Spratli arxipelaqı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Spartli arxipelaqı
vyet. Quần Đảo Trường Sa, çin 南沙群島, taqal Kapuluan ng Kalayaan
08°38′N 111°55′E / 8.633°N 111.917°E / 8.633; 111.917Koordinatlar: 08°38′N 111°55′E / 8.633°N 111.917°E / 8.633; 111.917 (T)
AkvatoriyaSakit okean
Ölkələr Flag of Malaysia.svg Malayziya
Flag of Vietnam.svg Vyetnam
Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR
Flag of the Philippines.svg Filippin

Adaların sayı>100
Sahəsi5 km²
Hündür nöqtəsi4 m
Əhali (2014 )0 nəf.
Spratli arxipelaqı (Asiya)
Spratli arxipelaqı
Commons-logo.svg Spartli arxipelaqı Commonsda
Spratli arxipelaqı
Spratli arxipelaqı

Spratli[1] (vyet. Quần Đảo Trường SaÇıonqşa[2][3], çin 南沙群島, taqal Kapuluan ng Kalayaan) — Cənubi Çin dənizinun cənub-qərbində yerləşən arxipelaq. Adalarda daimi yaşayış olmasa belə 4 aeroport fəaliyyət göstərir. Hazırda adalar balıçılıq təsərrüfatı rayonu rolunu oynayır.

Arxipelaq ərazisimə altı ölkə iddia edir: Vyetnam, Çin, Tayvan, Malayziya, FilippinBruney. Adaların ümumi sahəsinin az olmasına baxmayaraq regionda mövcudluq baxımından əhəmiyyətlidir. Burada böyük miqdarda qaz və neft yataqlarının olması ehtimal edilir. ABŞ Ebergetika Nazirliyinin məlumatına görə adalar ərazisində 5,4 mld barel neft, 55,1 trilion kubmetr qaz vardır.[4]

Arxipelaqa daxil 45 adaya Vyetnan, Çin, Malayziya, Filippin və Tayvan öz ordusunu yerləşdirmişdir. Cənub riflərində isə Bruneyin balıqçılıq zonasıdır. Ancaq bu ölkə rəsmi iddia qaldırmamışdır.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Arxipelaq 100 kiçik ada, rif və atoldan ibarətdir. Ümumi sahəsi 5 km² təşkil edir. Rayonun ümumi sahəsi isə 400 000 km²-dir. Bu sahə PalavanKalimantan afalarından 400 km, Vyetnamdan 500 km, Haynandan isə 1000 km məsafədə yerləşir.

İri adaları:

  • İtu-Aba (Itu Aba) — 0,46 km²,
  • Titu (Thitu) — 0,37 km²,
  • Qərbi York (West York) — 0,18 km²,
  • Spartli (isla Spratly) — 0,13 km²,
  • Şimal-Şərq Qayası (Northeast Cay) — 0,12 km².

Adaların tarixi xranologiyasl[redaktə | əsas redaktə]

1529. Saraqosa anlaşması ilə adalar İspaniyanın mülkiyyətinə verilir.

1898. Paris sülh anlaşması ilə ərazi ABŞ, sonradan isə Filippin ərazisi elan edilir.

1927. Fransaya məxsus De Lanessan gəmisi bölgədə elmi tətqiqat işləri aparmışdır.

1930. Fransızlar adaya ikinci dəfə ekspedisiya təşkil edirlər. Onlar adaları Ile de la Tempete adlandırırlar. Öz bayraqlarını adaya sancan fransızlar burada çinli balıqçılarla rastlaşırlar.

1932. Çin Respublikası Fransa dövlətinə memarandum göndərərək adalar üzərində hüququn onlara veriməsini istəyir və adaları öz ərazisi ekan edir.

1933. Üç fransız gəmisi iri adaları tutaraq buranı Fransa ərazisi elan edirlər. Yaponiya adalar üzərində ərazi hüquüunun olmasını irəli sürür. Buna səbəb kimi oda yaponlara məxsus olan forfor yatağının olmasını göstərir.

1939. Yaponiya adalara iddiasını qaldırsada FransaBöyük Britaniyanın etitazı ilə adalar Fransanın mülkiyyəti elan edilir.

1941. Yaponiya adaları güçlə işğal edir və onu İkinci Dünya müharibəsinin sinuna qədər əlində saxlayır. İtu-Aba adasında su altı qayıqların bazasını yerləşdirir.

1945. Yaponiyanın məğlubiyyətindən sonra adalara yenidən Fransa və Çin iddiasını davam etdirir. Çin hətta adalara öz qoşununu yerləşdirir.

1946. Fransa adalara qoşun göndərsədə çinliləri oradan çıxara bilmir.

1947. Fransa Çinin adaları tərk etməsini tələb edir.

1948. Fransa adalar ətrafında patrullaşmanı dayandırır. Çin isə qoşunlarının bir hissəsini geri çəkir.

1951. San-Frasisko sülh anlaşması imzalanarkən Vyetnam Parasel adaları və Spartliyə iddiasını bildirir.

1956. Çin və Vyetnam adalara qoşun yerləşdirir. Hətta Vyetnan adaların Bindin vilayətinə birləşdirildiyi bildirir.

1958. Çin özünün məhhəli sularını müəyyən edərkən adalarıda ora daxil edir.

1961—1963. Cənubi Vyetnam adaların ona məsubluğunu bildirmək məqsədi ilə lövhələr yerləşdirir.

1968. Filippin Kalayan vilayətinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə üç adaya qoşu yeridir.

1971. Malayziya arxipelaqın bir hissəsinə əraxi iddiası sürür.

1972. Filippin Kalayan adalarını Palavan vilayətinə birləşdirir.

1975. Vyetnam arxipelaqa iddiasını bildirir.

1978. Filippin przidentinin əmri ilə onlara aid ərazi müəyyənləşir.

1979. Malayziya iddia elədiyi ərazilərin xətitəsini tərtib etdirir. Vyetnamda analoji addımı atır

1982. Vyetnan növbəti bir sənədi imzalayır və bir necə adanı işğal edərək ordusunu orda yerləşdirir. Filippində həmcinim adaların bir qimini işğal edərək nurada uçuş-eniş zolağı salır.

1983. Malayziya Lyanq-Lyanq adasını tutaraq burada hərbi bazasını inşa etdirir. Estəlik kuror zonası salır.

1984. Bruney özünün balıqçılıq rayonunu müəyyənləşdirir (Luiziana-rif). Ancaq rəsmi olaraq iddia qaldırmır.

1987. Çin dəniz patrullaşmasını təşkil edərək burada öz bazasını yerləşdirir.

1988. ÇinVyetnam gəmiləri Spartli adaları uğrunda döyüşə girirlər. Vyetnam bu mübarizədə məğlub olur. Region Çinlilərin əlinə keçir[5].

1995. Çin və Vyetnam arasında arxipelaq resurslarının bölünməsi haqqında razılığa gəlinir[5].

2004. Filippin təyyarələrinə arxipelaq üzərindən atəş açılır[6]. Vyetnam mübahisəli adalarda turistik imkanlarını artırır və hava limanı inşa etdirir[7].

2005. Vyetnam adalar üzərində ərazi iddiasını yenidən irəli sürür[8].

2008. Filippin son əsgərinə qədər adalar uğrunda vuruşacağını bəyan edir.[9]

2011. May ayında Vyetnam və Çin arasında bir sıra insidentlər baş verir[10].

2016. İyulda Haaqa məhkəməsi Filippin iddiasıba baxaraq Çinin Cənubi Çin dənizində yerləşən adalara haqqının olmaması barədə qərar çıxarır. Onlar Çin gəmilərinin Filippinə aid hissəyə keçərək çin balıqçılarını tutmaq istəməsi ilə əlaqdar meydana gəlmiş ərazini pozmasını qanuna zid adlandırmışdır. Çin isə trebunalın qərarınl tamadığını bildirmişdir[11][12]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Энциклопедия стран мира (РАН Отделение общественных наук, гл. ред. академик РАН Симония Н. А.) — Москва «Экономика», 2004 — с. 616, 673
  2. Вьетнам. Вокруг Света. № 348 изд. 3 — Москва 2012 — с. 28
  3. Архипелаг Чыонгша сегодня — Иллюстрированный журнал Вьетнам
  4. Pentaqon mübahisəli adalara donanma vı aviasiya göndərməyi təklif edir
  5. 5,0 5,1 Ъ — Spartli adalarının statusu
  6. Самолёты ВВС Филиппин обстреляны над спорными островами Спратли
  7. Vyetnam mübahisəli adalarda turistik imkanlarını artırır.
  8. Vyetnam adalar üzərində ərazi iddiasını yenidən irəli sürür
  9. Flot.com — Filippin son əsgərinə qədər adalar uğrunda vuruşacağını bəyan edir
  10. Çin Vyetnam münasibətləri və mübahisəli ərazilər
  11. "Трибунал в Гааге: Китай не имеет прав на спорные территории в Южно-Китайском море". Взгляд.ру. 12 июля 2016. http://vz.ru/news/2016/7/12/820997.html. İstifadə tarixi: 2016-07-12.
  12. "Гаагский суд отказал Китаю в правах на спорные острова в Южно-Китайском море". ТАСС. 12 июля 2016. http://special.tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3447825. İstifadə tarixi: 2016-07-15.