Sasani - Bizans müharibələri (6-7 əsrlər)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ön Asiyada ağalıq uğrunda müharibə. Əsasən Mesopotamiyada, Cənubi Qafqazda, Kiçik Asiyada, Şimal-Şərqi Afrikada aparılırdı.

502-506 -cı illər müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

Barbarlarla birgə mübarizə anlaşmasına görə Bizans sasanilərə pul dotasiyası ödəyirdi. Bizansın dotasiyanı verməkdən sonrakı imtinası 502-506-cı illər müharibəsi üçün bəhanə oldu. 502-ci ildə böyük Sasani ordusu Şərqi AnadoluyaMesopotamiyaya daxil oldu. Lakin hunların 506 da Qafqaza müdaxiləsi sasaniləri-Bizansla anlaşma bağlamağa məcbur etdi. VI əsrin 20-ci illərində ölkələr dövlətlər arasındakı mübarizənin əsas meydanı sasanilərdən asılı İberiya(Şərqi Gürcüstan) və Lazika(Eqresi-Qərb Gürcüstan) oldu. Iberiyada (337) və Lazikada (522) xristianlığın rəsmi din kimi qəbul edilməsi, onların atəşpərəst sasanilərlə münasibətlərini daha da korladı.

527-532-ci illər müharibəsi. I Xosrovun islahatları[redaktə | əsas redaktə]

Bizansın İberiyaya yardımı yeni müharibəyə gətirdi 527-532. 528-ci ildə İberiyada möhkəmlənən sasanilər, Lazikanı tutmaq üçün qoşun göndərdi, lakin bizanslıların və lazların birləşmiş qüvvələri tərəfindən dəf edildilər. 530-ci ildə Mesopotamiyada Dara şəhəri(indikiQara-Daraşəhəri) yaxınlığında tərəflər arasında böyük vuruşma baş verdi. Velisarinin komandanlığı altında 25 minlik bizanslı ordusu, şəhərin cənub darvazalarından "atılan daş məsafəsində" mövqe tutdu. 40 minlik sasanilər ordusu Daraya cənubdan yaxınlaşdı və bizanslıların mövqelərindən 3,5 km. məsafədə düşərgə saldılar. Müdafiyə döyüşü zamanı Velisari hucum etmiş sasaniləri məğlubiyyətə uradtı(sasanilər 5 min adam itirdi). Bu döyüşdən sonra müharibə kiçik toqquşmalar formasında davam edirdi. Sülh ancaq 532-ci ildə bağlandı. Daradakı döyüşdə bizanslı piyadaları döyüş srıalarının əsasını təşkil edirdi və ancaq sığınacalaqrdan sapan silahlardan istifadə edirdi. Döyüşün taleyini, əkshucumlar üçün nəzərədə tutulmuş atlı oxçular həll etdi. 531-579-ci illərdə Sasani taxtında I Xosrov Ənuşirəvan otururdu. O bir sıra islahat, o cümlədən hərbi, keçirdi. Yığma qoşundan başqa, orta və xırda mülkədarlardan ibarət daimi qoşun yaratdı. Əsas qoşun növü suvarilər sayılırdı, piyadalar əvvəlki tək yardımçı qüvvə idilər. İslahat zirehli suvari və piyadalardan ibarət nizami qoşun yaratmaq cəhdi idi. O şah hakimiyyətinin və mərkəzi hökumətin güclənməsinə gətirdi. VI əsrdə Bizans ordusunun tutarlı hissəsi muzdlulardan ibarət idi. VII əsrdə Bizansda, sosial-iqtisadi quruluşda baş verən köklü çevriliş (quldarlıq istehsal üsulunun süqutu və feodalizm əsnasının başlaması), bizanslı ordunun təşkilində və komplektləşməsində dəyişikliklərə gətirdi. İcma-kəndlisinin əsas mükələfiyətlərindən bir hərbi mükəlləfiyət oldu. Sasanilərin Lazikanı işğal edib Qara dəniz sahilinə çıxmaq və Bizansa təhlükə yaratmaq cəhdləri dəfələrlə lakin hər dəfə uğursuz təkrarlanmışdı. 562-ci ildə Dara şəhərində Sasanilər və Bizans 50 illik "əbədi sülh" bağladılar. Sasanilər özlərinə Svanetini saxlayaraq, Bizansa Lazikanı güzəştə getdilər. Sasanilərin 570-ci ildə Yəməni tutması və oradan bizanslıların müttəfiqi olan həbəşlərin sıxışdırması, bizanslılarla ittifqada olan xəzərlərin və başqa türklərin şimaldan hucumları, yeni Bizans-Sasani müharibəsinə gətirdi.

572-591 illər müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

590-cı ilin əvvəlində İberiya qoşunu Qafqaz Albaniyasını tutdu. Şimali Qafqazda sasanilərlə xəzərlərin genişlənən hərbi əməliyatlarına, xəzərlərin müttəfiqi kimi Bizans da qoşuldu. 590-cı ilin sonunda Bəhram Çubinin başçılığı altında Sasanilərin qoşunu Şimali Qafqazda xəzərləri darmadağın etdi və Svanetiyə, Albaniyaya daxil oldu, lakin Araz çayı üzərində sərkərdə Romanın başçılığı ilə bizanslı ordu tərəfindən darmadağın edildi. Müharibə 591-ci ildə Ktesifonda(Mədain)sülh müqaviləsi ilə bitdi. Bu sazişə görə Sasanilər Bizansa əvvəlki illərdə tutduğu Mesopotamiyadakı və Cənubi Qafqazdaki ərazilərini özünə qaytardı.

602-629 illər müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

Mohammad adil rais-map1.PNG

602-629 illər müharibəsi II Xosrov tərəfindən, imperator Mavrikinin öldürülməsinin qisasının(onun öldürülməsinin səbəbkarı) imperator Fokadan almaq bəhanəsi ilə başlanmışdı. 13 il ərzdində II Xosrov Mesopotamiyanı, Suriyanı, Kirenaikanı və nəhayət bütün Kiçik Asiyanı işğal etdi. 614-cü ildə sasanilərin ordusu Afrikada peyda oldu və Aşağı Misiri zəbt etdi. 622-ci ildə donanmasının üstünlüyündən istifadə edən imperator İrakli(610-635) Konstantinopoldan qoşunu Kilikiyadakı İskəndəruna(Aleksandriyaya) ötürüb onu İss şəhəri yaxınlığında möhkəmləndirilmiş düşərgəyə yerləşdirdi. Bizanslılara qarşı II Xosrov Sərbarın başçılığı altında böyük ordu göndərdi. Bu ordu bizanslıları Tavr dağlarında mühasirəyə aldı. Ancaq İrakli qoşunla birlikdə çətinkeçilən cığırlarla dağlardan keçərək, iranlıların arxasında peyda oldu, onların aryerqardını məğlub etdi, sonra, özünü geriyə çəkilən kimi göstərərək, iranlı ordusunu ona sərf etməyən əraziyə çəkdi və döyüşə cəlb edib tamamilə darmadağın etdi. Qoşunu varlı Kappadokiyada Qalis(Qızıl-İrmak)çayı qırağında qoyaraq İrakli Konstantinopola əlavə qoşun yığmaq üçün qayıtdı. 623-cü ilin yazında 5 min qoşunu ilə o (Trapezunda)Trabzona, oradan Kappadokiyadakı bizanslı ordusuna təhlükə törədən Sərbarın və Saisin sasanilərin ordunusunun arxasına zərbə endirmək üçün, istiqamətləndi. Cəsarətli manevr nəticəsində sasanilərin ordusu geri çəkilməli oldu; İraklinin qoşunu Kappadokiyadaki bizanslı qoşunları ilə birləşdi. İranlıları sıxışdıraraq, İrakli Qara dənizdən Xəzər dənizinəcən bütün xristian əhalini silaha sarılmağa çağırdı. Əsaslı qüvvə toplayaraq İrakli qərbdən Araz çayına qədər olan ərazini işğal etdi, və yaxınlığında Xosrovun 40 minlik ordusu cəmləşən, Qazaka (Marağa) tərəf yollandı. Bizanslıların yaxınlaşdığını eşidən sasanilər ordusu ölkənin daxilinə çəkildi. Rəqibi təqib edərək İrakli Qazakanı ələ keçirdi və sasanilərin ordusunu ağır məğlubiyətə uğratdı. Xəzərin sahlində Şirvana çataraq İrakli qoşunları ilə qışlağa hazırlaşdı. 624-626-cı illərdə Sasani ordusu itirdikləri əraziləri qaytarmağa cəhd etdi, ama uğur qazana bilmədi. 12 dekabr 627-ci ildə Dəclə çayının sahilində Nineviyanın qalıqları yaxınlığında, qanlı vuruşma baş verdi. Sasanilər darmadağın edildi. 628-ci ildə II Xosrovun sui-qəsdçilər tərəfindən öldrülməsindən sonra, (sui-qəsdin təşkilatçısı) onun oğlu II Qubad Şiruye 629-cu ildə Bizansla sülh bağladı. Bu sülhə görə o Bizansa atası II Xosrovun zamanında sasanilərin Asiyada və Misirdə tutduğu bütün əraziləri qaytardı.

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Bizans-Sasani müharibələrinin nəticəsində Bizansın dövləti genişləndi, Sasanilər və Bizans dövlətlərinin feodalizmə keçidi sürətləndi. Müharibə muzdlu qoşunun feodal qoşunla əvəz olunmasına gətirdi, mühasirə silahları yayılmağa başladı. Müharibələr hər iki dövləti zəiflədərək, onların ərəb istilalarına müqavimət gücünü azaltdı. Sasanilər ordusu müharibədə, sıx səflərlə savaşan bizanslılarla yaxın döyüşlərdən qaçaraq, səpələnmiş halda sapan silahlardan(yay-ox, nizə) istifadə edirdilər. Buna uyğun olaraq bizanslılar da ordularında yay-ox, katapult, ballistlərdan daha geniş istifadə etməyə başladılar. Bu qoşun növləri leqion la birlikdə hərəkət edirdi. Hər leqiona çayları keçmək üçün qayıqlarla və mühasirə ləvazimatları ilə təmin olunmuş ponton(körpü) ekipajı əlavə edilirdi. Bizanslılar tez-tez səngərlərdən, torpaq istehkamlardan, xəndəklərdən, taxta qüllələrdən istifadə edirdilər.

Qaynaq[redaktə | əsas redaktə]

  • Военная энциклопедия в 8 томах, т. 3 "Д" -квартирьер. Москва военное издательство 1995 səh. 377

Həmçin bax[redaktə | əsas redaktə]