Siraklar

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

SiraklarSarmatların qolu.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Sirakların şərqi Sarmat toplulukları içərisində yer aldığı bilinir. Qafqazda olan bu Sarmat topluluğu, qaynaqlarda Sirakoi olarak keçməkdədir. Onlar Strabonda daima Aorslar ilə birlikdə anılmaqdadır. Hər iki topluluk cənubda Qafqaz dağlarına qədər olan sahəyə yayılmışdılar. Bunların bir qadı köçəri çoban, bir qadı isə çadırlarda oturan təkinçilər idi. Hərhalda Siraklar çox fazla dağlıq kəsimdə oturmamaqdaydılar. Özəlliklə düzlük yerlərdə olurdular. Yazılı qaynaqlarda da Sirak düzlüklərindən söz edilməktədir. Sirakların daha şimalda oturdukları, tayfalar köçüylə birlikdə şimala doğru endikləri və Qafqaza yayıldıqları qəbul edilməkdədir. Onların Qafqazdan aşağı doğru axan və Maiotisə tökülən Axardeus civarında oturduqları bilinir. Buna görə, Qafqaz bozqırlarının qərb yarısında otururdular və ya bura sahilə qədər çatmaqdaydı. Siraklar Yazamatların aşağısında oturmaktaydılar. Sirakların Orta Asiyadan İtil çayı sahillərinə və oradan Qafqaza qədər çox geniş bir coğrafiyaya yayılmış olduğu qəbul edilməkdədir. Sirak adı Dara zamanına qədər getməkdədir. Dara Sakalar üzərinə hərəkətində əsgərlərinə Saka əsgəri qiyafəti geydirərək hiylə ilə bacarıqlı olmuş və Saka birlikləri çöllərə çəkilmişdilər. Sirak adındə bir çoban Daranın ordusuna qəsdən yanlış yol göstərərək onu və əsgərlərini çöl ortasına soxub, məmləkətini qurtara bilmişdir. Buradan Sirakın Dara ilə çağdaş olduğu sonucunu çıxartmak mümkündür. Daraun M.Ö. 518-517 illərdə bozqır ölkəsinə bu harəkətini gərçəkləştirdiği gənəldə kabul görməktədir. Bisitun kitabəsindən anlaşıldığı üzərə Dara, sivri başlıklı, yani ok şəklində başlık giymiş olan Sakaların ülkəsinə yaptığı səfərdə onların bir kısmını yənərək, lidərlərindən Sakunkhayıda əsir almıştır. Onun sivri başlıklı Sakalar üzərinə harəkatı əsnasında Sirak adınin ortaya çıxması, oldukça önəmlidir.

Daraun ok şəklində sivri başlık taşıyan Sakalara karşı səfərində, onun ordusuna yanlış yol göstərən Sirak, yalnız tarihi şahsiyət olarak dəğil, bir topluluk olarak da ortaya çıkmıştır. Siraklar zaman zaman tarihin karanlıklarına çəkilmişlər, fakat yənidən tarih sahnəsinə çıkabilmişlərdir. Strabo Sirakların adına yər vərmiştir. Siraklar əsasən yərləşik bir hayat sürmüşlər və Uspa adlı bir ana şəhirə sahip olmuşlardır.

Sirakların yaşadıkları coğrafyada arxeoloji qazıntılar aparılmış və kurganlardan çəşitli buluntular çıkartılmıştır. Bunlardan ən əskisi M.Ö. II yüzyıla tarixlənməktədir. Qazıntılar sonucunda özəlliklə Önmaniç və Önkuban buluntuları Siraklarla bağlantılı görülməktədir. Önmaniç və Önkubandaki Sirak buluntularının arkəolojik kazılar sonucunda ortaya çıkartılması onların yayıldığı coğrafya, kültürləri və diğər kültürlərlə karşılıklı ilişki və ətkiləşimlərinin aydınlatılmasına yardım ətməktədir. Zamanla Sirak kültürü Önkuban-Mozdok çəvrəsində yaşayanlara ətki ətmiştir. Siraklar M.Ö. VII-IV. yüzyıllar arasında aşağı İtildə qəbilələr birliğinə dahil olarak yaşamaktaydılar. Bu qəbilə birləşmələri Sarmat adı ilə də tanınmışlardır. M.Ö. IV yüzyılda Kuban nəhrinin sol sahilində Siraklar kalabalıklaşmışlardır. M.Ö. IV-III. yüzyıllarda isə, bu topraklarda Siraklar daha da çoğalmışlardır. M.Ö. III əsrdə da Önqafqaztan onun ətəklərinə qədər yayılmışlardır. Bu durum arkəolojik kazılar sonucunda ələ gəçirilən buluntularla da açıklığa kavuşturulabilməktədir.

Siraklar Önqafqazyadaki topraklarında İberiyadan Qafqaz Albaniyasına qədər olan coğrafyada yaşamlarını sürdürmüşlərdir. Hatta, Önqafqazda yaşadıkları coğrafya daha öncə bəlirtildiği gibi Sirak düzlüğü olarak bəlirtilmişti. Alban Qarabağ arasında torpaqlar çoktandır onların adı ilə anılmaya başlamıştır. Onlar Qafqaza, özəlliklə Zaqafqazyaya gələn bazı topluluklarla birləşmiş və kaynaşıp karışmışlardır. Siraklar bazı topluluklarla da mücadələ ətmək zorunda kalmışlardır. Siraklarla Aorslar arasında zaman zaman gərçəkləşən çatışmalar, hər iki güçlü topluluğun iktisadi hayatına olumsuz ətki yapmıştır. VIII Mitridat romalılara qarşı Siraklardan yardım istəmiştir. Sirak hökmdarı Zorsinəs Mitridatın yardımına qaçmağa hazırlanmışdır. Aors hökmdarı Eunones isə Roma Ordu sərkərdəsi C. Iulius Aquilaya yardım etmişdir. Birləşik qüvvətlər Siraklar üzərinə hücum etmiş və şəhərləri Uspanı mühasirə etmişdilər. Surlar və xəndəklərlə əmniyət altına alınmış Uspa şəhəri qısa sürədə düşmanın əlinə gəçərək alt üst ədilmiştir. Bu mücadələ sonucunda Siraklar oldukça güç kaybətmişlərdir. Sirakların əgəmənlikləri zayıfladıkça və bazı topluluklarla kaynaşıp karıştıkça onlar hakkında tarihi bilgi də azalmıştır. M.S. II əsrə gəlindiğində Sirak əgəmənliği gəçmiştəki şöhrətini yitirmiştir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]