Soma (içki)

Soma (sanskr. सोम, Soma^IAST) — vedizm dinində və Hinduizmdə bir neçə ipostasa sahib mühüm anlayış və ilah:

Daşlarla sıxılaraq şirəsi çıxarılan və nəticədə amritaya (ölümsüzlük içkisinə) çevrilən ritual bitkisi;
Həmin bitkidən hazırlanan müqəddəs ayin içkisi;
İlham və vəhy allahı, Günəşin qızı Suryanın bəy-adaxlısı sayılan panteon allahı.^[1]^[2]

Soma içkisinin ana xüsusiyyətləri sevinc, həzz, saflaşdırma və Ay ilə eyniləşdirilməsidir.^[3] Vedik mifologiyada Ay allahların içdiyi və Günəş tərəfindən daim doldurulan göy piyaləsi hesab olunur.^[4]

Soma içkisi nadir dağ bitkisindən xüsusi ayin keçmiş brahmanlar tərəfindən hazırlanır. Onu içən şəxsin ruhən yüksələrək "Bradxna"ya (işıq və nur məkanına, səmaya) çatdığına inanılır. Bu ritual içkisi və allah "Riqveda" və "Samaveda" mətnlərində tez-tez xatırlanır^[5]

"Riqveda"da Somaya həsr olunmuş yüzlərlə keçid vardır. Əsərin "Soma Mandala" adı ilə tanınan 9-cu mandalası bütövlüklə Somaya həsr olunmuşdur; burada Somanın enerjisini, hazırlanma prosesini və mistik xüsusiyyətlərini təsvir edən 114 sukta (himn) və 1097 mantra yer alır.^[6]^[7]

Zərdüştilikdə analoqu

Soma anlayışı hind-iran müştərək dini irsinə dayanır. Zərdüştiliyin müqəddəs kitabı olan "Avesta"da Somanın tam etimoloji və ritual analoqu Haoma (avest. haoma) hesab olunur. Hər iki ənənədə bitkinin sıxılaraq müqəddəs içki hazırlanması və onun ilahiləşdirilməsi paralellik təşkil edir.

Botanik identifikasiya cəhdləri

Soma bitkisinin dəqiq hansı növə aid olması müasir hindşünaslıq və botanikada hələ də mübahisəli mövzulardan biridir. Tədqiqatçılar tərəfindən müxtəlif fərziyyələr irəli sürülmüşdür:

Efedra (Ephedra): Mərkəzi Asiya və Himalay dağlarında bitən, tərkibində psixoaktiv epedrin maddəsi olan bitki (ən çox qəbul edilən nəzəriyyələrdən biridir).
Milçəkqıran göbələyi (Amanita muscaria): Robert Qordon Uosson (R. Gordon Wasson) tərəfindən irəli sürülmüş halüsinogen göbələk fərziyyəsi.^[8]
Sarmaşıq və ya digər dağ otları: Sarcostemma acidum və ya Peganum harmala (üzərlik) kimi müxtəlif Asiya bitkiləri.

Tarixi və hazırlanması

Vedik mətnlərdə Soma bitkisi adətən uzun gövdəli, sarımtıl rəngli, dağlıq ərazilərdə bitən və əsasən qadınlar tərəfindən yığılan bir bitki kimi təsvir edilir. Bitkinin gövdəsindən şirə iki daş arasında sıxılaraq və ya dibəkdə döyülərək çıxarılırdı. Əldə edilən şirə qoyun yunundan hazırlanmış süzgəclərdən süzülür və ağacdan düzəldilmiş çəlləklərdə və ya saxsı qablarda saxlanılırdı.^[9]

Qədim hindilərin "Soma Rasa" (Soma şirəsi) adlandırdıqları bu içki qəhvəyi və ya tünd-qəhvəyi rəngdə olurdu. İstehlak edilməzdən əvvəl məhlul mütləq süd və ya qatıqla qarışdırılırdı. Rituallar zamanı Soma Rasa öncə ilahlara qurbanlıq bəxşiş (libasiya) olaraq təqdim edilir, daha sonra isə kahinlər və dindarlar tərəfindən içilirdi.^[10]

Unudulması və əvəzləyici bitkilər

Müxtəlif tarixi mənbələrdən məlum olur ki, zaman keçdikcə orijinal Soma bitkisini tapmaq getdikcə çətinləşmişdir. Vedik duaların birində hətta ritual zamanı orijinal bitki əvəzinə başqa bir əvəzləyici bitkidən istifadə edildiyi üçün ilahlardan üzr istənilməsi faktı öz əksini tapmışdır. E.ə. 800-cü ildən sonra isə yazılı mənbələrdə Soma içkisinin hazırlanması və ya bitkinin canlı istifadəsinə dair heç bir birbaşa məlumata rast gəlinmir.^[11]

Bundan sonra ritual ənənəsində Somadan istifadə dayandırılmış, onun yerinə ephedra, Epilobium angustifolium və ya müxtəlif digər yerli dağ otları kimi əvəzləyici mənşəli bitkilərə keçilmişdir.

Mifologiya

Biz Somadan içdik, biz ölümsüz olduq, biz işığa qovuşduq, biz allahları tapdıq
— Riqveda (VIII, 48.3)^[12]

Hinduizmdə Vedaların təfsiri üçün istifadə olunan "Nirukta" əsərində Somanın iki əsas mənası təsvir olunur: birincisi, insana sevinc və fərəh gətirən möcüzəvi ritual içkisi, ikincisi isə Ay.

Müqəddəs bitkinin və ölümsüzlük eliksirinin ilahisi olan Somaya həsr olunmuş ilk vedik beytlərin birində allahların hökmdarı İndranı öz şirin və oyandırıcı ekstraktı (esensiyası) ilə saflaşdırmaq və gücləndirmək xahiş olunur:

स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस्व सोम धारया। इन्द्राय पातवे सुतः॥
Svādishṭhayā madiṣhṭhayā pavasva soma dhārayā, Indrāya pātave sutaḥ
— Riqveda (IX, 1.1), Samaveda (1)

İkinci beytdə isə Somanın ilahi təbiətindən bəhs edilir. Buradan məlum olur ki, Soma əzilmiş otlardan hazırlanan və yalnız ilahlar tərəfindən istehlak olunan bir içkidir; ona allahlardan başqa heç kim toxuna bilməz:

सोमं मन्यते पपिवान्यत्सम्पिषन्त्योषधिम्। सोमं यं ब्रह्माणो विदुर्न तस्याश्नाति कश्चन॥
Somaṁ manyate papivān yat sampiṣanty oṣadhim, Somaṁ yaṁ brahmāṇo vidur na tasyāśnāti kaścana
— Riqveda (X, 85.3)

Vedalarda ən azı üç müxtəlif Soma anlayışı xatırlanır: Soma Pavamana (Saman yolu), Soma-Ay və şirəsindən içki hazırlanan Soma bitkisi. Soma-Ay öz növbəsində üç ipostasa malikdir: Soma — göy cismi (səma işıqlısı), Soma — göy cisminin sahibi olan panteon allahı və Soma — Ay tərəfindən şüalandırılan və bitkilərdə şirə şəklində təzahür edən nektar (amrita).^[13]

"Riqveda"nın "Somaya və Puşana" məhnəsində (II, 40) Soma və Puşan "sərvətlərin valideynləri" və "kainatın çobanları" adlandırılır; onların birinin "bütün varlıqları yaratdığı", digərinin isə "hər şeyə nəzarət edərək hərəkət etdiyi" qeyd olunur.

"Riqveda"nın "Nikah himni"ndə (X, 85) Soma (Ay ilə eyniləşdirilir) və günəş ilahı Savitarın qızı Suryanın toy mərasimi təsvir edilir.

Həmçinin Somaya digər ilahlarla cütlükdə və ya birgə ad kimi də rast gəlinir: İndra-Soma (VII, 104), Soma-Rudra (VI, 74). "Riqveda"nın bütövlüklə doqquzuncu mandalası Somaya həsr edilmişdir.

Soma adı ("Şah Soma") hind panteonunda aparıcı mövqeyə malikdir. Soma həmçinin Ay allahı olan Çandranın ikinci adıdır.

"Atharvaveda"dakı bir çox mətnlər Somanın şəfalı xüsusiyyətlərini vəsf edir. Bütün otların və müalicəvi bitkilərin ən mühümü sayılan Soma "bitkilərin şahı" hesab olunur.^[14] O, "Vanaspati" ("meşənin hökmdarı") epitetini daşıyır və bütün bitki aləminin onun tərəfindən yaradıldığına inanılır. Günahlardan azad olmaq və səadətə qovuşmaq üçün dindarlar digər bitkilərlə yanaşı Somaya da dua edirlər.

Müqayisəli mifologiya və analoqları

Soma/Haoma kultunun Hind-Avropa və yaxın qonşu mədəniyyətlərdə də paralelləri mövcud olmuşdur. Frakiyalılar, Frigiyalılar və Qədim Yunanlarda buna oxşar ritual içki kultu Sabazi ilahı ilə əlaqələndirilirdi. Daha sonrakı dövrlərdə bu kult Dionis kultu ilə əvəzlənmiş və ilahların xüsusiyyətləri qovuşmuşdur.

Tərkibi haqqında fərziyyələr

Soma içkisinin dəqiq resepti və tərkib hissələri naməlum olaraq qalır. Somanın hansı bitki və ya göbələkdən hazırlanması ilə bağlı çoxlu sayda elmi və nəzəri fərziyyələr irəli sürülmüşdür.

1968-ci ildə Qordon Uosson özünün tez-tez istinad edilən "Soma: Divine Mushroom of Immortality" ("Soma: Ölümsüzlüyün İlahi Göbələyi") kitabında Soma adlanan bu "bitkinin" məhz qırmızı milçəkqıran göbələyi (lat. Amanita muscaria) olduğunu iddia edən nəzəriyyəsini təqdim etmişdir.^[15] Uosson hesab edirdi ki, Soma 4000 ildən çox əvvəl, xristianlıq erasından əvvəl özlərini arilər adlandıran xalqlar tərəfindən dini seremoniyalarda istifadə olunan psixoaktiv göbələk idi.^[16]

Devid Stoflet Flatter və Martin Şvarts isə "Avesta" mətnlərinin tədqiqinə əsaslanaraq 1989-cu ildə nəşr etdirdikləri "Haoma və Harmalin" adlı tədqiqatda Somanın üzərlik bitkisi (lat. Peganum harmala) olduğunu irəli sürmüşdürlər.^[17]

Tədqiqatçıların fikrincə, Somanın ehtimal olunan tərkib hissələrinə aşağıdakı bitki və göbələk növləri daxil ola bilər:

Somanın yarpağı və ya budağı mənasını verən "Somalata" (lat. Sarcostemma acidum) çılpaq kol bitkisi;
Tərkibində təbii stimullaşdırıcı epedrin olan efedra (lat. Ephedra);
Çətənə (dişi çətənənin yarpaq və çiçəklərindən hazırlanan bhanq süd ilə qarışdırılaraq yazda qeyd olunan Holi bayramında içilir);
Xaşxaş (lat. Papaver somniferum);
Qalyusinogen təsirə malik olan və Sibir şamanları tərəfindən ritual məqsədlərlə istifadə edilən milçəkqıran göbələyi;
Üzərlik (lat. Peganum harmala);
lat. Periploca aphylla kol bitkisi.^[18]

İstinadlar

↑ "Characteristics of the God Soma [Chapter 2(a)]". www.wisdomlib.org (ingilis). 29 aprel 2021. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ Елизаренкова, Т. Я. О Соме в Ригведе // Ригведа. Мандалы IX–X (rus). Москва: Наука. 1999. 437–448.
↑ "Rig Veda 9 – Interfaith" (ingilis). 23 fevral 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ "Soma". Britannica (ingilis). 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ "Sama Veda - Hinduism Made Simple". texts.wara.in (ingilis). 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ "The Ninth Mandala of Rigveda [Chapter 1(e)]". www.wisdomlib.org (ingilis). 29 aprel 2021. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ Guénon, René. Symbols of Sacred Science (ingilis). Sophia Perennis. 2004. 320. ISBN 978-0-900588-77-8.
↑ Wasson, R. Gordon. Soma: Divine Mushroom of Immortality (ingilis). New York: Harcourt Brace Jovanovich. 1968. ISBN 978-0-15-683800-9.
↑ "How to Make Soma Rasa – the Drink of Hindu Gods". Kalampedia (ingilis). 19 mart 2022. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ Staal, Frits. Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights (ingilis). Penguin Books India. 2008. 107–112. ISBN 978-0-14-309986-4.
↑ Houben, Jan E. M. The Ritual Synthesis of Rasa: The Case of Vaidika Soma (ingilis). Leiden: Brill. 2003. 145–160.
↑ Simha, Rakesh Krishnan. "How Russian scientists cracked the secret of a Vedic ritual drink". Russia Beyond (ingilis). 9 yanvar 2017. 5 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.
↑ Radhakrishnan, Sarvepalli. Indian Philosophy, Volume 1 (ingilis). Oxford University Press. 1999. 120–125. ISBN 978-0-19-563820-2.
↑ Zysk, Kenneth. Asceticism and Healing in Ancient India: Medicine in the Buddhist Monastery (ingilis). Motilal Banarsidass. 1998. 15–18. ISBN 978-81-208-1528-5.
↑ Wasson, R. Gordon. Soma: Divine Mushroom of Immortality (ingilis). New York: Harcourt Brace Jovanovich. 1968. ISBN 978-0-15-683800-9.
↑ Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism (ingilis). Cambridge: Cambridge University Press. 1996. 43. ISBN 978-0-521-43878-0.
↑ Flattery, David Stophlet; Schwartz, Martin. Haoma and Harmaline: The Botanical Identity of the Indo-Iranian Sacred Hallucinogen "SomA" (ingilis). Berkeley: University of California Press. 1989. ISBN 978-0-520-09737-7.
↑ Thoricatha, Wesley. "The Search for Soma, The Ancient Indian Psychedelic". Psychedelic Times (ingilis). 4 noyabr 2015. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

Biblioqrafiya

Anthony, David W., The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World, Princeton University Press, 2007
Bakels, C.C. 2003. “The contents of ceramic vessels in the Bactria-Margiana Archaeological Complex, Turkmenistan.” in Electronic Journal of Vedic Studies, Vol. 9. Issue 1c (May 2003)
Beckwith, Christopher I., Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present, Princeton University Press, 2011
Heesterman, Jan. Vedism and Brahmanism // Jones, Lindsay (redaktor). The Encyclopedia of Religion. 14 (2nd). Macmillan Reference. 2005. 9552–9553. ISBN 0-02-865733-0.
Jamison, Stephanie. The Rigveda – Earliest Religious Poetry of India. Oxford University Press. 2015. ISBN 978-0190633394.
Jay, Mike. Blue Tide: The Search for Soma. Autonomedia, 1999.
Kuz'mina, Elena Efimovna, J. P. Mallory (redaktor), The Origin of the Indo-Iranians, Brill, 2007, ISBN 978-9004160545
Lamborn Wilson, Peter. Ploughing the clouds:The search for Irish Soma, City Lights,1999.
McDonald, A. "A botanical perspective on the identity of soma (Nelumbo nucifera Gaertn.) based on scriptural and iconographic records" in Economic Botany 2004;58
Singh, Upinder. A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th century. Pearson Education India. 2008. ISBN 978-81-317-1120-0.

[1] "Characteristics of the God Soma [Chapter 2(a)]". www.wisdomlib.org (ingilis). 29 aprel 2021. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[2] Елизаренкова, Т. Я. О Соме в Ригведе // Ригведа. Мандалы IX–X (rus). Москва: Наука. 1999. 437–448.

[3] "Rig Veda 9 – Interfaith" (ingilis). 23 fevral 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[4] "Soma". Britannica (ingilis). 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[5] "Sama Veda - Hinduism Made Simple". texts.wara.in (ingilis). 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[6] "The Ninth Mandala of Rigveda [Chapter 1(e)]". www.wisdomlib.org (ingilis). 29 aprel 2021. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[7] Guénon, René. Symbols of Sacred Science (ingilis). Sophia Perennis. 2004. 320. ISBN 978-0-900588-77-8.

[8] Wasson, R. Gordon. Soma: Divine Mushroom of Immortality (ingilis). New York: Harcourt Brace Jovanovich. 1968. ISBN 978-0-15-683800-9.

[9] "How to Make Soma Rasa – the Drink of Hindu Gods". Kalampedia (ingilis). 19 mart 2022. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[10] Staal, Frits. Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights (ingilis). Penguin Books India. 2008. 107–112. ISBN 978-0-14-309986-4.

[11] Houben, Jan E. M. The Ritual Synthesis of Rasa: The Case of Vaidika Soma (ingilis). Leiden: Brill. 2003. 145–160.

[12] Simha, Rakesh Krishnan. "How Russian scientists cracked the secret of a Vedic ritual drink". Russia Beyond (ingilis). 9 yanvar 2017. 5 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[13] Radhakrishnan, Sarvepalli. Indian Philosophy, Volume 1 (ingilis). Oxford University Press. 1999. 120–125. ISBN 978-0-19-563820-2.

[14] Zysk, Kenneth. Asceticism and Healing in Ancient India: Medicine in the Buddhist Monastery (ingilis). Motilal Banarsidass. 1998. 15–18. ISBN 978-81-208-1528-5.

[15] Wasson, R. Gordon. Soma: Divine Mushroom of Immortality (ingilis). New York: Harcourt Brace Jovanovich. 1968. ISBN 978-0-15-683800-9.

[16] Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism (ingilis). Cambridge: Cambridge University Press. 1996. 43. ISBN 978-0-521-43878-0.

[17] Flattery, David Stophlet; Schwartz, Martin. Haoma and Harmaline: The Botanical Identity of the Indo-Iranian Sacred Hallucinogen "SomA" (ingilis). Berkeley: University of California Press. 1989. ISBN 978-0-520-09737-7.

[18] Thoricatha, Wesley. "The Search for Soma, The Ancient Indian Psychedelic". Psychedelic Times (ingilis). 4 noyabr 2015. 31 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 iyul 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]