Seyfuddin Əzizi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Seyfuddin Əzizi
Seypidin Azizi.jpg
Doğum tarixi
Doğum yeri Çin
Vəfat tarixi (88 yaşında)
Vəfat yeri
Vətəndaşlığı
Milliyyəti uyğur
Dini islam
Fəaliyyəti siyasətçi
Tanınır Sincan Uyğur Muxtar Vilayətinin ilk prezidenti kimi
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Seyfuddin Əzizi (Uyğurca:سەيپىدىن ئەزىزى, d. 12 mart 1915 - v. 24 noyabr 2003) — Çin Xalq Respublikasının Sincan Uyğur Muxtar Vilayətinin ilk prezidenti.

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

12 mart 1915-ci ildə Çöçəkdə nüfuzlu Uyğur tacir ailəsinin uşağı olaraq anadan olub.[1] İlk təhsilini Sincanda alan Əzizi sonra SSRİ-yə köçərək, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv oldu və Daşkənddəki Orta Asiya Siyasi İnstitutunda təhsil almağa başladı.[2] Sincana sovet agenti olaraq qayıdan Seyfuddin Sincanın şimal-qərbindəki Çin hökumətinə qarşı Sovet tərəfindən dəstəklənən İli üsyanını təhrik etdi.

24 noyabr 2003-cü ildə 88 yaşında dünyasını dəyişmişdir.[3]

Fəaliyyəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

1945-1948-ci illər aralığında İkinci Şərqi Türküstan Respublikasının Təhsil naziri və Zhang Zhizhong Ili Rebel-Kuomintang koalisiya hökumətinin Təhsil Komissarı vəzifəsində çalışmışdır. 1949-cu ilin sentyabrında Seyfuddin, Çin Kommunist Partiyasının (TBM) dəstəklədiyi Çin Xalq Siyasi Müşavirə konfransında iştirak etdi və yeni Kommunist hökumətinin üzvü oldu.[4] 1949-cu ilin oktyabr ayında Çin İnqilabı Sincanda və daha çox Çində kommunistləri hakimiyyətə gətirdi; Bu nöqtədə, Seyfuddin Millətlər və Siyasi və Qanuni İşlər üzrə yeni hökumət üçün müxtəlif vəzifələr tutdu. 1949-cu ilin dekabrından 1950-ci ilin yanvarına qədər o, Çin-Sovet Dostluq müqaviləsi üçün danışıqlar aparmaq üçün Moskvaya gedən Mao Zedong'u müşayiət etdi və 27 dekabr 1949-cu ildə Sov.İKP-dən ayrıldı və Maonun məsləhətinə görə O iştirak etdi. 1955-ci ildə o, Sincanı "Sincan Muxtar Rayonu" adlandırmaq üçün Mao'ya qəti etirazını bildirdi və "muxtariyyətin dağlara və çaylara verilmədiyini, ancaq bəzi millətlərə verildiyini" bildirdi. Nəticədə inzibati bölgə "Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu" adlandırıldı.[5]

Uyğur dilçisi İbrahim Muti İkinci Şərqi Türküstan Cümhuriyyətinə qarşı idi. Buna görə də Sovetlərin və Stalinin dəstəklədiyi İli üsyanına qarşı çıxdı. Daha sonra Seyfuddin Əzizi İbrahimdən üzr istədi və Şərqi Türküstan Cümhuriyyətinin müxalifətinin ən doğru yolu olduğunu etiraf etdi.[6]

Pekində keçirilən Çin Xalq Siyasi Məşvərət Konfransında (1955-1978-ci illərdə) Sincanın bölgə başçısının vəzifəsini Mədəni İnqilab dövründə qısa bir müddətə götürməyə nail oldu.[7] Birinci və Yeddinci Milli Xalq Konqresinin Daimi Komitəsinin vitse-prezidenti və 1011-ci MKİ Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun əvəzedici üzvü idi. 1993-cü ildən 1998-ci ilə qədər CPPCC Milli Komitəsinin vitse-prezidenti vəzifəsində çalışmışdır.[8]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. McMillen, Donald H. Chinese Communist power and policy in Xinjiang, 1949-1977. Westview Press. 1979. səh. 34–36.
  2. Xinjiang: China's Muslim Borderland by S. Frederick Starr
  3. "Uyğur lideri Seyfuddin Əzizinin ölümü" (ing. ). 28 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.
  4. M.E. Sharpe. China's last Nomads: the history and culture of China's Kazaks. 1998. səh. 100.
  5. Gardner Bovingdon. The Uyghurs: Strangers in Their Own Land. Columbia University Press. 2010. səh. 199.
  6. Clark. Ibrahim's story. 12. 2011. səh. 213.
  7. Xinjiang. China's Muslim far northwest. 2004. səh. 79.
  8. "Saifuding Aizezi (1993-1998)". chinavitae.com. 28 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib.