Spontan nizam

Spontan nizam həmçinin "öz-özünə təşkilatlanma" kimi də tanınır — xaosdan nizamın kortəbii şəkildə ortaya çıxması. Bu proses fiziki, bioloji, sosial şəbəkələrdə və iqtisadiyyatda baş verir. Buna baxmayaraq, "öz-özünə təşkilatlanma" termini daha çox fiziki və bioloji proseslər üçün istifadə olunur, "spontan nizam" isə adətən şəxsi mənfəət güdən və qəsdən planlaşdırma yolu ilə nizam yaratmağa çalışmayan fərdlərin kombinasiyasından cəmiyyətdə nizamın yaranmasını təsvir edir. Yer kürəsində həyatın təkamülü, dil, kristal strukturlar, internet, urbanizasiya, incəsənət və azad bazar iqtisadiyyatı — spontan nizam vasitəsilə təkamül edən sistemlərə nümunədir. Spontan nizamın ən yüksək nümunəsi isə kainatdır.

İqtisadi baxımdan spontan nizam — bazar iqtisadiyyatında bazar mexanizmlərinin və qiymət siqnallarının bazarı öz-özünə elə bir tarazlıq səviyyəsinə itələdiyi vəziyyətdir ki, burada satıcılar alıcının həmin qiymətə almağa hazır olduğu malı və qiyməti təklif edirlər.

Troy Kemplinin fikrincə, incəsənət də spontan nizamın nümunəsidir: "Xüsusi rəssamlar sinfi mövcud deyil — geniş mənada hər kəs sənətkar ola bilər. Beləliklə, giriş və çıxış azadlığı mövcuddur. Üstəlik, incəsənət auditoriyası bu gün hər zamankından daha böyükdür. Ümumi savadlılıq bədii ədəbiyyatı və poeziyanı demək olar ki, hər kəs üçün əlçatan edir; radio, televiziya və kino isə musiqi və dram sənətinin daimi və hər yerdə əlçatanlığını təmin edir. Bütün bunlara baxmayaraq, bir sənət əsərinin müstəsna hesab edilməsi üçün o, auditoriya ilə əks-əlaqə vasitəsilə formalaşmış və formalaşmaqda olan müəyyən qaydalara müvafiq olaraq yaradılmalıdır."

Spontan nizamı təşkilatlarla qarışdırmaq olmaz. Spontan miqyassız şəbəkələr (ing. scale-free networks) yaradır, təşkilatlar isə iyerarxik şəbəkələr yaradır. Bundan əlavə, təşkilatlar çox vaxt cəmiyyətin spontan nizamının bir hissəsi ola bilər, lakin bunun əksi mümkün deyil. Həmçinin, təşkilatlar insanlar tərəfindən yaradılır və idarə olunur; spontan nizam isə heç kim tərəfindən yaradılmır və heç kim tərəfindən idarə olunmur.

Spontan nizam həmçinin emercent davranışın (ing. emergent behavior) sinonimi kimi də istifadə olunur ki, burada "eqoist" spontan nizam yalnız xüsusi bir haldır.