Siyasi tarix

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Siyasi tarix siyasi hadisələrin, ideyaların, hərəkatların, hökumət orqanlarının, seçicilərin, partiyaların və liderlərin təsviri və tədqiqidir.[1] Tarixin digər sahələri ilə, o cümlədən diplomatik tarix, konstitusiya tarixi, ictimai tarix, xalq tarixilə sıx bağlıdır. Siyasi tarix böyük cəmiyyətlərdə hakimiyyətin təşkili və fəaliyyətini öyrənir. Təxminən 1960-cı illərdən başlayaraq, rəqabət aparan alt fənlərin, xüsusən də sosial tarix və mədəniyyət tarixinin yüksəlişi, diqqəti siyasi elitaların fəaliyyətinə yönəltməyə meylli olan "ənənəvi" siyasi tarixin nüfuzunun azalmasına səbəb oldu. 1975-ci ildən 1995-ci ilə qədər iki onillikdə Amerika universitetlərində sosial tarixlə eyniləşdirilən tarix professorlarının nisbəti 31%-dən 41%-ə yüksəldi, siyasi tarixçilərin nisbəti isə 40%-dən 30%-ə düşdü.[2]

Siyasi dünya tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dünyanın siyasi tarixi siyasəthökumət tarixini qlobal miqyasda, o cümlədən beynəlxalq münasibətlərdə araşdırır.

Siyasi tarixin aspektləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

İlk elmi siyasi tarix 19-cu əsrdə Almaniyada Leopold fon Ranke tərəfindən yazılmışdır. Onun metodologiyaları tarixçilərin mənbələri tənqidi şəkildə araşdırmalarına dərindən təsir etdi. Siyasi tarixin mühüm aspekti ideologiyanın tarixi dəyişiklik qüvvəsi kimi öyrənilməsidir. Müəlliflərdən biri iddia edir ki, "bütövlükdə siyasi tarix ideoloji fərqləri və onların nəticələrini öyrənmədən mövcud ola bilməz".[3] Bəzi tarixçilər son onilliklərdə siyasi tarixdə dar ixtisaslaşmaya doğru artan tendensiyanı müəyyən edirlər: "1940-cı illərdə bir kollec professoru özünü "tarixçi" kimi tanıtmağa çalışarkən, 1950-ci illərdə "Amerika tarixçisi" təyin olundu."

Sosial tarix[redaktə | mənbəni redaktə et]

1960 və 1970-ci illərdə sosial tarixin kəmiyyət statistik metodlarından istifadə etməklə və ya mədəniyyət tarixinin daha postmodern qiymətləndirmələrindən istifadə etməklə, səssizlərə səs verməyə və alt siniflərin tarixini yazmağa artan vurğu, eyni zamanda siyasətin mərkəzliyini sarsıtdı. Tarixi intizam, sosial tarixçilərin "siyasi tarixə elitist, dayaz, tamamilə keçib getdiyini və gündəlik həyatın dramatikliyi ilə heç bir əlaqəsi olmadığını" qeyd etdi.[4]

Siyasi rejim və institutların tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

MaxRange məlumatları 1789-cu ildən etibarən dünyanın bütün dövlətlərinin siyasi statusunu və institusional rejimlərinin inkişafını müəyyən edən və təfərrüatlı şəkildə göstərən layihədir. MaxRange həmçinin bütün siyasi dəyişikliklərin fonunu, inkişafı, xarici mənbələri və əsas səbəbləri təsvir edir.

MaxRange, hər bir dəyərin unikal rejim tipini təmsil etdiyi 100 dərəcəli miqyasda demokratiya və institusional strukturun (rejim tipi) səviyyəsini müəyyən edən verilənlər toplusudur. Dəyərlər demokratiya və siyasi hesabatlılıq səviyyəsinə görə 1–100 arasında sıralanır. MaxRange 1789-dan 2015-ci ilə qədər bütün dövlətlərə uyğun olan dəyəri (rejim növünü) müəyyən edir və yenilənir. MaxRange Max Range tərəfindən yaradılmış və inkişaf etdirilmişdir, hazırda İsveçin Halmstad universiteti ilə əlaqələndirilir.

Həmçinin baxın[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Politics: The historical development of economic, legal, and political ideas and institutions, ideologies and movements. In The Dictionary of the History of Ideas.
  2. Diplomatic dropped from 5% to 3%, economic history from 7% to 5%, and cultural history grew from 14% to 16%. Based on full-time professors in U.S. history departments. Stephen H. Haber, David M. Kennedy, and Stephen D. Krasner, "Brothers under the Skin: Diplomatic History and International Relations," International Security, Vol. 22, No. 1 (Summer, 1997), pp. 34–43 at p. 4 2; online at JSTOR Arxivləşdirilib 2019-05-31 at the Wayback Machine
  3. Freeman, Joanne B., "Founding Bothers" Arxivləşdirilib 2007-06-29 at the Wayback Machine
  4. Mark H. Leff, "Revisioning US political history." American Historical Review (1995) 100#3 pp: 829–853, quote p 829. in JSTOR Arxivləşdirilib 2022-10-01 at the Wayback Machine