Samuil Qotlib Qmelin

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search


Samuil Qotlib Qmelin (alm. Samuel Gottlieb Gmelin, 4 iyul 1744, Tübingen, Almaniya — 27 iyul 1774, Əhmədkənd kəndi, Dağıstan) — alman səyyahı.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

XVIII əsrin ortalarında Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda siyasi vəziyyətin gərgin olması səyyahların bu bölgəyə gəlməsinə mane oldu. Lakin 1768-1775-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Qafqazı öyrənmək üçün elmi ekspedisiya təşkil etmяsi səyyahların bu əraziyə gəlməsinə imkan verdi. Beş elmi ekspedisiya təşkil edildi və Pallas, S. Q. Qmelin, Lepexin, Ralkom və Gildenşted kimi alimlər bu ekspedisiyaya rəhbərlik edirdilər. Təşkil olunmuş ekspedisiyaların məqsədi olduqları bölgələrin iqtisadiyyatını, etnoqrafiyasını, siyasi vəziyyətini kompleks şəkildə öyrənməkdən ibarət idi (83,23-24). 1768-1775-ci illərdə Rusiya Elmlяr Akademiyasının təşkil etdiyi beş elmi ekspedisiyadan birinə səyyah S.Q.Qmelin başçılıq edirdi.

S.Q.Qmelin (1745-1774) alman alimi, botaniki və həkimidir (138,116-120). 1767-ci ildə işləmək üçün Rusiya Elmlər Akademiyasına dəvət olunmuş S.Q.Qmelin həmin dövrdə Sibirə və Qafqaza göndərilmiş elmi heyətin tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. O, Xəzər dənizinin qərb sahilini öyrənən qrupa başçılıq edirdi. S.Q.Qmelinin başçılıq etdiyi qrup юz sяyaщяtini 1768-ci ilin 23 iйununda Sankt-Peterburqdan başladı. Ekspedisiйa bir neçя illiйя nяzяrdя tutulmuşdu. Burada iştirak edяn alimlяr эцndяlik yazmalı vя щяr aй Rusiйa Elmlяr Akademiйasına işin эedişi ba- rяdя mяlumat vermяli idilяr (83,26). S.Q.Qmelinin başçılıq et- diйi qrupa 4 tяlяbя - Йakob Klйuçarev, S.Kraşennikov, İ.Mixaйlov vя S.Maslov daxil idilяr. Bu щeyяtin tяrkibindя bir яzcaçı (İ.Lute), rяssam (İ.Borisov) vя dяrman щazırlaйan (M.Kotov) da iştirak edirdilяr. Novqorod - Tver - Moskva - Tula - Voronej istiqamяtindя щяrяkяt edяn щeйяt Щяştяrxana эяlib çatdı. Birinci sяйaщяtini 1770-ci ilin 12 iйunundan başlamış dяstя Щяştяrxandan dяniz йolu ilя щяrяkяt edяrяk Dяrbяnd şящяrinя эяldi. Onlar bu şя- щяrdя 12 iйundan 8 iйula kimi qaldılar. 8 iйunda Dяrbяndi tяrk edяn щeйяt йenidяn dяniz йolu ilя Samur çaйına эяlib çatdı vя buradan Qubaйa щяrяkяt etdi. 27 iйulda onlar Qubadan çıxaraq quru йolla Bakıйa эяlib çatdılar vя 10 avqustda bu şящяrя daxil oldular. Sonra S.Q.Qmelinin dяstяsi Bakıdan Şamaxıйa doьru щяrяkяt etdi. Dяstя Şamaxıda 13 avqustdan - 27 avqusta kimi qaldı. Nюvbя- ti dяfя onlar Şamaxıdan Salйan (1-30 sentйabr) - Яnzяli isti- qamяtindя щяrяkяt etdilяr. 1771-ci ildя Эilanda olmuş S.Q.Qmelin oradan Peribazar, Rəşt, Lahican, Rudisar, Ma- zandaran, Balfut, Яliabad, Sariйa doьru istiqamяt эюtцrdц. 1773-cц ilin йazında S.Q.Qmelin Щяştяrxana эeri qaйıtdı. S.Q.Qmelin Xяzяr dяnizinin qяrb saщillяrini юйrяnmяk цçцn 1773-ci ildя ikinci dяfя sяйaщяtя başladı. O, йenidяn Astrabad kюrfяzinя vя buradan Яnzяli limanına эяldi. Bir mцddяt burada qaldıqdan sonra bir qrupu йenidяn tяdqiqatlarını davam et- dirmяk цçцn Эilanda saxlaйaraq iki kюmяkçi tяlяbя ilя (İvan Mixaйlov vя rяssam Fyodr Baur) birlikdя Xяzяr dяnizinin qяrb saщili ilя - quru йolla Щяştяrxana эeri qaйıtdı. Dяstя эeri qaйı- darkяn йenidяn Salyanda vя Bakıda (1773-cц ilin dekabrı) oldu. Qeйd etmяk lazımdı ki, S.Q.Qmelinin başçılıьı ilя эюndя- rilmiş elmi ekspedisiya щaqlı olaraq Qafqaz щakimlяrini, elяcя dя Azяrbaйcan xanlarını şцbщяlяndirmişdi. Onlar bu ekspedi- siйanın siйasi mяqsяd эцddцйцnц vя kяşfiййat sяciййяsi daşı- dıьını эцman edirdilяr. Buna baxmaйaraq, S.Q.Qmelin vя onun щeйяti Quba, Bakı xanları tяrяfindяn qonaqpяrvяrliklя qarşı- lanmışdı. S.Q.Qmelin vя onun adamları Daьıstan яrazisindяn keçяrkяn йerli щakim Usmi Яmir Щяmzя tяrяfindяn щяbs edildi- lяr. Bu dюvrdя Usmi Rusiйa dюvlяti ilя ixtilafda idi. S.Q.Qmelin щяbsdя olarkяn vяfat etdi. Йoldaşları onu Daьıstanın Qaйakяnd kяndi йaxınlıьında dяfn etdilяr (147,14). S.Q.Qmelin sяйaщяtinin яvvяlindяn эцndяlik йazmışdır. Onun başçılıq etdiйi ekspedisiйanın qarşısına ciddi elmi vяzifя- lяr qoйulmuşdu. Sяййaщın йol qeйdlяrindя olduьu йerlяrin flora vя faunası, tarixi vя etnoqrafiйası, kяnd tяsяrrцfatı, maldarlıьı, sяnяtkarlıьı vя щяtta sяnaйesi щяrtяrяfli şяkildя tяsvir edilmişdir. Onun Rusiйa Elmlяr Akademiйasına эюndяrdiйi qeйdlяrindяn ibarяt olan 3 cildlik, iriщяcmli яsяri çap olunmuşdu. Sяйaщяt- namяnin цçцncц cildi (84) tariximizi юйrяnmяk цçцn çox ящя- miййяtlidir. Burada Azяrbaйcanın iqtisadi, siйasi vя mяdяni щяйatı ilя baьlı olan qeйdlяr юz яksini tapmışdır. S.Q.Qmelin Bakı, Dərbənd, Quba, Şamaxı, Salyan və onların iqtisadiййatı щaqqında эeniş mяlumat verir. Яsяrdя aйra-aйrı xanlıqlar, onların щakimlяri, Fətəli xan vя b. щaqqında qeйdlяr vardır.