Semyuel Bekket

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Semyuel Bekket
ing. Samuel Beckett
Samuel Beckett, Pic, 1.jpg
Doğum tarixi 13 aprel 1906(1906-04-13)
Doğum yeri Dublin, İrlandiya
Vəfatı 22 dekabr 1989 (83 yaşında)
Vəfat yeri Paris, Fransa
Vətəndaşlıq Flag of Ireland.svg İrlandiya
Fəaliyyəti nasir, şair,
dramaturq, esseist
Karyera 19291989
Mükafatları Nobel prize medal.svg Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı (1969)
İmzası
Samuel Beckett signature.svg
SamuelBeckett.net (ingiliscə)

Semyuel Bekket (ing. Samuel Beckett, 19061989) — fransız əsilli irlandiyalı yazıçı, dramaturq, tənqidçi və şair. Ejen İonesko ilə birgə Absurd Teatrının yaradıcılarından biri. 1969-cu ildə nəsr və poeziya sahələrində müasir insanın faciəsinin onun zəfərinə çevrilməsini novatorcasına əks etdirən əsərlərinə görə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülən Bekket, həm də Sənət İnsanları Cəmiyyətində Müdrik seçilmişdir.

XX əsr eksperimental ədəbiyyatın aparıcı müəlliflərindən biridir. Semyuel Barkli Bekket Ceyms Coysun davamçısı olduğu üçün "son modernistlərdən", daha sonra bir çox yazıçıya təsir göstərmiş olduğu üçün də "ilk postmodernistlərdən" biri kimi qiymətləndirilir. Bekket həmçinin, Martin Esslinin Absurd Teatr olaraq adlandırdığı cərəyanın ən vacib yazıçısı sayılır. Əsərlərinin çoxunu fransızca ya da ingiliscə yazıb, digər dilə özü tərcümə etmişdir. Ən tanınmış əsəri "Qodonun intizarında" olmuşdur. Bekketin əsərləri sadə və əsasən minimalistdir. Bəzi şərhlərə görə, müasir insanın vəziyyəti haqqında pessimist, hətta nihilist əsərlər yazmışdır. Getdikcə daha qısa və əsaslı əsərlər yazan Bekket bu pessimizmi qara yumor yolu ilə izah edir.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqlığı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Bekket ailəsinin "Huguenot", yəni fransız Kalvinizm mənşəli olduğu və 1865-ci ildə Nant razılaşmasının qüvvədən qaldırılması ilə birlikdə Fransadan İrlandiyaya köçdüyü deyilir. Ancaq bu nəzəriyyənin mümkün olmadığı güman edilir. Bekketin atası tikintilərdə kəşfiyyat mütəxəssisi, anası isə müəllifin sözləri ilə "demək olar Kvakerlər" kimi dərin dini inanclara sahib bir tibb bacısı idi. İrland Anqlikan kilsəsinin üzvü olan ailənin Dublinin Foksrok şəhərətrafı zonasındakı "Cooldrinagh"da olan evi 1903-cü ildə Semyuelin atası Uilyam tərəfindən tikdirilmişdir. Bu, baxçasında tennis kortu olan böyük bir evdi. Bekketin şeirlərində və əsərlərində həmin evin, baxçanın, atası ilə gəzintiyə çıxdığı çöllərin, yaxınlıqdakı Leopardstown yarış meydanının, Foksrok stansiyasının və dəmiryol xəttinin bitdiyi Harcourt Street stansiyasının izlərinə rast gəlinir.

Bekket 13 aprel 1906-cı ildə Dublində dünyaya gəlib. Ancaq doğum şəhadətnaməsindəki tarix 13 maydır. İnsanın dünyadakı varlığını çəkilməsi lazım olan əzab olaraq görən müəllifin ad gününü dəyişdirərkən Pasxadan əvvəlki son cüməyə təsadüf edən 13 aprel tarixini xüsusilə seçdiyi irəli sürülmüşdür.

Qüvvətli və həlim xasiyyətli uşaq olan qardaşı Frankın əksinə olaraq, Semyuel sağlamlığında problem yaşayan zəif, mız-mız uşaq idi. Beş yaşında olarkən məktəbə getməyə başladı və burada ilk musiqi təhsilini aldı. Daha sonra şəhər mərkəzində Harkort küçəsindəki Earlsford House məktəbində təhsilinə davam etdi. 1919-cu ildə Fermanax Enniskillendə yerləşən, Oskar Uayldın da oxuduğu Portora Royal məktəbinə keçdi. Anadangəlmə atletik olan Bekket solaxay olaraq kriketdə çox uğurlu oldu. Daha sonra Dublin Universitetinin komandasında iştirak etdi və Northemtonşir Şəhər Kriket Kulubuna qarşı iki oyunda oynadı. Beləliklə, Bekket kriketin müqəddəs kitabı sayılan “Wisden Cricketers Almanack”da yer alan tək Nobel mükafatı qazanan şəxs oldu.

Ailəsinin geniş maddi imkanları sayəsində mükəmməl təhsil almışdı. Məşhur Triniti-kolleci əla qiymətlər və bakalavr diplomu ilə bitirmişdi. 1928-ci ildə Parisə gedərək Ekol Normal Superyorda ingilis dilini tədris etmişdi. Yaradıcılıq həyatında böyük rol oynayan həmvətəni, məşhur yazıçı Ceyms Coysla ilk tanışlığı da burada olmuşdu.

Parisdə yaşadığı dövrdə Marsel Prust haqqında əsərini tamamlamışdı. 1930-cu ilin sonunda Bekket Dublinə qayıtmış və Triniti-kollecdən magistr dərəcəsi almışdı. Ceyms Coys kimi Bekket də "irland həyatının bütün ağırlığı ilə yaradıcılığının üzərinə çökməsindən" narazı idi. Məhz "milli ağırlıqdan" xilas olmaq üçün vətənini həmişəlik tərk etmək qərarına gəlmişdi. Bu məqsədlə də 1933-cü ildə Londona, bir il sonra isə Parisə köçmüşdü. Yazıçı "Merfi" adlı ilk romanını Britaniya paytaxtında başa çatdırmış, lakin yalnız aradan beş il keçəndən sonra nəşr etdirmişdi. Kitab ona maddi gəlir gətirməsə də, Coysun tərifli rəyi Bekket üçün yeni əsərlər yazmaq baxımından ciddi stimul olmuşdu.

İkinci Dünya müharibəsi başlayanda Parisdə olan Semyuel Bekket Fransa Müqavimət hərəkatına qoşulmuşdu. Müharibə dövründə o, həm də ingiliscə sonuncu əsəri – "Uott" romanını yazmışdı. Müəllif bundan sonrakı bütün əsərlərini eyni dərəcədə mükəmməl bildiyi fransız dilində qələmə almışdı. Bekketin fransız dilli yaradıcılığı içərisində "Molloy" (1951), "Malon ölür" (1951) və "Adsız" (1953) romanlarından ibarət trilogiya daha böyük şöhrət qazanmışdı. 1970-ci ildə o, fransızca başqa bir romanını – "Mersye və Kamye"ni çap etdirmişdi.

Roman və povestlər Bekketin yaradıcılığında mühüm yer tutsa da, ona dünya şöhrətini ilk növbədə dram əsərləri qazandırmışdı. "Qodonun intizarında" (1949) pyesindən sonra Semyuel Bekket Ejen İonesku ilə birlikdə absurd teatrının əsas simalarından biri kimi tanınmışdı. Əsərin ilk tamaşası Parisdə olmuşdu.

Bekketin istər "Qodonun intizarında" pyesi, istərsə də ardınca qələmə aldığı digər birpərdəli pyeslər mahiyyət etibarı ilə heç bir hərəkətin, yerdəyişmənin baş vermədiyi yeni və orijinal dram nümunələri idi. Məsələn, "Oyunun sonu" (1957) pyesində bütün tamaşa boyu dörd nəfər – görmə qabiliyyətini itirmiş və iflic vurmuş Xamm, onun valideynləri və qulluqçusu boş otaqda oturaraq dünyanın axırının çatmasını gözləyirlər. "Krappın sonuncu lenti" (1959) pyesində isə yalnız bir personaj var. Həyatının son günlərini yaşayan qoca Krapp tamaşanın başlanğıcından sonuna qədər özünün otuz il əvvəl maqnitofon lentinə yazılmış monoloqlarını dinləyir. Sonuncu monoloqunu yazmaq istəsə də, bacarmır. Bekket pyesləri ilə insanları sıxan təkliyə, kədərə, həyatın puçluğu və əbəsliyi haqqındakı qaramsar fikirlərə diqqəti cəlb etməyə çalışmışdı. İngilis tənqidçiləri haqlı olaraq bu pyesləri onun yaradıcılığında yeni istiqamət sayırdılar.

60-cı illərdə Bekket daha çox teatrlar, radio və televiziya üçün kiçik pyeslər yazırdı. 1969-cu ildə "nəsr və poeziya sahələrində müasir insanın faciəsinin onun zəfərinə çevrilməsini novatorcasına əks etdirən əsərlərinə görə" Nobel mükafatına layiq görülmüşdü. Çox qapalı həyat keçirən Semyuel Bekket bu xəbəri istirahət üçün getdiyi Tunisdə eşitmişdi. Yazıçı hər cür təntənəli mərasimlərin qəti əleyhdarı olduğundan Stokholma gəlməmiş və təqdimat mərasiminə qatılmamışdı. Mükafat onun fransalı naşiri Jerom Lindona təqdim edilmişdi.

Tədqiqatçılar Bekket yaradıcılığını adətən üç mərhələyə bölürlər. Birinci mərhələ ilk qələm təcrübələrindən 1945-ci ilə qədərki, ikinci mərhələ 1945-1960-cı illərdəki, üçüncü mərhələ isə 1960-cı ildən həyatının sonuna qədərki dövrü əhatə edir. Və hər yeni mərhələ müəllifin əsərlərinin həcm etibarı ilə kiçilməsi, daha da mürəkkəbləşməsi, rəmzlərin, simvol və alleqoriyaların daha da artması ilə müşayiət olunur. Bu mənada Bekket digər məşhur həmvətəni və gənclik dostu Ceyms Coysdan o qədər də geri qalmamışdı.

Yaradıcılıq laboratoriyasının sirləri ilə bağlı susmağı daha çox tərcih edən Bekket haqqında az qala bir kitabxanalıq ədəbiyyat mövcuddur. Bu da hər şeydən əvvəl irland dramaturqunun ədəbi axtarışları ilə ənənəviliyin hüdudlarını aşması, forma və məzmun baxımından həmişə yenilik, orijinallıq axtarışında olması ilə bağlıdır. Onun həm ingilis, həm də fransızca əsərlərinin dili, üslubu, ümumən poetikası mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Amerikan tənqidçisi Sanford Sternlixtin fikrincə, "Bekket müasir dramaturqların ən nüfuzlu nümayəndəsi, müasir dramaturgiyanın əsas simasıdır".

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Nəsr
  • Gözəl və miyanə qadınlar haqqında xəyallar / Dream of Fair to Middling Women (1932)[1]
  • Qapmaqdan çox hürür / More pricks than kicks (1992) (hekayələr)
  • Mörfi / Murphy (1938)
  • Molloy / Molloy (1951)
  • Malon ölür / Malone meurt (1951)
  • Uott / Watt (1953)
  • Adsız / L’Innomable (1953)
  • O olduğu kimi / Comment c’est (1961)
  • Qurudan / Le Depeupler (1971)
  • Mersye və Kamye / Mercier et Camier (1974)
  • Həmsöhbət / Company (1979)
Pyeslər
  • Qodonu gözlərkən / En attendant Godot (1952)
  • Sözsüz akt 1 / Act Without Words I (1956)
  • Sözsüz akt 2 / Act Without Words II (1956)
  • Oyunun sonu / Fin de partie (1957)
  • Kreppin sonuncu plyonkası / Krapp’s Last Tape (1958)
  • Teatr qəlpəsi 1 / Rough for Theatre I (1950-ci illərin sonu)
  • Teatr qəlpəsi 2 / Rough for Theatre II (1950-ci illərin sonu)
  • Xoşbəxt günlər / Happy Days (1960)
  • Oyun / Play (1963)
  • Gəlib-gedirlər / Come and Go (1965)
  • Nəfəs / Breath (1969)
  • Mən deyiləm / Not I (1972)
  • That Time (1975)
  • Footfalls (1975)
  • A Piece of Monologue (1980)
  • Rockaby (1981)
  • Ohayo üslubunda ekspromt / Ohio Impromptu (1981)
  • Faciə / Catastrophe (1982)
  • Nə harda / What Where (1983)
  • Elefteriya / Eleutheria (1947, 1995-də çap olunub)
Şeirlər
  • Şeirlər (müxtəlif illər)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Roman XX əsrin 30-cu illərində yazılsa da müəllifin ölümündən sonra çap olunub.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikisitatda Semyuel Bekket ilə əlaqəli məlumatlar var.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]