Sarkazm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Sarkazm (yun. σαρκασμός, от σαρκάζω, elə "kəsmək idi") — Bir növ satirik ifşası, acı istehza, ironiyanın yüksək dərəcəsi nəinki, gücləndirilmiş təzadda deyilən və əsası bildirilən, həm də dərhal niyyətli açmada deyilən.


Sarkazm, adətən bir adamın duyğularını incitmək və ya kiçik görmək üçün normalda tək mənaya gələn sözləri istifadə edərək tam əksini deməkdir. Hədsiz dərəcədə pis niyyətli, istehza kimi bir şey.

"Sarkazm, iti zəkanın ən aşağı formasıdır ancaq zəkanın yüksək formasıdır" deyir Oskar Uayld, amma hər kəs Oskar Uayld ilə eyni

fikri bölüşmür. Kommunikasiya mütəxəssisləri və 

evlilik müşavirləri bu cür ifadələrdən çəkinməyimiz lazımi nöqtəsində həm fikirlər.Səbəbi isə sadə: Sarkazm, başqalarına və münasibətlərə zərər verə alçaldıcı bir zəhər daşıyır. Təbiəti gərəyi də, toqquşmaya dəvət çıxarır.

Sarkazm, ifadənin ilk mənası ilə qarşıya qoyulan

məna arasında ziddiyyətlər yaratmaq və 

ziddiyyətləri göstərməkdən ibarətdir. Bir növ,

istehzanın danışma formasıdır. Yəni 

adama əslində olmayan şeyi söyləmək imkanı tanıyır və ümumiyyətlə yumoru rədd etmə tərzi olaraq və ya alçaltma şəklində istifadə edilir. Məsələn; Facebookda gəzərkən müdirinə yaxalanan bir işləyənə; şefinin xəfifcə kürəyinə vuraraq, "Bu qədər çox işləmə" deməsi kimi.

Ancaq davranış bilimciləri; Sarkazmın gözlənilməz bir psixoloji nəticəyə səbəb ola tapıntısına çatdılar. Yaradıcılıqda artım, əsasən, sarkazm istifadə etməyin həm sarkazma məruz qalan, həm də görən tərəfində yaradıcılığı inkişaf etdirdiyi nəticəsinə çatıldı. Araşdırmaya görə, narahat edici ifadələrdən tamamilə çəkinərək hassasça və həddindən artığa qaçmadan ağıllıca iynələmə istifadə etmək yaradıcılığı canlandırır.

"Demək İstəmədiyiniz" Şeyi Demək

1997-ci ildə aparılan bir işdə, 32 iştirakçıya müxtəlif ssenarilər öyrədilib. Məsələn; bir nəfər mənfi kimi görünən siqaret istifadə etmək kimi bir davranışı edir

və ikinci bir şəxs ilk insanın bu davranışına

dair ya həqiqi mənasında ("Görürəm ki; Ciyər sağlamlığına o qədər də məhəl qoymursan, ya da sarkastik şəkildə ("Görürəm ki; Ciyər

Sağlamlığına çox əhəmiyyət verirsən şərhində
var. Ardıcıl surətdə, iştirakçıların

əksəriyyəti sarkastik ifadə, həqiqi ifadələrdən daha ittihamedici və ayıblayıcı olaraq səslədilər.

2000-ci ildə University of Western Ontario-dan tədqiqatçılar; 66 tələbədən, nağıldakı adamın qiymətləndirməsini kritik şərh edən insanın dünyagörüşünü, ya da bu şərhi alan adamın baxış açısını xəyal edərək bir ssenari oxumalarını istəyirdilər. Hər nə qədər bu şərhlərin məruzəçi və dinləyici arasında əlaqə necə təsir etdiyinə dair bəzi anlaşılmazlıqlar olsa da, baxışlarını qiymətləndirmək; Adamın niyyətini (istehza, ya da provokatif) anlama yönündən kimsənin qavrayışını dəyişdirmədi.

Və 2005-ci ildə University of Illinoisten psixoloqlarının apardığı bir işə görə isə; sarkazmlar, asanlıqla səhv şərh edilir, xüsusən də elektron rabitə şəraitində. Araşdırma qrupu, universitet tələbələrinə yarısı sarkastik yarısı ciddi olan bir sıra cümlələrdən sual verdilər. Bəzi tələbələr mesajları mail yoluyla alarkən, digərləri də səs yazısı şəklində qulaq asdılar. Aparılan qiymətləndirmələr nəticəsində səs yazı mesajı alıcıya daha ardıcıl şəkildə çatdırıldığı görülüb.

Sözlü İroniya!

2015-ci ildə, tədqiqatçılar sarkazmın bu mənfi cədvəlinə dair yaxşı bir şey tapıblar. Aparılan bir çalışmada, 56 iştirakçıdan qısa bir nitqin sarkastik, ciddi, yoxsa neytral olduğunu seçmələri və sonra bu söhbəti çıxışdan xəbəri olmayan başqa bir adamla keçirəcəkləri söhbətə yerləşdirmələri tələb olundu.

İştirakçılar bu dialoqu etdirdiklərindən dərhal sonra, araşdırma qrupu iştirakçılara öz yaradıcılıqlarını test edən bir miqyas verdilər.

Təəccüblü olmayan bir şəkildə, sarkazma məruz qalan iştirakçılar digər qruplarlara nisbətən özlərini insanlar arası daha qarşıdurma olaraq ifadə etdilər. Daha da maraqlı, sarkastik çıxışlarda olan şəxslərin (həm sarkazm edən həm də sarkazma məruz qalan) yaradıcılıq testində daha uğurlu nəticələr əldə etdilər.

Sözlü ironiya niyə yaradıcılığı inkişaf etdirsin? Sarkazm etməyin bir problemi var; ancaq mesaj həqiqi mənasında verilməzsə ciddiyyə alına bilər. Bu problemin öhdəsindən gəlməyin bir yolu intonasiyadır. İronik şərhlər istehsal etmək və bu fikirlərin şifrəsini həll etmək üçün qəliblərin xaricində, düşünməlisiniz. Bu da sarkazmın səbəb daha ağıllı düşünməyə və daha yaradıcı düşüncəyə səbəb olduğunu ortaya qoyur.

Digər tərəfdən, mücərrəd düşünmək də kömək ola bilər. 114 tələbənin iştirak etdiyi bir işdə, araşdırma qrupu sarkastik cümlələr qurmağın və sarkastik cümlələrin şifrəsini həll etməyin; insan mücərrəd düşünəndə (bu vəziyyət eyni zamanda da yaradıcı düşünməyi gücləndirir) daha asan olduğu tapıntısına çatdılar.

Bununla yanaşı, bu işdə əldə edilən tapıntıların heç biri, sarkazmın münasibətlərə zərər verə biləcəyini ortaya qoymur. Bəs münaqişəni əngəlləyərək sarkazmın yaradıcılığı inkişaf etdirdiyi faydasını necə istifadə edə bilərik? Bu da etimad münasibətilə bağlı. 2015-ci ildəki işdə, eyni tonda və tərkibdəki sarkazmın; güvəndiyimiz bir adama edildikdə, ya da belə bir adamdan alındıqda güvəndiyimiz bir adamdan alana nisbətən daha az provokatif olduğu tapıntısına çatıldı. Əlbəttə ki, əgər məzmunu və intonasiyanı dəyişsək, fərqli nəticələr əldə etmək olar. Hətta, olduqca yaralayıcı bir tonda ya da toxunan bir məzmunda olanda yoldaşlığı qorumaq üçün etibar da yetərsiz qala bilər.

C.C.