Məzmuna keç

Sali Berişa

Vikipediya, azad ensiklopediya
Sali Berişa
alb. Sali Ram Berisha
Albaniyanın Baş naziri
11 sentyabr 2005 – 15 sentyabr 2013
SonrakıEdi Rama
Albaniya Prezidenti
9 aprel 1992 – 24 iyul 1997
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 15 oktyabr 1944(1944-10-15)[1][2] (81 yaş)
Partiya
Təhsili
Fəaliyyəti cərrah, siyasətçi, kardioloq
Uşağı 2
Dini İslam
Təltifləri "İtaliya Respublikası qarşısında xidmətlərə görə" ordeninin boyunbağılı böyük cəngavər xaçı
sali-berisha.com
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Sali Berişa (alb. Sali Ram Berisha; 15 oktyabr 1944[1][2]) — alban siyasətçisi, dövlət xadimi və kardioloq. O, Albaniya tarixində kommunist rejimin süqutundan sonra ölkənin ilk demokratik seçilmiş prezidenti olmuş, daha sonra isə baş nazir kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Bayden administrasiyası dövründə, "əhəmiyyətli korrupsiyada iştirak" ittihamları və Albaniyada "ictimai təhlükəsizlik üçün risk" hesab edilən mütəşəkkil cinayətkar qruplar və cinayətkarlarla əlaqələri səbəbindən 2021-ci il Konsolidasiya Edilmiş Təxsisatlar Qanununun 7031(c)(1)(A) maddəsinə əsasən ABŞ-a girişi qadağan edilmişdi.[3] Berişaya Birləşmiş Krallıq da sanksiya tətbiq edib. Əksinə, böyük fərziyyələrə baxmayaraq, Berişanın 2025-ci ilin may ayından etibarən ABŞ-a girişi hələ də qadağandır.[4]

9 sentyabr 2021-ci ildə Berişa, ABŞ Dövlət Departamenti ilə hüquqi problemləri səbəbindən partiya sədri Lulzim Başa tərəfindən Demokrat Partiyasının Parlament Qrupundan xaric edilib.[5] Bu qərar 79 yaşlı Berişanın Başanı Demokrat Partiyasının lideri vəzifəsindən uzaqlaşdırmaq üçün ümumxalq hərəkatına başlamasına və Berişanın və Başanın tərəfdarları arasında partiyanın daxili strukturlarında böyük bir uçuruma səbəb olmasına səbəb oldu.

30 dekabr 2023-cü ildə Berişa Baş nazir vəzifəsində olduğu müddətdə korrupsiya iddiası ilə ev dustaqlığına məhkum edildi.[6] O, 27 noyabr 2024-cü il tarixli məhkəmə qərarı ilə azadlığa buraxıldı.[7]

Erkən həyatı və təhsili

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sali Berişa 15 oktyabr 1944-cü ildə Albaniyanın şimalında yerləşən Tropoja rayonunda anadan olmuşdur. O, Tirana Universitetinin tibb fakültəsində təhsil almış və kardiologiya sahəsində ixtisaslaşmışdır. Təhsilini başa vurduqdan sonra Tirana şəhərində həkim kimi fəaliyyət göstərmiş, elmi tədqiqatlarla məşğul olmuşdur.[8]

Siyasi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kommunizmin süqutu və siyasi yüksəlişi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1990-cı illərin əvvəllərində Şərqi Avropada baş verən siyasi dəyişikliklər fonunda Albaniyada da kommunist rejimi zəifləməyə başladı. Sali Berişa 1990-cı ildə yaradılmış Albaniya Demokratik Partiyasının qurucularından biri olmuş və qısa müddətdə partiyanın əsas liderinə çevrilmişdir.[8]

Prezidentliyi (1992–1997)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1992-ci ildə keçirilən seçkilərdə qalib gələn demokratik qüvvələr nəticəsində Sali Berişa Albaniya Prezidenti seçildi. Onun prezidentliyi dövründə ölkədə bazar iqtisadiyyatına keçid, siyasi plüralizmin formalaşdırılması və Qərb strukturlarına inteqrasiya istiqamətində addımlar atılmışdır.[9]

Lakin 1997-ci ildə ölkədə baş verən maliyyə piramida böhranı və bunun nəticəsində yaranan sosial-siyasi iğtişaşlar onun hakimiyyətinin zəifləməsinə səbəb olmuşdur. Bu hadisələr nəticəsində Berişa istefa verməyə məcbur olmuşdur.[10]

2012-ci ildə Buxarestdə keçirilən AXP Konqresi zamanı Berişa Angela Merkel ilə birlikdə
Berişanın Yadranka Kosor və Borut Pahor ilə görüşü

Baş nazirliyi (2005–2013)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2005-ci ildə keçirilən parlament seçkilərində Albaniya Demokratik Partiyasının qələbəsindən sonra Sali Berişa Albaniya Baş naziri vəzifəsinə təyin olundu. Onun rəhbərliyi dövründə Albaniya NATO-ya üzv qəbul edildi (2009) və Avropa İttifaqı ilə inteqrasiya prosesi sürətləndirildi.[11][12]

Bu dövrdə iqtisadi islahatlar həyata keçirilsə də, korrupsiya və idarəetmə problemləri ilə bağlı tənqidlər də artmışdır.

Siyasi baxışları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sali Berişa liberal-demokratik ideologiyaya sadiq siyasətçi kimi tanınır. O, azad bazar iqtisadiyyatını, Qərb strukturları ilə əməkdaşlığı və demokratik institutların gücləndirilməsini dəstəkləmişdir.[13][14]

Tənqidlər və mübahisələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sali Berişanın siyasi fəaliyyəti müxtəlif tənqidlərə məruz qalmışdır. Xüsusilə 1997-ci il böhranı, korrupsiya iddiaları və siyasi opponentlərə qarşı sərt mövqeyi onun reputasiyasına təsir göstərmişdir.[15] Estimates of casualties during the protests and riots ranged between 3 and 7 deaths and 14 and 76 injuries.[16][17] Bundan əlavə, bəzi beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən onun idarəçilik üslubu ilə bağlı narahatlıqlar ifadə edilmişdir.[18]

Şəxsi həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sali Berişa Liri Berişa ilə evlidir və iki övladı var. O, həkimlik fəaliyyətini siyasətdən əvvəl uzun müddət davam etdirmişdir.

Təltiflər və mükafatlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 Sali Berisha // Brockhaus Enzyklopädie (alm.). F.A. Brockhaus, 1796.
  2. 1 2 Sali Berisha // Munzinger Personen (alm.).
  3. ↑ Antony J. Blinken, Secretary of State. "Public Designation of Albanian Sali Berisha Due to Involvement in Significant Corruption". 19 may 2021. 20 iyun 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 iyun 2025.
  4. ↑ "U.S. State Department confirms no change in Berisha's "non grata" status after tweet celebrated by DP". Albanian Times (ingilis). 9 may 2025. 20 may 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 iyun 2025.
  5. ↑ "Democratic Party Co-Founder Sali Berisha Expelled from Parliamentary Group". Exit – Explaining Albania (ingilis). 9 sentyabr 2021. 13 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 sentyabr 2021.
  6. ↑ "Albania's ex-Prime Minister put under house arrest". euronews (ingilis). 30 dekabr 2023. 30 dekabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 dekabr 2023.
  7. ↑ "Njoftimi - Lirimi i Berishës/ Gjykata e Posaçme: Nuk ekzistojnë më nevojat e sigurimit". Syri (alban). 27 noyabr 2024. 27 noyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 noyabr 2024.
  8. 1 2 "Sali Berisha – Munzinger Biographie". www.munzinger.de (alman).
  9. ↑ AlbaniaSite – Nje bote plot me informacione » Takimi me intelektualët, Berisha ishte kundër pluralizmit Arxiv surəti 29 sentyabr 2013 tarixindən Wayback Machine saytında Arxivləşdirilib 29 sentyabr 2013 at the Wayback Machine. Albania Site (14 May 2010). Retrieved on 13 May 2012.
  10. ↑ "Albania // 46 States, one Europe". 4 mart 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
  11. ↑ Sfeir, Antoine, redaktorThe Columbia World Dictionary of Islamism. Columbia University Press. 2007. 28–30. ISBN 9780231146401.
  12. ↑ Freeman, Michael, redaktorFinancing Terrorism: Case Studies. Ashgate Publishing, Ltd. 28 aprel 2013. ISBN 9781409476832.
  13. ↑ Vickers, Miranda. The Albanians: A Modern History (ingilis). Bloomsbury Academic. 27 fevral 2014. səh. 246. ISBN 978-1-78076-695-9.
  14. ↑ "1997 Human Rights Report - Albania". 1997-2001.state.gov. 5 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2021.
  15. ↑ Albanians Clear the Way For the Arrest Of Ex-President Arxiv surəti 29 iyul 2017 tarixindən Wayback Machine saytında, Published: 19 September 1998 NY Times
  16. ↑ United Nations High Commissioner for Refugees. "Refworld | Selected Political and Human Rights Issues". UNHCR. 18 oktyabr 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 iyun 2011.
  17. ↑ "Video". www.youtube.com. 27 yanvar 2011. 12 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 sentyabr 2020.
  18. ↑ "Albania: President Berisha Resigns". Radio Free Europe/Radio Liberty (ingilis). 9 aprel 2008. 2 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2021.
  19. ↑ Italian Presidency Website, S.E. Sali Berisha – decorato di Gran Cordone Arxiv surəti 19 oktyabr 2016 tarixindən Wayback Machine saytında
  20. ↑ "Doctor Honoris Causa të Universitetit të Prishtinës". 19 oktyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 oktyabr 2016.
  21. ↑ "Kryeministri Berisha shpallet Doktor Honoris Causa në Strugë". 19 oktyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 oktyabr 2016.
  22. ↑ "Berisha shpallet "Qytetar Nderi" në Deçan". www.gazeta-shqip.com. 25 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
  23. ↑ "Kosova pret kryeministrin Berisha". Telegrafi. 5 oktyabr 2009. 10 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
  24. ↑ [daimi ölü keçid]
  25. ↑ "08/12/2015-Presidenti Nishani dekoron zotin Sali Berisha me "Dekoratën e Flamurit Kombëtar"". 7 avqust 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 iyun 2016.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Sali_Berişa&oldid=8895354"