Sirkə turşusu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Sirkə turşusu
Acetic-acid-2D-skeletal.svg
Acetic-acid-3D-balls.png
Ümumi
Kimyəvi formulu CH3COOH
Molyar kütlə 60,05 q/mol
Fiziki xassələri
Sıxlıq 1,0492 q/sm³
Termik xüsusiyyətlər
Ərimə nöqtəsi 16,75 °S
Qaynama nöqtəsi 118,1 °S
Öz-özünə yanma temperaturu 427 ± 1 °C[1]
Buxarın təzyiqi 11 ± 1 mm Hg[2], 10 ± 1 kilopascal[3], 100 ± 1 kilopascal[3]
Kimyəvi xassələri
Turşunun dissosasiya sabiti 4,74 ± 0,01[4], 4,756 ± 0,001[5]
Optik xüsusiyyətlər
Sındırma əmsalı 1,372 ± 0,0001[6]
Təsnifatı
CAS-da qeyd. nöm. 64-19-7
PubChem
SMILES CC(=O)O
RTECS AF1225000
ChEBI 15366
BMT nömrəsi 2789
ChemSpider

Sirkə turşusu (CH3COOH, sistematik adı: etan turşusu) — doymuş birəsaslı karbon turşusudur.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sirkə haqqında məlumatlar insanlara çox qədimdən məlumdur. Ümumiyyətlə, sirkə şərabın fermentasiyasıdır. Sirkə turşusu haqqında ilk məlumatlar e.ə. III əsrdə yaranmışdır. İlk dəfə Sirkə turşusunun metallara təsirini yunan alimi Teofrast izah etmişdir. Sirkə turşusunu ilk dəfə distillə üsulu ilə ərəb alimi Cabir ibn Həyyan sintez etmişdir. 1847-ci ildə isə Alman alimi Adolf Kolbe Sirkə turşusunu qeyri-üzvi birləşmələrdən almışdır. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlində Sirkə turşusunun əsas istehsalçısı Almaniya ölkəsi idi.

Fiziki xassələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sirkə turşusu üzvi turşudur. Doymuş birəsaslı karbon turşuların homoloqları sırasında Qarışqa turşusundan sonra gələn ikinci nümayəndədir. Rəngsiz, hidroskopik, xarakterik kəskin iyli, suda yaxşı həll olan mayedir. Təqribən 16,7 ° С temperaturundan aşağı temperaturda o, buza oxşayan kristallar şəklində bərkidiyindən buzlu sirkə turşusu adını almışdır. su ilə istənilən nibətdə qarışır; 3-9%-li suda məhlulu sirkə (süfrə sirkəsi), 70-80%-li məhlulu isə sirkə essensiyası adı ilə məlumdur. Sirkə turşusu korroziya əmələ gətirir. İnsan orqanizm üçün çox zərərlidir. Onun iyi göz və burun hissəsini qıcıqlandırır. Onun tərkibində su olan zaman kimyəvi xassələrini dəyişir. Müxtəlif məhlullara və qazlara birləşir. HF, HCl, HBr, HI və s. kimi qeyri-üzvi birləşmələrə birləşə bilir. Sirkə turşusu tsiklik və xətti quruluşa malikdir. Sirkənin meydana gətirdiyi turşulu mühit, qidaların pozulmasına səbəb olacaq mikroorqanizmlərin çoxunun böyüməsinin qarşısını alır. Buna görə turşulama tərəvəzlərin ömrünü uzatmaq üçün təsirli bir üsuldur.

Sənaye[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sirkə turşusu kimya sənayesində plastik kütlələr, müxtəlif boyalar (məsələn, indiqo), dərman maddələri (məsələn, aspirin, fenasetin), asetat lifi istehsalında, yanmayan kinoplyonkalar, ultrabənövşəyi şüaları buraxan şüşə alınmasında istifadə olunur. Sirkə turşusundan tərəvəzlərin konservləşdirilməsində, onun efirlərindən isə ətriyyat və qənnadı istehsalında istifadə olunur. Sirkə turşusundan sənayedə geniş istifadə olunur. Əsasən, sirkə turşusundan müxtəlif içkilər üçün hazırlanan şüşələrin istehsalatında, Sellülozanın asetatının istehsalatında istifadə edilir. Asetitk turşu qida sənayesindən tampon xüsusiyyətindən ötəri E260 adıyla bir qatqı maddəsi kimi istifadə edilir. Sirkə turşusunun törəmələrinin də müxtəlif istifadələri vardır. Məsələn: Sodium asetat, toxuma sənayesində və qida qatqı maddəsi olaraq (E262) istifadə edilir. Sellüloza asetat, foto filmi istehsalında istifadə olunur.

Təsiri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sirkə turşusu dərini yandırır, gözə qalıcı zərər verir və dəridə qabarcıqlar meydana gəlməsinə səbəb olur. Təsirləri bir neçə saat sonra hiss edilir. Bu təsirlərdən qorunmaq üçün nitril qoruma əlcəkləri geyilir. Sirkə turşusunun yandırıcı xüsusiyyəti olduğuna görə laboratoriyada istifadə edilməsi çətindir. Sirkə turşusu insan və heyvanlar üçün zərərlidir. Çünki həzm sisteminə ciddi ziyan verə bilir.


Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. http://www.cdc.gov/niosh/ipcsneng/neng0363.html
  2. http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0002.html
  3. 1 2 CRC Handbook of Chemistry and Physics (ing.) / W. M. Haynes — 95 — Boca Raton: CRC Press, 2014. — P. 6—95. — ISBN 978-1-4822-0868-9
  4. Flash P. Small Scale Determination of the pKa Values for Organic Acids (ing.) // J. Chem. Educ.American Chemical Society, 1994. — Vol. 71, Iss. 1. — P. A6. — ISSN 0021-9584; 1938-1328doi:10.1021/ED071PA6
  5. CRC Handbook of Chemistry and Physics (ing.) / W. M. Haynes — 95 — Boca Raton: CRC Press, 2014. — P. 5—94. — ISBN 978-1-4822-0868-9
  6. CRC Handbook of Chemistry and Physics (ing.) / W. M. Haynes — 95 — Boca Raton: CRC Press, 2014. — P. 3—4. — ISBN 978-1-4822-0868-9