Sinxay inqilabı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Sinxay inqilabı
(1911 Çin İnqilabı)
Tzin sülaləsinə qarşı hərəkət
Şanxayda inqilabın qeyd edilməsi
Şanxayda inqilabın qeyd edilməsi
Tarix 10 oktyabr 1911 - 12 fevral 1912 (4 ay 2 gün)
Yeri Çin
Nəticəsi

İnqilabçıların qələbəsi

Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

 

Sinxay inqilabı

Xinhai Revolution (Chinese characters).svg

"Sinxay inqilabı" Çin yazısında
Çincə: 辛亥革命
Məna: Sinxay inqilabı

Sinxay inqilabı vəya 1911 Çin İnqilabı, Tzin sülaləsinin liderliyinə son qoydu və 1 yanvar 1912-ci ildə Çin Respublikasının qurulması ilə nəticələndi. İnqilab 2000 illik imperatorluq hakimiyyətinin sonunu və Çinin ilk respublika dövrünün başlanğıcını qoydu.[1]

Mənşəyi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1842-ci ildə Birinci Tiryək Müharibəsində Qərbə ilk məğlubiyyətini yaşadıqdan sonra Tzin imperator məhkəməsi Çinə xarici müdaxilələri dayandırmaq üçün mübarizə apardı. Ənənəvi idarəetmə metodlarını tənzimləmək və islah etmək səyləri uğursuzlukla nəticələnirdi. 1860-cı ildə İkinci tiryək müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra Tzin, 1861-ci ildən etibarən Özünü Gücləndirmə Hərəkatı ilə müəyyən Qərb texnologiyalarını mənimsəyərək modernləşməyə çalışdı.[2] Taypin (1851-64), Nian (1851-68), Yunnan (1856-68)Dunqan (1862-77) qarşı müharibələrdə ənənəvi imperiya qoşunları özlərini səriştəsiz göstərdilər və məhkəmə yerli ordulara etibar edildi.[3] 1895-ci ildə Çin Birinci Çin-Yapon müharibəsi zamanı növbəti məğlubiyyətə uğradı.[4] Bu, ənənəvi Çin feodal cəmiyyətinin texnoloji və ticarət inkişaflarında uğur qazanacağı təqdirdə də modernləşdirilməli olduğunu göstərdi.

1898-ci ildə, Guangxu İmperator kimi islahatçılar rəhbər idi Kang Youwei və Liang Qichao altında təhsil, hərbi, və iqtisadiyyatda köklü islahat qarşı yüz günləri 'İslahat . [4] İmparatoriça Dowager Cixinin rəhbərlik etdiyi mühafizəkar çevriliş nəticəsində islahat birdən ləğv edildi. Həmişə Cixi-dən asılı bir kukla olan Guangxu İmparatoru, 1898-ci ilin iyun ayında ev dustağı edildi. [3] İslahatçılar Kang və Liang sürgün ediləcəkdilər. Kanadada olarkən, 1899-cu ilin iyununda, imperatoru bərpa etmək üçün İmperator Müdafiə Cəmiyyətini qurmağa çalışdılar. İmparatoriça Dowager Cixi əsasən Qing sülaləsini bu nöqtədən idarə edirdi. Boksçu Üsyanı 1900-cü ildə Pekinə başqa bir xarici işğalı və əraziləri dağıdan, ərazi xaricindəki güzəştlər yaradan və ticarət imtiyazları verən qeyri-bərabər müqavilə şərtlərinin tətbiq edilməsinə səbəb oldu. Daxili və xarici təzyiqlər altında Qing məhkəməsi bəzi islahatları qəbul etməyə başladı. Qing, bütün daxili qiyamları tez-tez böyük amansızlıqla yatıraraq siyasi hakimiyyətdəki inhisarçılığını davam etdirməyi bacardı. Müxaliflər yalnız gizli cəmiyyətlərdə və gizli təşkilatlarda, xarici güzəştlərdə və ya xaricdəki sürgünlərdə fəaliyyət göstərə bilər.

İnqilabın təşkili[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ekən qruplar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bir çox inqilabçı və qrup, Han rəhbərliyini yenidən qurmaq üçün Tzin hökumətini devirmək istədi..Çin xaricində ən erkən inqilabi təşkilatlar, məsələn, Yeng Kuvanın 1890-cı ildə Honkonqda yaradılan Furen Ədəbi Dərnəyi kimi quruldu. İlk Çin manhualarından biri olan və daha sonra South China Morning Post- un əsas qurucularından biri olan "Uzaq Şərqdəki Vəziyyət" kimi siyasi satira edən Tse Tsantay da daxil olmaqla 15 üzv var idi.[5]

Dr. Sun Yatsen Londonda

Sun Yatsen inqilablar üçün vəsait toplamaq məqsədi ilə 1894-cü ildə Honolulu'da Xingzhonghui (Canlandıran Çin Cəmiyyəti) qurdu.[6] İki təşkilat 1894-cü ildə birləşdi.[7]

Tonmenhuy[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sun Yatsen Huasinhuy və Quanfuhui-ni 1905-ci ilin yayında uğurla birləşdirdi və bununla da 1905-ci ilin avqust ayında Tokyoda vahid Tomenhuy (Birləşmiş Liqa) qurdu.[8] Tokyoda başladığı müddətdə, ölkə daxilində və xaricində yayılmış təşkilatlar var idi. Sun Yatsen bu vahid qrupun lideri idi. Tomenhuy ilə işləyən digər inqilabçılar arasında Van Cinvey və Hu Hanmin var. Tomenhuy qurulduqda, Tomenhuy üzvlərinin 90%-dın çoxu 17-26 yaş arasında idi.[9]

Sun Yatsen 1912-ci ildə Beş Millətin Birliyi bayrağı altında və Dəmir Qan 18 ulduzlu bayraqla tarixi qovşağından birində

Cümhuriyyətin qurulması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çin Respublikası elan edilməsi və Dövlət Bayrağı buraxılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

29 dekabr 1911-ci ildə Sun Yatsen ilk müvəqqəti prezident seçildi.[10] 1 yanvar 1912, Çin Respublikasının ilk günü olaraq təyin edildi.[11] 3 yanvar tarixində nümayəndələr Li Yuanhon'a müvəqqəti sədr müavini olaraq tövsiyə etdilər.[12]

1911 inqilabı zamanı və sonrasında iştirak edən bir çox qrup milli qruplar öz bayraqlarını istədi. Vuçan üsyanı zamanı Vuçanın hərbi birləşmələri Taicitu ilə doqquz ulduzlu bayraq istədi.[13] Müsabiqədə iştirak edənlər arasında Lu Huandonun "mavi göy ağ günəş" bayrağı var idi.

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Li, Xiaobing. [2007] (2007). A History of the Modern Chinese Army. University Press of Kentucky. ISBN 0-8131-2438-7, ISBN 978-0-8131-2438-4. pp. 13, 26–27.
  2. Wang, Gabe T. [2006] (2006). China and the Taiwan Issue: Impending War at Taiwan Strait. University Press of America. ISBN 0-7618-3434-6, ISBN 978-0-7618-3434-2. p. 91.
  3. 1 2 Wang, Ke-wen. [1998] (1998). Modern China: An Encyclopedia of History, Culture, and Nationalism. Taylor & Francis publishing. ISBN 0-8153-0720-9, ISBN 978-0-8153-0720-4. p. 106. p. 344.
  4. 1 2 Bevir, Mark. [2010] (2010). Encyclopedia of Political Theory. Sage Publishing. ISBN 1-4129-5865-2, ISBN 978-1-4129-5865-3. p. 168.
  5. South China morning post. 29 March 2011. Hong Kong played a key role in the life of Sun Yat-sen.
  6. Lum, Yansheng Ma. Lum, Raymond Mun Kong. [1999] (1999). Sun Yat-sen in Hawaii: Activities and Supporters. University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-2179-3, ISBN 978-0-8248-2179-1. pg 6–7
  7. Curthoys, Ann. Lake, Marilyn. [2005] (2005). Connected Worlds: History in Transnational Perspective. ANU Publishing. ISBN 1-920942-44-0, ISBN 978-1-920942-44-1. p. 101.
  8. 計秋楓, 朱慶葆. [2001] (2001). 中國近代史, V. 1. Chinese University Press. ISBN 962-201-987-0, ISBN 978-962-201-987-4. p. 468.
  9. Etō, Shinkichi. Schiffrin, Harold Z. [2008] (2008). China's Republican Revolution. University of Tokyo Press. Digitized 10 September 2008. ISBN 4-13-027030-3, ISBN 978-4-13-027030-4.
  10. Lane, Roger deWardt. [2008] (2008). Encyclopedia Small Silver Coins. ISBN 0-615-24479-3, ISBN 978-0-615-24479-2.
  11. Welland, Sasah Su-ling. [2007] (2007). A Thousand miles of dreams: The journeys of two Chinese sisters. Rowman Littlefield Publishing. ISBN 0-7425-5314-0, ISBN 978-0-7425-5314-9. p.87.
  12. Yu Weichao Yu. [1997] (1997). A Journey into China's Antiquity: Yuan Dynasty, Ming Dynasty, Qing Dynasty. Volume 4. Morning Glory Publishers. ISBN 7-5054-0514-4, ISBN 978-7-5054-0514-1.
  13. Fitzgerald, John. [1998] (1998). Awakening China: Politics, Culture, and Class in the Nationalist Revolution. Stanford University Press. ISBN 0-8047-3337-6, ISBN 978-0-8047-3337-3. p.180.