». Кызыл, 2001
  5. .С. К. Токаның төрүттүнген ай-хүнүн биле черин ооң намдарларында аңгы-аңгы кылдыр айтып турар. Ук тодарадылга ооң бодунуң документизинде бижээн бооп турар. Төөгүчүлер ооң төрүттүнгениниң дугайында документизинде барымдаа дүүшпес деп турарлар, чүге дизе ол үеде кандыг-даа бижик турбаан.
  6. Adle, Chahryar (2005). History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century. səh. 337. ISBN 9789231039850.
  7. Jackson, Guida M. (2009). Women Leaders of Africa, Asia, Middle East, and Pacific. səh. 158. ISBN 9781469113531.