Sudet vilayəti

Sudet vilayəti (Sudetenland; alm. Sudetenland‎ alman: [zuˈdeːtn̩ˌlant], çex. və slovak. Sudety, pol. Kraj Sudetów) — Çexiyanın şimal və qərbində yerləşən, adını Sudet dağlarından götürmüş tarixi vilayətdir. 1945-ci ilə qədər Sudet almanlarının yığcam şəkildə yaşadıqları ərazi olmuşdur.

Erkən tarix

"Sudet vilayəti" termini XX əsrin əvvəllərində etnik almanların məskunlaşdığı Sudet dağları regionundakı ərazinin adı kimi meydana gəlmişdir. Bu region Avstriya-Macarıstan ərazisinə daxil idi və Alp dağları ilə Balkanlardakı oxşar ərazilərlə yanaşı, ölkədə almanların yığcam şəkildə yaşadıqları üç əsas regiondan biri hesab olunurdu.^[1]

Birinci Dünya müharibəsinin nəticələrinə görə Avstriya-Macarıstan imperiyası bir sıra müstəqil dövlətlərə parçalanmış və Sudet vilayəti 1918-ci ilin oktyabr ayının sonunda elan edilmiş Çexoslovakiyanın tərkibinə keçmişdir; çünki bu ərazi tarixi baxımdan Bohemiya krallığının ayrılmaz bir hissəsi idi.^[2] Lakin region əhalisinin mühüm bir hissəsini təşkil edən Sudet almanları gələcəyini vahid alman dövlətinin tərkibində görən imperiyanın digər bir parçasına — Almaniya Avstriyasına (sonradan bu ərazidə Avstriya respublikası yaradılmışdı) birləşmək istəyirdilər. Çexoslovakiyanın yeni formalaşmış torpaqlarında, əsasən alman əhalinin üstünlük təşkil etdiyi və Sudet vilayətinin də daxil olduğu dırnaqarası Almaniya Bohemiyası ərazisindəki bu cür separatçı meyllər 1918-ci ilin sonlarında Çexoslovakiya qoşunları tərəfindən yatırılmışdır.^[3]

Nəhayət, Çexoslovakiyanın Sudet vilayətini də əhatə edən sərhədləri daxilindəki müstəqilliyi 1919-cu ilin payızında imzalanmış Sen-Jermen sülh müqaviləsi ilə təsdiq edilmişdir.^[4] Buna baxmayaraq, sonrakı onilliklər ərzində Sudet almanları bu vəziyyətlə tam olaraq barışmamışdılar; öz torpaqlarının Çexoslovakiyadan ayrılaraq ardınca Almaniyaya birləşdirilməsi ideyası regionun radikal millətçi təşkilatlarının dairələrində öz aktuallığını itirməmişdir.

Sudet böhranı

1938-ci ildə nasistyönümlü "Sudet Alman Partiyası" Çexoslovakiyanın Almaniya ilə sərhədyanı rayonlarında irimiqyaslı iğtişaşlar törətmiş və Üçüncü Reyx rəhbərliyindən kömək istəmişdir. Bu hadisə Reyx kansleri Hitlerə 1938-ci il fevral ayında Reyxstaqa müraciət edərək "Çexoslovakiyadakı alman soydaşlarının dəhşətli yaşam şəraitinə diqqət yetirməyə" çağırmaq üçün zəmin yaratmışdır.^[5] Almaniya–Çexoslovakiya sərhədinə Vermaxt hissələrinin yeridilməsinə başlanılması Fransa və SSRİ tərəfindən etirazlara səbəb olmuşdur. Böyük Britaniya baş qaldıran münaqişədə vasitəçi olmaq üçün cəhd göstərmiş və Çexoslovakiyaya xüsusi diplomatik missiya göndərmişdir.

Münaqişənin həlli diplomatik müstəviyə keçmişdir. Çexoslovakiya ərazisinin toxunulmazlığının qarantı statusuna malik olan Fransa və Böyük Britaniya, Almaniya ilə aparılan danışıqlarda onun Çexoslovakiyaya qarşı silahlı hücumunun qarşısını hər nəyin bahasına olursa-olsun almaq məqsədilə ardıcıl güzəştlərə getmişdilər; çünki belə bir hücum baş verəcəyi təqdirdə onlar Almaniyaya müharibə elan etmək məcburiyyətində qalacaqdılar. Tarixə "təcavüzkarı sakitləşdirmə siyasəti" adı ilə daxil olan bu xəttin nəticəsi 30 sentyabr 1938-ci ildə imzalanan Münhen sazişi olmuşdur.^[6] Almaniya, İtaliya, Böyük Britaniya və Fransa nümayəndələri tərəfindən imzalanmış müqaviləyə əsasən, oktyabrın əvvəlində Sudet vilayəti Üçüncü Reyxin tərkibinə keçmiş və Vermaxt qoşunları dərhal bu əraziyə daxil olmuşdur.^[7]

1945-ci ilə qədər vilayətin ərazisində mərkəzi Liberets (Reyxenberq) şəhəri olan bir Reyxsqau mövcud idi. Onun bəzi rayonları Bavariyanın və keçmiş Avstriyanın tərkibinə verilmişdi.

Müharibədən sonrakı tarix

İkinci Dünya müharibəsindən və Çexoslovakiyanın müstəqilliyinin bərpa edilməsindən sonra, ölkə prezidentinin imzaladığı Beneş dekretlərinə əsasən, regionda yaşayan etnik almanların böyük əksəriyyəti deportasiya olunmuşdur.^[8] Onların yerinə bu torpaqlara ölkənin digər etnik qruplarının nümayəndələri, ilk növbədə çexlər köçürülmüşdür.^[9]

Müasir dövrdə, tarixi baxımdan ilk növbədə etnik məna kəsb edən "Sudet vilayəti" anlayışından istifadə edilmir.

İstinadlar

↑ Smelser, Ronald M. The Sudeten Problem, 1933-1938: Volkstumspolitik and the Formulation of Nazi Foreign Policy. Wesleyan University Press. 1975. 12–14. ISBN 978-0819540775.
↑ Smelser, Ronald M. The Sudeten Problem, 1933-1938: Volkstumspolitik and the Formulation of Nazi Foreign Policy. Wesleyan University Press. 1975. 12–14. ISBN 978-0819540775.
↑ Magocsi, Paul Robert. Historical Atlas of Central Europe. University of Washington Press. 2002. 131. ISBN 978-0295981468.
↑ Encyclopædia Britannica. of Saint-Germain "Treaty of Saint-Germain (1919)" (#bad_url). britannica.com. 2009. İstifadə tarixi: 30 may 2026.
↑ Overy, Richard. The New Atlas of the 2nd World War. Oxford University Press. 2015. 28–29. ISBN 978-0190246143.
↑ Bell, P.M.H. The Origins of the Second World War in Europe. Routledge. 2007. 241–245. ISBN 978-0582493810.
↑ Yale Law School. "Munich Agreement: September 30, 1938". The Avalon Project. 15 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 may 2026.
↑ Glassheim, Eagle. Cleansing the Czechoslovak Borderlands: Migration, Environment, and Health in the Former Sudetenland. University of Pittsburgh Press. 2016. 45–48. ISBN 978-0822964261.
↑ Naimark, Norman M. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe. Harvard University Press. 2001. 112-115. ISBN 978-0674009134.

[1] Smelser, Ronald M. The Sudeten Problem, 1933-1938: Volkstumspolitik and the Formulation of Nazi Foreign Policy. Wesleyan University Press. 1975. 12–14. ISBN 978-0819540775.

[2] Smelser, Ronald M. The Sudeten Problem, 1933-1938: Volkstumspolitik and the Formulation of Nazi Foreign Policy. Wesleyan University Press. 1975. 12–14. ISBN 978-0819540775.

[3] Magocsi, Paul Robert. Historical Atlas of Central Europe. University of Washington Press. 2002. 131. ISBN 978-0295981468.

[4] Encyclopædia Britannica. of Saint-Germain "Treaty of Saint-Germain (1919)" (#bad_url). britannica.com. 2009. İstifadə tarixi: 30 may 2026.

[5] Overy, Richard. The New Atlas of the 2nd World War. Oxford University Press. 2015. 28–29. ISBN 978-0190246143.

[6] Bell, P.M.H. The Origins of the Second World War in Europe. Routledge. 2007. 241–245. ISBN 978-0582493810.

[7] Yale Law School. "Munich Agreement: September 30, 1938". The Avalon Project. 15 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 may 2026.

[8] Glassheim, Eagle. Cleansing the Czechoslovak Borderlands: Migration, Environment, and Health in the Former Sudetenland. University of Pittsburgh Press. 2016. 45–48. ISBN 978-0822964261.

[9] Naimark, Norman M. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe. Harvard University Press. 2001. 112-115. ISBN 978-0674009134.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]