Smederevo
| Smederevo | |||
|---|---|---|---|
| Смедерево/Smederevo | |||
 | |||
 | |||
|
|||
| 44°39′48″ şm. e. 20°55′44″ ş. u.HGYO | |||
| Ölkə | |||
| Tarixi və coğrafiyası | |||
| Əsası qoyulub | 1430 | ||
| Sahəsi |
|
||
| Mərkəzin hündürlüyü | 72 m | ||
| Saat qurşağı | |||
| Rəqəmsal identifikatorlar | |||
| Telefon kodu | +381 26 | ||
| Poçt indeksi | 11300 | ||
| Nəqliyyat kodu | SD | ||
| Digər | |||
| smederevo.org.rs | |||
  Smederevo | |||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||
Smederevo (serb-kiril. Смедерево) — Serbiyanın şərqində yerləşən Podunavlye dairəsinin inzibati mərkəzi və şəhərlərindən biridir. Şəhər Dunay çayının sağ sahilində, Serbiyanın paytaxtı Belqraddan təxminən 45 kilometr (28 mil) aşağı axında yerləşir.
2022-ci il siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 59.261 nəfər, inzibati ərazi üzrə isə 97.930 nəfər olmuşdur.
Smederevonun tarixi e.ə. I əsrdə, Roma imperiyasının bölgəni fəth etməsindən sonra burada Vinceia adlı yaşayış məntəqəsinin mövcud olduğu dövrdən başlanır. Müasir şəhərin əsası isə Son orta əsrlər dövründə qoyulmuşdur. O, Serbiya despotluğunun son müstəqil paytaxtı olmuş, 1430–1439 və 1444–1459-cu illərdə dövlətin paytaxtı kimi fəaliyyət göstərmiş, daha sonra isə Osmanlı imperiyası tərəfindən fəth edilmişdir.
Adı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Şəhər serb dilində Smederevo (Смедерево), latın dilində, italyan dilində, rumın dilində və yunan dilində Semendria, macar dilində Szendrő və ya Vég-Szendrő, türk dilində isə Semendire adlanır.
Smederevo adı ilk dəfə Bizans imperatoru II Vasilinin 1019-cu ilə aid fərmanında, Braniçevo yeparxiyası ilə bağlı hissədə qeyd edilmişdir. Digər yazılı mənbə isə 1381-ci ildə knyaz Lazarın fərmanıdır. Həmin fərmanla o, Ravanitsa monastırına kəndləri və mülkləri "Böyük Boqosava icması və irsi ilə birlikdə" bağışlamışdır.
Şəhərin latınca–italyanca adı olan Semendria həmçinin Belogradum et Semendria və Belgrado e Semendria adları ilə XX əsrdə qısa müddət istifadə olunmuşdur. Bu adlar sonradan 1948-ci ildə ləğv edilən Belqrad Roma Katolik arxiyepiskopluğunun titul yepiskopluğu ilə əlaqədar işlədilmiş, daha sonra isə Alba Marittima titul yepiskopluğu yaradılmışdır.
Dilçi Petar Skok şəhərin adının Müqəddəs Dmitri Solunlunun adından yarandığını irəli sürmüşdür.[1] Başqa bir ehtimala görə isə ad orta əsr serb şəxsi adı olan Smenderdən və ya serbcə smet ("qalın qar") və qədim serbcə drevo ("meşə", "ağac") sözlərindən əmələ gəlmişdir.[2]
Gerbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Smederevonun gerbində heraldika qaydalarından fərqli olaraq mavi rəngin iki çalarından istifadə edilmişdir (heraldika prinsiplərinə görə hər rəng yalnız bir çalarda təsvir olunmalıdır). Bundan əlavə, üzərində 1430 ili yazılmış zolaq qalxanın üzərində yerləşdirilmişdir. Gerbin əsas elementlərini 3+2+1 düzülüşündə yerləşən altı ağ dairə (üzüm salxımlarını simvolizə edir), Smederevo qalası, həmçinin Dunay çayını ifadə edən tünd göy və ağ üfüqi zolaqlar təşkil edir.[mənbə göstərilməlidir]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Erkən dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]E.ə. VII minillikdə bölgədə Starçevo mədəniyyəti inkişaf etmiş, daha sonra e.ə. VI minillikdə Vinça mədəniyyəti burada çiçəklənmişdir. E.ə. II minillikdə ərazidə daklar və frakiyalılar kimi paleo-Balkan tayfaları məskunlaşmış, e.ə. III əsrdə isə keltlərə mənsub Skordisklər Balkanlara yürüşlər etmişlər.
E.ə. I əsrdə Roma imperiyası Vinceianı fəth etdi. Daha sonra şəhər Moesia əyalətinə, sonradan isə Yuxarı Moesiyanın tərkibinə daxil edildi.[3] Diokletianın (244–311) inzibati islahatları zamanı şəhər əvvəlcə Moesiya yeparxiyasına, daha sonra isə Dakiya yeparxiyasına daxil edilmişdir. Vinceia Marqus və Bronqus çaylarının qovuşuğunun yaxınlığında yerləşən Yuxarı Moesiyanın əsas şəhərlərindən biri idi.[4][5]
Orta əsrlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Müasir Smederevo şəhərinin banisi XV əsrdə Serb despotu Đurađ Branković olmuşdur. O, 1430-cu ildə Serbiyanın yeni paytaxtı kimi Smederevo qalasını inşa etdirmişdir.[6] Yunan tarixçisi Theodor Spandunesə görə, qala Brankovićin həyat yoldaşı, Bizans şahzadəsi İrina Kantakuzinanın qardaşı Georgi Kantakuzenos tərəfindən tikilmişdir.[7]
Smederevo Brankovićlər sülaləsinin iqamətgahı və 1430–1439-cu illərdə Serb Despotluğunun paytaxtı olmuşdur. 1439-cu ildə iki ay davam edən mühasirədən sonra şəhər Osmanlı imperiyası tərəfindən ələ keçirilmişdir.
Smederevo sancağı
[redaktə | vikimətni redaktə et].jpg)
1444-cü ildə Macarıstan krallığı ilə Osmanlı imperiyası arasında bağlanmış Seqed sülh müqaviləsinin şərtlərinə əsasən sultan Smederevonu yenidən Đurađ Brankoviçə qaytardı. O, macar sərkərdəsi Yanoş Hunyadinin müttəfiqi idi.[8] 22 avqust 1444-cü ildə serb despotu boşaldılmış şəhəri dinc yolla öz nəzarətinə götürdü.[9]
Yanoş Hunyadi sülh müqaviləsini pozduqdan sonra Đurađ Branković bitərəf qaldı. Serbiya Macarıstan krallığı ilə Osmanlı imperiyası arasında döyüş meydanına çevrildi. 1448-ci ildə İkinci Kosovo döyüşündə məğlub olan Hunyadi qəzəblənmiş Branković tərəfindən əsir götürüldü və qısa müddət Smederevo qalasında həbs edildi.
1454-cü ildə sultan II Mehmed Smederevonu mühasirəyə aldı və Serbiyanı viran qoydu. Şəhər Yanoş Hunyadi tərəfindən azad edildi. 1459-cu ildə Brankovićin ölümündən sonra Smederevo yenidən Osmanlılar tərəfindən fəth edildi. Şəhər Osmanlıların sərhəd qalasına çevrildi və 1526-cı ilə qədər davam edən Osmanlı–Macarıstan müharibələri zamanı mühüm strateji rol oynadı. Strateji mövqeyinə görə Smederevo tədricən yenidən quruldu və genişləndirildi. Uzun müddət şəhər Smederevo sancağının inzibati mərkəzi olmuşdur.
1476-cı ilin payızında macar və serb qoşunlarının birgə ordusu qalanı Osmanlılardan geri almağa cəhd göstərdi. Onlar üç taxta qarşıqala inşa etsələr də, aylarla davam edən mühasirədən sonra sultan II Mehmed şəxsən gəlib müdafiəyə rəhbərlik etdi. Şiddətli döyüşlərdən sonra macarlar geri çəkilməyə razı oldular. 1494-cü ildə Pal Kiniji Smederevonu ələ keçirməyə cəhd göstərsə də uğursuz oldu.[10] 1512-ci ildə macar sərkərdəsi (sonradan taxt iddiaçısı) Yanoş Zapolya da şəhəri mühasirəyə alsa da, uğur qazana bilmədi.[8]
Müasir dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]
1806-cı ildə baş vermiş Birinci Serb üsyanı zamanı şəhər müvəqqəti olaraq Serbiyanın paytaxtı olmuş, burada Praviteljstvujuşçi sovyet (idarəedici şura) fəaliyyət göstərmişdir. Şuraya Dositey Obradoviç rəhbərlik edirdi. Elə həmin il şəhərdə ilk ibtidai məktəb də təsis edilmişdir.
İkinci dünya müharibəsi zamanı şəhər Nasist Almaniyası tərəfindən işğal olundu. Alman ordusu Smederevo qalasında sursat anbarı yerləşdirmişdi. 5 iyun 1941-ci ildə baş vermiş güclü Smederevo qalasında partlayış nəticəsində qala ciddi zərər gördü və təxminən 2.000 şəhər sakini həlak oldu.
Müharibədən sonra Smederevo Podunavlye dairəsinin mühüm sənaye və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrildi. Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası dövründə həyata keçirilən sənayeləşmə proqramları nəticəsində şəhərdə yollar, yaşayış binaları və onlarla sənaye müəssisəsi tikildi.
1950-ci illərdən 1980-ci illərin sonunadək şəhərin ən mühüm sənaye müəssisələri arasında 1966-cı ildə yenidən qurulan Zelvoz (YSFR dövründə Heroj Srba adlanırdı) və şəhərin kənarında inşa edilən Sartid (əvvəllər MKS) polad zavodu xüsusi yer tuturdu. Zavod 1971-ci ildə tam gücü ilə fəaliyyətə başlamışdır.
İqtisadiyyatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Smederevo son dövrlərdə ağır sənaye və istehsal sənayesi ilə seçilir. Bu, 1950–1960-cı illərdə bölgədə həyata keçirilən genişmiqyaslı sənayeləşmə siyasətinin nəticəsidir. Bundan əvvəl isə regionun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına söykənirdi.
Şəhərdə ölkədə fəaliyyət göstərən yeganə polad istehsalı müəssisəsi – əvvəllər Sartid adı ilə tanınan Železara Smederevo yerləşir. Müəssisə şəhərin Radinac qəsəbəsində fəaliyyət göstərir. Zavod 2003-cü ildə 33 milyon ABŞ dollarına U.S. Steel şirkətinə özəlləşdirilmişdir.[11] Qlobal iqtisadi böhrandan sonra şirkət zavodun bağlanmasının qarşısını almaq məqsədilə onu simvolik olaraq 1 ABŞ dollarına Serbiya hökumətinə satmışdır. Bundan sonra müəssisənin adı yenidən Železara Smederevo olmuş və həmin dövrdə burada təxminən 5.400 nəfər çalışmışdır.[12] 2016-cı ildə Serbiya hökuməti Çin şirkətlər qrupu olan Hesteel Group ilə razılıq əldə etmiş və müəssisənin əsas aktivləri 46 milyon ABŞ dollarına bu şirkət tərəfindən satın alınmışdır.[13]
Milan Blagojević məişət texnikası zavodu şəhərin ikinci ən böyük sənaye müəssisəsidir. Smederevo həmçinin meyvəçilik və üzümçülüyün inkişaf etdiyi mühüm kənd təsərrüfatı rayonlarından biridir. Bununla belə, iri aqrar müəssisə olan Godomin 1990-cı illərdən etibarən maliyyə çətinlikləri ilə üzləşmiş və 2005 tarixinə olan məlumata əsasən, demək olar ki, fəaliyyətini dayandırmışdır. Üzüm sortlarından biri olan Smederevka məhz şəhərin adını daşıyır. Ishrana çörək və un məmulatları istehsal edən müəssisəsi Serbiyanın şimal və şərq bölgələrinin əsas təchizatçılarından hesab olunur.[mənbə göstərilməlidir]
ABŞ–Niderland konsorsiumu olan Comico Oil 2012-ci ildə şəhərin sənaye zonasında dəyəri 250 milyon ABŞ dolları olan neft emalı zavodu tikməyi planlaşdırırdı.[14] Lakin bir il sonra torpaq icarəsinə görə ödəniş öhdəliklərini yerinə yetirmədiyi üçün konsorsiumun tikinti icazəsi ləğv edilmişdir.[15]
2017-ci ilin sentyabr ayına olan məlumata görə, Smederevoda Serbiyada yaradılmış 14 azad iqtisadi zonadan biri fəaliyyət göstərir.[16]
2022-ci ilin məlumatına əsasən, hüquqi şəxslərdə iqtisadi fəaliyyət növləri üzrə qeydiyyatdan keçmiş məşğul əhalinin sayı aşağıdakı kimidir:[17]
| Fəaliyyət sahəsi | İşçilərin sayı |
|---|---|
| Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq | 229 |
| Mədənçıxarma sənayesi | 7 |
| Emal sənayesi | 12.481 |
| Elektrik enerjisi, qaz, buxar və kondisioner təminatı | 223 |
| Su təchizatı, kanalizasiya, tullantıların idarə olunması və bərpası | 636 |
| Tikinti | 933 |
| Topdan və pərakəndə ticarət, avtomobil və motosikletlərin təmiri | 4.306 |
| Nəqliyyat və anbar təsərrüfatı | 1.492 |
| Yerləşdirmə və ictimai iaşə xidmətləri | 614 |
| İnformasiya və rabitə | 305 |
| Maliyyə və sığorta fəaliyyəti | 373 |
| Daşınmaz əmlak fəaliyyəti | 48 |
| Peşə, elmi və texniki fəaliyyət | 751 |
| İnzibati və yardımçı xidmətlər | 442 |
| Dövlət idarəetməsi, müdafiə və icbari sosial təminat | 1.304 |
| Təhsil | 1.878 |
| Səhiyyə və sosial xidmətlər | 1.616 |
| İncəsənət, əyləncə və istirahət | 332 |
| Digər xidmət sahələri | 455 |
| Fərdi kənd təsərrüfatı işçiləri | 678 |
| Cəmi | 29.102 |
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Skok, Petar. Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika. 3. JAZU, Zagreb. 1972. səh. 292.
- ↑ Everett-Heath, John. Smederevo // The Concise Oxford Dictionary of World Place Names (5th). Oxford University Press. 2019. ISBN 9780191882913.
- ↑ Arrowsmith, Aaron. A Compendium of Ancient and Modern Geography: For the Use of Eton School. London. 1839. səh. 317. İstifadə tarixi: 31 avqust 2012 – Internet Archive vasitəsilə.
- ↑ Smith, William. Dictionary of Greek and Roman Geography. Little, Brown & Company. 1857. səh. 1310.
- ↑ Arrowsmith, Aaron. A Grammar of Ancient Geography: Compiled for the Use of King's College School. London: Hansard. 1832. səh. 108.
- ↑ Bobot, Rajko; Rakić, Kosta, redaktorlar Socialist Republic of Serbia. Jugoslovenska Revija. 1985. səh. 187.
Smederevo, in medieval times the capital of the Serbian despotate, is among the oldest towns in Serbia. It was here, in 1430, that despot Đurađ Branković built a fortified palace (the so-called Little Castle or Smederevo Fortress). Later, he extended it into the Big Castle.
- ↑ Faroqhi, Suraiya. Bearman, P. (redaktor). "Semendire". Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). Brill. 2012. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2025.
- 1 2 Ágoston, Gábor. The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe. Princeton University Press. 2021. 67, 145. ISBN 9780691205380.
- ↑ Fine, John V. A. The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. University of Michigan Press. 1994. səh. 549. ISBN 9780472082605.
- ↑ Tietze, Andreas. Habsburgisch-osmanische Beziehungen [Habsburq–Osmanlı münasibətləri] (German). Vienna: Verlag des Verbandes der wissenschaftlichen Gesellschaften Österreichs. 1985. səh. 8. ISBN 9783853696149.
- ↑ "Serbia looks east for quick steel plant sale". Reuters. 31 yanvar 2012. 15 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2016.
- ↑ "Serbia buys U.S. Steel plant; Price: $1". CBSNews. 31 yanvar 2012. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2016.
- ↑ "Zelezara Smederevo steel mill: China's offer accepted". Insajder.net. 15 fevral 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2016.
- ↑ Savic, Misha. "Comico Oil Wins Permit to Build $250 Million Refinery in Serbia". Bloomberg News. 13 mart 2012. 28 aprel 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2017.
- ↑ Savic, Misha. "Serb City Scraps Comico Oil Refinery Project on Deadline". Bloomberg News. 5 fevral 2013. 30 iyul 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 mart 2017.
- ↑ Mikavica, A. "Slobodne zone mamac za investitore" [Azad zonalar investorlar üçün cəlbedici amildir]. Politika.rs (serb). 3 sentyabr 2017. 6 aprel 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2019.
- ↑ "Municipalities and Regions of the Republic of Serbia, 2023" (PDF). Stat.gov.rs. Serbiya Respublikası Statistika İdarəsi. 30 may 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 20 sentyabr 2024.
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]
- smederevo.org.rs — rəsmi saytı
- Virtual walk through Smederevo. Arxivləşdirilib 7 noyabr 2014 at the Wayback Machine 360Serbia.com (serb.)
- Visit Smederevo (city tourism website)
- Smederevo's Autumn at travel.rs
