Sentyabr üsyanı

Sentyabr üsyanı
Sentyabr üsyanı
	1917-1923-cü illər inqilabları
	; Üsyanı yatırmaq üçün göndərilən əsgərlər üçün nəzərdə tutulmuş Vratsa inqilab dairəsinin vərəqəsi.
Tarix	14–29 sentyabr 1923; (2 həftə və 1 gün)
Yeri	Bolqarıstan krallığı
Nəticəsi	Bolqarıstan hökumətinin qələbəsi Üsyan yatırıldı; üsyançılar Balkan dağlarına çəkildi;
Münaqişə tərəfləri
Bulgarian höküməti; DMİT; Şpitskomandi (hərbiləşdirilmiş könüllülər) ; Ağ mühacirət	Bolqarıstan Kommunist Partiyası
Komandan(lar)
Aleksandr Tsankov	Georgi Dimitrov; Vasil Kolarov
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Sentyabr üsyanı (bolq. Септемврийско въстание) — 1923-cü ilin sentyabr ayında Bolqarıstanda baş vermiş silahlı xalq qiyamı.^[2] Üsyan Bolqarıstan Kommunist Partiyası (BKP) tərəfindən təşkil edilmiş və ölkədəki hərbi-faşist diktaturasına qarşı yönəlmişdi.^[3] Üsyan 9 iyun 1923-cü ildə general Aleksandr Tsankovun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gələn hərbi rejimin tətbiq etdiyi sərt tədbirlərə qarşı bir reaksiya idi.^[4]

Tarixi

1923-cü ilin iyun ayında Bolqarıstanda general Aleksandr Tsankovun rəhbərliyi ilə hərbi çevriliş baş verdi və bu çevriliş nəticəsində ölkədə hərbi-faşist diktaturası quruldu.^[5] Yeni rejim solçu qüvvələrə qarşı sərt tədbirlər gördü, bu da ölkədə siyasi gərginliyin artmasına səbəb oldu. Sentyabr üsyanı 1923-cü ilin sentyabr ayında başladı. Üsyan Bolqarıstanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə kənd yerlərində geniş vüsət aldı.^[6] Üsyançılar yerli hakimiyyət orqanlarını ələ keçirməyə və yeni rejimə qarşı müqavimət göstərməyə çalışdılar.^[7] Lakin hökumət qüvvələri üsyanı qəddarlıqla yatırdılar.

Sentyabr üsyanı uğursuzluqla nəticələndi.^[8] Üsyanın yatırılması zamanı minlərlə insan həlak oldu və ya həbs edildi. Bu hadisə Bolqarıstan tarixində solçu qüvvələrə qarşı həyata keçirilən ən sərt repressiyalardan biri kimi tanınır.^[9]

İstinadlar

↑ Muzeĭ na revolyutsionnoto dvizhenie v Bŭlgariya: Zvezdi vŭv vekovete Музей на революционното движение в България: Звезди във вековете [Museum of the Revolutionary Movement in Bulgaria: Stars in the Ages] (bolqar). Sofia: Publishing House of the Bulgarian Communist Party. 1972.
↑ Голяма енциклопедия България, том 10, Главен редактор акад. Васил Гюзелев, Българска академия на науките, Книгоиздателска къща Труд, София, 2012, с. 3992, ISBN 978-954-8104-32-6 (т.10) ISBN 978-954-398-156-4 (т.10)
↑ Roberts, Priscilla Mary. World War One. ABC-CLIO. 2005. səh. 1721. ISBN 1-85109-879-8. IMRO members as well as other opponents of Stamboliyski's foreign and domestic policies murdered him... cutting off the hand that signed the Niš Treaty.
↑ Марков, Георги. Покушение, насилие и политка в България 1878 – 1947, София 203, с. 221; Грънчаров, Стойчо и Елена Стателова. История на България в три тома, т. III История на Нова България, София 1999, с. 406
↑ Протойерей Йордан Попов. Записки по небългарските въстания, София 1992, с. 27 – 28
↑ Поптомов, Владимир. Пиринският край под септемврийските знамена. – в: Септемврийци за септември. Спомени за Септемврийското въстание от 1923 г. в окръзите: Софийски, Петрички (Благоевградски), Бургаски, Шуменски (Коларовградски), Варненски, Търновски, Плевенски, Хасковски и др., София, Издателство на БКП, 1963, с. 167 – 172.
↑ Миленковић, Тома. Политичка емиграција из Бугарске у Југославиjи 1923 – 1944, Београд, Институт за савремену историју, 2018, с. 67. Т. Миленкович изтъква, че Димитров и Коларов първи напускат борбата, в най-критчния момент – с. 68.
↑ Следеният човек. Спомени, предизвикани от документи Arxiv surəti 20 may 2025 tarixindən Wayback Machine saytında. Веселин Бранев, София: Фама, 2007
↑ Музей на революционното движение в България, Звезди във вековете, Издателство на Българската комунистическа партия, София, 1972, 791 стр.

Biblioqrafiya

Kolarov, V. "The Lessons of October" and the Bulgarian Communist Party // Trotsky's Challenge. Leiden: Brill Publishers. 2016. 464–480. doi:10.1163/9789004306660_019. ISBN 9789004217256. LCCN 2015032934.
Kosev, Dimitur. "The Historical Significance of the September 1923 Uprising in Bulgaria". Southeastern Europe. 8 (1). 1981: 210–223. doi:10.1163/187633381X00145. ISSN 1876-3332.
Sygkelos, Yannis. "The National Discourse of the Bulgarian Communist Party on National Anniversaries and Commemorations (1944–1948)". Nationalities Papers. 37 (4). 2009: 425–442. doi:10.1080/00905990902985678. ISSN 0090-5992.
Voukov, Nikolai. "Death and the desecrated: monuments of the socialist past in post-1989 Bulgaria". Anthropology of East Europe Review. 21 (2). 2003: 49–54.
Zhechev, Toncho. "The September 1923 Uprising and Bulgarian Culture". Southeastern Europe. 8 (1). 1981: 224–244. doi:10.1163/187633381X00154. ISSN 1876-3332.
Недев, Недю. Три държавни преврата или Кимон Георгиев и неговото време. София: „Сиела“. 2007. ISBN 978-954-28-0163-4.
Троцкий, Л. Уроки Октября (rus). Ленинград: Прибой. 1924.
Фосколо, Мона. Георги Димитров. Една критическа биография. София: Просвета. 2013. ISBN 978-954-01-2768-2.

Ədəbiyyat

Barbusse, Henri. The Executioners (Bulgarian). Sofia. 1928.
Kratka balgarska entsiklopediya Кратка българска енциклопедия [A short Bulgarian encyclopedia] (bolqar). Sofia. 1969.
Istoriya na Balgariya (bolqar). Sofia: Hristo Botev. 1993.
Dimitrov, Georgi; Kolarov, Vasil; Chervenkov, Valko. The September Uprising, 1923-1953. Sofia: Nauka i Izkustvo. 1953. OCLC 6217606. (point of view of Bulgarian Communist Party leaders)

Xarici keçidlər

[1] Muzeĭ na revolyutsionnoto dvizhenie v Bŭlgariya: Zvezdi vŭv vekovete Музей на революционното движение в България: Звезди във вековете [Museum of the Revolutionary Movement in Bulgaria: Stars in the Ages] (bolqar). Sofia: Publishing House of the Bulgarian Communist Party. 1972.

[tom10-2] Голяма енциклопедия България, том 10, Главен редактор акад. Васил Гюзелев, Българска академия на науките, Книгоиздателска къща Труд, София, 2012, с. 3992, ISBN 978-954-8104-32-6 (т.10) ISBN 978-954-398-156-4 (т.10)

[3] Roberts, Priscilla Mary. World War One. ABC-CLIO. 2005. səh. 1721. ISBN 1-85109-879-8. IMRO members as well as other opponents of Stamboliyski's foreign and domestic policies murdered him... cutting off the hand that signed the Niš Treaty.

[4] Марков, Георги. Покушение, насилие и политка в България 1878 – 1947, София 203, с. 221; Грънчаров, Стойчо и Елена Стателова. История на България в три тома, т. III История на Нова България, София 1999, с. 406

[5] Протойерей Йордан Попов. Записки по небългарските въстания, София 1992, с. 27 – 28

[6] Поптомов, Владимир. Пиринският край под септемврийските знамена. – в: Септемврийци за септември. Спомени за Септемврийското въстание от 1923 г. в окръзите: Софийски, Петрички (Благоевградски), Бургаски, Шуменски (Коларовградски), Варненски, Търновски, Плевенски, Хасковски и др., София, Издателство на БКП, 1963, с. 167 – 172.

[7] Миленковић, Тома. Политичка емиграција из Бугарске у Југославиjи 1923 – 1944, Београд, Институт за савремену историју, 2018, с. 67. Т. Миленкович изтъква, че Димитров и Коларов първи напускат борбата, в най-критчния момент – с. 68.

[8] Следеният човек. Спомени, предизвикани от документи Arxiv surəti 20 may 2025 tarixindən Wayback Machine saytında. Веселин Бранев, София: Фама, 2007

[9] Музей на революционното движение в България, Звезди във вековете, Издателство на Българската комунистическа партия, София, 1972, 791 стр.

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

Lüğətlər və ensiklopediyalar	Britannica (onlayn)
Normativ yoxlama	GND: 4146905-7 · LCCN: sh85017881 · NKC: ph1256745