Skeptisizm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Skeptisizm — e.ə. IV əsrin axırında yunan fəlsəfəsində formalaşmış cərəyan. Onun əsasını Pirron qoymuşdur. E.ə II əsrin əvvəlindən yunan fəlsəfəsi süquta uğrayır.

Skeptisizm və yaxud şübhəçilik hər cür məlumata şübhə ilə yanaşan, hər hansı bir fikrin nədən yarandığını, sübutunu tələb edən, həmçinin bir ağlın bu suala cavab verə bilməyəcəyini, hər hansı bir şeydə mütləqə çatılmayacağını iddia edən fəlsəfi cərəyandır. Fəlsəfənin atası sayılan Miletli Fales (Thales) düşünürdü ki, açıqlamaların çoxluğu və çeşidliliyi şübhəyə səbəb olur. Skeptisizm qədim yunan dilindən "Skeptomai" sözündən olub hər hansı ümumi və ya xüsusi bir cismə, obyektə şübhəli yanaşma metodudur. Ondan tədqiqat üçün istifadə edənlər və onu dəstəkləyənlər isə "skepktik" adlanır. Spektisizmin tarixi bizim eradan əvvələ, qədim Yunanıstana gedib çıxır.

Protaqorasın fikrincə, "Hər şeyin ölçüsü insandır. Hər şey mənə necə görünürsə, mənim üçün elədir. Üşüyən üçün külək soyuq, üşüməyən üçün isə külək soyuq deyil. Hər şey üçün bütünlüklə bir-birini inkar edən iki söz deyilə bilər".

Skeptisizmin günümüzdə bir neçə növə ayrıldığını görə bilərik, amma əsas olaraq 3 yerə bölünür.

  1. Fəlsəfi skeptisizm
  2. Elmi skeptisizm
  3. Dini skeptisizm

Elmi skeptiklər o adamlardır ki, onlar elmi biliklərə şübhə ilə yanaşır və hər zaman onları tənqid etməyə hazırdırlar.

Antik Skeptisizm[redaktə | əsas redaktə]

Antik skeptisizmin banisi Ksenofan hesab edilir[2]. İlk dəfə Pirron, sonralar orta akademiya (Arkesilay) və belə demək mümkünsə son skeptiklər (Enesidem, Aqrippa, Sekst Empirik) tərəfindən antik skeptisizm metafizik ehkamçılığın təzühürü kimi təqdim edilmişdir. Enesidem skeptisizmin 10 prinsipini müəyyən etmişdir: canlılar, insanlar və duyğu orqanları arasındakı fərq; fərdin vəziyyəti; halı, məsafə, yer; onların əlaqəsi nəticəsində baş verən hadisələr; bir obyetin digər obyekt tərəfindən dərk edilməsində olan müxtəlifliklər, ümumi nisbilik,anlayışların sayından asılılıq; təhsil, mənəviyyat səviyyəsindən, qanunlardan, fəlsəfi bə dini baxışlardan asılılıq.

Orta əsrlər fəlsəfəsi və müasir fəlsəfədə spektisizm[redaktə | əsas redaktə]

XVI—XVII əsrlərdə antik skeptiklərin əsərlərinə marağın artması ilə birlikdə skeptisizm yenidən meydana gəlmiş, inkişaf etdirilmiş ("yeni pirronizm) və Avropada aqnostisizmin yaranması ilə nəticələnmiş. Həmin dövrdə istənilən sahədəki ehkamçılığın tənqid edilməsi ilə bağlı olan skeptisizm azad düşüncənin simvolu çevrilmişdir.[1][3].

Əsas nümayəndəli:

  • F.Sançez
  • M.Monden
  • P.Beyl
  • D.Yum

Skeptisizmin tənqidi[redaktə | əsas redaktə]

Spektiklər hesab edirlər ki, bilik əminlik tələb edir. Lakin bunu necə müəyyən etmək olar? Teodor Şik və Luiz Von bu haqda yazırlar: "Əgər skeptiklər hesab edirlərsə ki, bilik əminlik tələb edir, bu zaman onlar bunun nə olduğunu bilə bilməzlər." Bu isə öz növbəsində "bilik əminlik tələb edir" ifadəsinin doğruluğunu şübhə altına salır. Məntiq qaydalarına uyğun olaraq, bu ifadəyə əsaslansaq, bütövlüklə skeptisizmi şübhə altına almaq mümkündür. Buna baxmayaq reallıq yalnız məntiqdən (həllolunmaz paradokslarla dolu və yuxarıda sadalanan fikirləri alt-üst edə bilən) ibarət deyil. Bu səbəbdən belə təndiqlərə ehtiyatla yanaşmaq tələb olunur(məsələn, mütləq skeptik olmur. Ona görə də skeptiklərin açıq-aşkar olanlara şübhəli ilə yanaşacağını gözləmək vacib deyil). Bundan başqa formal məntiqin skeptisizmə tətbiq edilməsi, özü-özlüyündə spektisizmi inkar etmir, əksinə onun həqiqi və ya saxta olması ilə bağlı sualları cavabsız qoyur. Skeptisizmin və relyativizmin təndiqçiləri Yumun "radikal Skeptisizmini" məntiqi cəhətdən iknar olunmaz hesab edirlər.[5].