Sultan Qayıtbəy

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sultan Qayıtbəy (tam adıːƏbün-Nasr Seyfüddin Xadimül-Haremeyniş-şerifeyn əl-Məlikül-Əşref Qayıtbəy əz-Zahiri) (ərəb السلطان أبو النصر سيف الدين الأشرف قايتباي‎‎) — Məmlük dövlətinin hökmdarı. Qafqazdan qul kimi Misirə aparılmış çərkəz əsilli olmuuşdur. Sarayda getdikcə mövqeyini möhkəmləndirən Qayıtbəy 1468-ci ildə sultan elan edilmişdir.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Sultan Qayıtbəy da Azərbay­canda rəqibləri üzərində qələbə qaza­na­raq öz möv­qeyini möhkəmləndirməsi mü­nasibətilə Uzun Həsəni təbrik etmək üçün Ağqo­yunlu sara­yına bir elçi göndərdi. Əbubəkr Teh­rani bu hadisəni təsvir edərək yazır: «...Misir sultanı Qaitbay tərəfindən göndərilən elçi dəb­dəbəli su­rətdə və qiymətli töh­fələrlə gəlib yetişdi, sə­da­qət, dostluq və vila­yət­lərin fəthi müna­sibətilə təbriklər ifadə edən bəlağətli bir məktub təqdim etdi. O, da hörmətlə qarşılanıb ənam və hədiyyələr al­dıq­dan sonra yola sa­lındı».[2]

Bu dövrdə Şərqi Anadolu bəylikləri ilə bağlı Os­manlı döv­lətilə Məm­lüklər arasında siyasi mübarizə kəskin hal almışdı. Xüsusilə Məmlük sultanının vassalı olan Zülqədər bəyliyi bu mübarizənin mərkəzində da­yanırdı. Yaranmış vəziyyətdən yarar­la­nan Uzun Həsən dövlətinin sərhədlərini cə­nub-qərb istiqamətində genişləndirməkdə ma­raqlı idi. Bu zaman Zülqədər hakiminin Məmlük sultanı ilə münasibətlərinin kəsgin­ləş­məsi Ağ­qo­yunlu-Məm­lük münasibətlərinə də öz təsirini göstərdi. 1469-cu ildə Zülqədər ha­ki­mi Şah­suvar bəy Qahirəyə elçi göndərərək Sultan Qayıtbəydən hakimiyyətinin ta­nın­ma­sını bildirdi. Məm­lüklərin tələb etdiyi Antəb bölgəsinin qaytarılması mü­qabilində Hələbdə bir Zül­qədər qarni­zonunun yerləşdirilməsinə razılıq verməsini tələb etdi. 1470-ci ilin iyu­nun­da danışıq­lar­dan bir nəticə əldə etməyən Şahsuvar bəy Məmlük sultanının vassalı olan Ramazan­oğul­larına qarşı hü­­cuma keçərək İsgən­də­run körfəzinin qərb sahillərini, sonra isə Adana və Tarsu­su ələ keçirdi. Sul­tan Qayıtbəy Şahsu­var bə­yin Hələbə hücumundan qorxa­raq qala qarnizo­nunu möh­­kəm­ləndirmək üçün Misirdən qüvvə göndərdi. Zülqədərlilər tərə­findən Məmlüklərə endi­rilən zərbə bu zaman Fərat çayı sahillərini ələ keçir­məyə çalışan Uzun Həsənin ümidlərini daha da güc­ləndirdi. Fürsəti qaçırmayan Ağqoyunlu hökm­da­rı­nın atdığı addımlar Qahirədə təşviş ya­ratdı. Çünki Məm­lük dövləti ağ­qoyunların zülqə­dər­lilərlə birləşərək Hələb şəhərinə hücum etmə­sin­dən ciddi na­rahat oldu .[2]

Dövrün qaynağının təsdiq etdiyi kimi, 1471-ci ilin fevralında Uzun Həsənlə Zülqədər hakimi Şahsuvarın Hələbə yiyə­lən­mə­sinin qarşısını almaq üçün Əmir Yaşbəyin rəhbərliyi al­tın­da Misir qoşunu Qahirədən Hə­ləb istiqamətində yürüşə başladı və iyun ayında Antəb qa­­la­sını mühasirəyə alaraq ələ keçir­di [Geniş məlumat üçün bax: 2,26-30]. R.Yı­nançın fikrincə, bu zaman Os­manlı sul­ta­nı­nın zülqədərlərə kö­mə­yindən ehti­yat­lanan Sultan Qayıt­bəy Os­manlı dövlətilə danı­şıq­lara baş­ladı. O, Sultan II Meh­medə elçi göndərərək Şah­suvar bəyi himayə et­məməyi xahiş etdi və bu­nun mü­qabilində Zülqədər bəyliyini onun hi­mayəsinə verəcəyini vəd etdi. Osmanlı sul­tanı Qayıt­bəyin təklifinə müsbət cavab verdi və Şahsuvarı mü­dafiə etmədi. II Mehmedin gös­tərişilə şahzadə Bayəzid Şahsuvar bəyin son istinad­gahı olan Za­manti qalasının mü­ha­sirəsi zamanı Əmir Yaş­bəyə taxıl və ərzaqla kömək edə­cə­yini vəd etdi.[2]

Osmanlı dövlətilə müəyən razıl əldə edən Məmlük sultanı həmçinin, Ağqoyunlu Uzun Hə­sənlə də danışıqlara başlamağı münasib bildi. Çünki, Sultan Qayıtbəy Məmlük or­du­­sunun bu yürüşü zamanı Ağ­qo­yunlu hökmdarının hansı mövqe tutacağını bil­mədiyi üçün ciddi na­rahat idi. Həmçinin, Zülqədər əmir­lərini açıq şəkildə mü­dafiə edən Uzun Hə­sənin Məmlük or­du­­su­nun Zül­qədər tor­paqlarına yürüşü ilə bağlı atacağı addımlar da bəlli deyildi. Yaranmış bu vəziyyət şübhə­sizdir ki, Məm­lük sultanını narahat edirdi. Məhəm­məd əl-Hələbi yazır ki, 1471-ci il av­qustun 17-də Məmlük əmiri Yaş­bəy bu yürüşdə iştirak edən ordu qazısı Mə­həm­məd əl-Hə­lə­bini bu mü­nasibətlə Ağ­qo­yunlu sarayına göndərdi. Məhəmməd əl-Hə­ləbi sent­ya­brın 24-də Təbrizə gəldi və er­­­təsi gün Uzun Həsən tərə­fin­dən qəbul olun­du. Elçi Əmir Yaş­bəyin mək­tubunu ona təqdim et­di. Uzun Həsən Məm­­lük elçisi ilə aparılan danı­şıqlarda Məm­lük­lərin bu yü­rüşü­nə bir­mə­nalı ola­raq mü­na­sibət bildirmədi və Misir sultanı ilə müna­si­bətləri gərginləş­dir­mə­mək üçün yumşaq möv­qe nümayiş etdirərək elçini diplomatik qay­dalara uyğun ola­raq yola saldı.[2]

1474-cü ilin mayında Uğur­lu Məhəmməd mərkəzi hakimiyyətə qarşı Şirazda qiyam qaldıran zaman Məmlük sultanı onu müdafiə etdi. İ.H.Uzunçarşılı yazır ki, Uzun Həsənin Məmlük dövlətinin şimal sərhədlərinə intensiv hücumlarını nəzərə alan Məm­lük sultanı Uğurlu Məhəmmədin müraciə­tindən istifadə edərək onun istədiyi köməyi ver­di və onu İraq tərəfə göndərdi. Lakin, Uğurlu Məhəmməd məğlub oldu və qardaşı Maqsud Mirzənin idarə etdiyi Bağdada sığındı. La­kin o, burada gözlədiyi yar­dımı ala bil­mə­diyi üçün Urfa valisi Uveysin idarə etdiyi tor­paq­lara keçdi. Bu zaman Məm­lük qüvvələri də ona qatıldı. Onun Hələb valisinə sığınması Uzun Həsənin Hələbə yürüş et­mə­sinə səbəb oldu.[2] 1475-ci ilin iyu­lunda Ağqoyunlu ordusu Uğurlu Məhəm­mədi məğlub etdi və Hələb valisi İnal əl-Hakimi öldürdü. Hələb valisinin öldü­rülməsi Sultan Qayıtbəyı narahat etdi. Uzun Həsən bu ha­disədən sonra Misir sultanı ilə münasi­bət­lərin daha da gər­ginləşməsinə yol vermə­məyə ça­lışaraq digər tədbirlərə əl atmadan geri döndü. Uğurlu Mə­həmməd ata­­sının göndərdiyi quv­vələrlə döyüşdə yaralansa da qaça bil­di. İ.H.Uzunçarşılının fik­rincə, o, ana­sını Məmlük sultanı Məlik Əşrəf Qayıtbəyın yanına gön­dərərək sultandan atası ilə arasının düzəldilməsi və əvf olun­masına vasitəçilik etməsini xahiş etmişdi. Hadi­sələrin inkişafı göstərir ki, ağqoyunlu şahzadəsi Məmlük sul­ta­nından verilən təklifə müs­bət cavab almadığı üçün Osmanlı sultanı II Mehmedə sığın­maq məcbu­riyyətində qalmışdır. Misir sultanının bu prosesə müdaxilədən çəkin­məsinə bax­maya­raq, Uzun Həsənlə Qayıtbəy ara­sın­dakı siyasi mü­na­­sibətlərdəki gərginlik aradan qaldı­rıl­madı.[2]

1478-ci ildə Uzun Həsənin ölümündən sonra Ağqoyunlu taxt-tacında oğlu Sultan Xəlil, sonra isə Sultan Ya­qu­b möhkəmləndi. Sultan Ya­qu­bun hakimiyyəti dövründə Ağqoyunlularla Misir Məm­lükləri ara­sındakı siyasi gərginlik hələ də davam edirdi. S.Ərşahin yazır ki, bu za­man Sull­tan Ya­qubun ha­­ki­miyyəti üçün ən ciddi təhlükəni məhz xaricdən Məmlüklər yaratdı. Məm­lük ordusu Əmir Yaşbəyin komandanlığı altında 1480-ci ilin noyabrında Urfaya ağ­qo­yunlular üzərinə yürüş etdi. Mosullu Xəlilin, Süleyman Bicənin və Bayandur bəyin koman­danlığı altında Ağ­qo­yun­­lu ordusu Urfa yaxınlığında məmlükləri ağır məğlubiyyətə uğratdı və Yaş­bəy əsir alındı. Bayandur bəyin əmri ilə Yaşbəy edam edildi.[2]

Ağqoyunlu tarixçisi Fəzlullah ibn Ruzbehan Xunci Məmlük sərkərdəsi Yaşbəyin Ağ­­qoyunlu ərazisinə yürüşü barədə yazır: «Uzun Həsənin ölümündən sonra Yaşbəy De­vatdar Əcəm torpaqlarını işğal etmək qərarına gəldi. O, Misir, Dəməşq və Hələbin 100 min­lik süvari və piyada ordusunu toplayaraq Fərat ça­yını keçdi və Ruhanı mühasirəyə al­dı... Əmir Qüt­bəddin Bəkdaş qəhrəmanlıq möcüzəsi göstərərək Yaşbəyin 40 minlik or­du­suna cid­di mü­qa­vimət göstərdi. Yaqub bu yaramazı cəzalandırmaq üçün Bayandur bəyi, Sü­leyman bəy Bi­cəni və Xəlil bəy Bəkdaşı Diyarbəkr yolu ilə yardıma göndərdi... Gəlib ye­ti­şən əmirlər Yaş­bə­yə çapar göndərərək heç bir səbəb olmadan xeyirxah müsəl­manların mü­qəddəs ramazan ayın­da yürüş etməsinə izahat tələb etdi. Ancaq Yaşbəy Urfanı ələ keçirmək üçün hücumu da­ha da artıraraq ordusunu Ağqoyunlu əmirlərinə qarşı çevirdi». Fəzlullah ibn Ruzbehen Xun­ci məmlüklərlə ağqo­yun­lular arasında baş verən döyüşü ətraflı təsvir edərək yazır ki, Yaşbəy or­dusunun sağ cinahınında Qansu Yəh­yəvinin rəhbərliyi al­tın­da Dəməşq əmirləri, sol cina­hında Özdəmirin başçılığı altında Hələb əmirləri, mərkəzdə isə Yaşbəyin seçmə ordusu və sultanın mühafizə qüvvələri yer­ləşmişdi. Ağqo­yunlu ordu­su­nun mərkəzində Bayandur bəy, sağ cinahda Süleyman bəy, sol cinahda isə Xəlil Bək­daşın qüv­­vələri yer almışdı. Misirlilər Ağqo­yunlu qoşu­nu­nun mər­kəzi hissəsini yar­mağa çalışsalar da, bu­na nail ola bilmədilər. Nəticədə Misir or­du­su məğlub oldu. Əmir Yaşbəy Qansu Yəh­yəvi, Özdəmir, Dəməşq darğası, Hələb na­i­binin müavini və digər əmirlər ilə birlikdə əsir düş­­dü. Yaşbəyi gecə edam etdilər və onun ba­şını Dəməşq və Hələb əmiri ilə birlikdə Sultan Yaquba göndərdilər. Şübhəsiz ki, ağ­qo­yunluların əldə etdiyi bu qələbə Ağ­qoyunlu-Məm­lük mü­na­si­bətini xeyli gərginləşdirdi. Hətta, Ağqoyunlu sultanı tərəfindən Məmlük əsir­­lə­rinin azad edil­məsinə baxmayaraq, sonrakı bir neçə ay ərzində Sultan Ya­qub­la Sultan Qayıtbəy arasındakı münasibətlərdəki gərginlik qal­­maqda davam etdi. La­kin bir müddət sonra Osmanlı şah­zadəsi Cəm Sultana sığı­nacaq verdiyi üçün Sultan II Meh­­medlə münasibətləri pisləşən Sultan Qayıtbəy əsir­lərin qar­şılıqlı şəkil­də dəyiş­dirilməsi və Sultan Ya­qubun baş vermiş hadisə ilə bağlı üzür­xah­lığını bil­dir­məsi nəti­cəsində Ağ­qoyunlu dövləti ilə münasibətləri yaxşılaşdırdı və Ağqo­yunlu həcc kar­va­nının ziyarətə ket­mə­sinə icazə verdi.[2]

XV əsrin 80-ci illərinin ortalarında Azərbaycan Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Ya­qub­la Misir hökmdarı Sultan Qayıtbəy arasındakı münasibətlərdəki gərginlik azaldı. Buna sə­bəb, bu zaman Məmlük dövləti üçün real təh­lü­kəyə çevrilən Osmanlı impe­ri­ya­sına qarşı mü­barizədə Ağqoyunlu hökmdarı ilə birləşmək zərurətinin yaranması idi. İ.Ər­dəm və K. Pay­daş yazır ki, Sultan Ya­qub 1486- cı ilin yayında Səhənd yaylağında olarkən, Misirdən göndərilən Şərbətdar Qayıt adlı bir elçi Məmlük hökmdarı Qayıtbəyin məktubunu ona çat­dırdı. Göndərilən bu mək­­tubda Məmlük ordusunun Osmanlılar üzərindəki qələbədən bəhs olu­nur­du. Elçi iyulun ortalarında Ağqoyunlu hökmdarı tərəfindən qəbul olundu. Sul­tan Qa­yıt­bəyin Ağ­qo­yunlu döv­lətilə qarşılıqlı siyasi münasibətləri inki­şaf etdirmək arzu­sun­da olduğunu dövrün mü­hüm qaynağı da təsdiq edir. Fəz­lullah ibn Ruzbehan Xunci yazır ki, 1486-cı ilin iyu­lunda Misir sultanı öz elçisi Qanum Şərbətdarı Sultan Yaqubun yanına gön­dər­di. Ağ­qo­­yunlu sa­rayına gələn Məmlük el­çisi, Misir sultanının dostluq mək­tubunu Ağqo­yunlu hökm­­darına təq­dim edə­rək məmlüklərin osmanlılar üzərindəki qələbəsi barədə xoş xəbəri ona çatdırdı. Vəzir Qazi Səfiyəddin İsa Savəci tərəfindən cavab mək­tubu hazırlandı. Ağ­qo­yunlu hökmdarının mək­­tu­bunda növbəti il öz elçi­sini Qahirəyə gön­də­rə­cəyi vəd edilirdi. Mi­sir sultanının elçisi hə­­min ilin av­qustunda ge­riyə qa­yıtdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Məmlük sultanı Qayıtbəyin Ağqoyunlu sa­rayına gön­dərdiyi elçinin adı Türkiyə tarix­çilə­rinin qeyd et­diyi kimi, Qayıt deyil, Qanum olmuşdur.[2]

1487-ci ilin martında Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqub vəd etdiyi kimi öz elçisi əmir Əxi Fərəci Sultan Qayıtbəyin yanına göndərdi. İ.Ərdəm və K. Pay­daşın məlumatına görə, Sul­tan Yaqub bir il əvvəl verdiyi sözə əməl edərək, 1487-ci il qı­şın sonunda arala­rın­dakı dostluq əlaqələrini möh­kəm­lən­dirmək məqsədilə Sidi Əli oğlu Əxi Fərəci xüsusi mək­tubla Məm­lük sul­tanı Qayıtbəyin yanına göndərdi. 1487-ci ilin martında Təbrizdən yola düşən Ağ­qo­yunlu elçisi Məmlük hökmdarı tərəfindən yaxşı qarşılandı. Əxi Fərəcə məşhur xət­tat Yaqut əl-Müs­təsim tərəfindən yazılmış Quran nüsxəsilə yanaşı, digər nadir hədiyyələr və mək­tub verilərək geri göndərildi. Əxi Fərəcin Məmlük sultanı tərəfindən təm­təraqlı şəkildə qarşılan­ma­sını Ağqoyunlu tarixçisi Fəzlullah ibn Ruz­behan Xunci də təsdiq edir. O, əlavə olaraq qeyd edir ki, av­qustun 30-da Təbrizə geri gönən Əxi Fərəc Qa­yıtbəyin cavabını və qəbul zamanı ona gös­tərilən eh­tiramı Sultan Yaquba xatırlatdı.[2]

1490-cı ildə Azərbaycan Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Yaqubun ölü­mün­dən sonra ha­kimiyyət uğrunda aramsız mübarizənin başlanması nəticəsində Ağqoyunlu-Məm­lük mü­na­­si­bətlərində müəy­yən soyuqluq yarandı. Şübhəsiz ki, buna səbəb Ağqoyunlu sarayında baş verən si­yasi çəkişmələrin dövlətin fəal xarici siyasi əlaqələrini arxa pılana keçirməsi ol­du. Həm­çinin, bu zaman Osmanlı dövlətinin hərbi-siyasi təzyiqləri qarşısında ümidsiz vəziy­yətə düşən Məm­lük sultanı xeyli zəifləyən Ağqoyunlu dövlətini potensial müttəfiq kimi gör­mür­dü. Şüb­həsiz ki, bu zaman Osmanlılarla Məmlüklər ara­sın­da Zülqədər bəyliyi uğrun­da müba­rizənin yenidən kəskinləşməsi və 1492-ci ildə Sultan Qayıtbəyın ölümü ilə Məmlük taxt-tacı uğrunda ta­nınmış əmirlər arasında çəkişmələrin baş­lanması Ağqoyunlu-Məmlük mü­nasibət­lərinin zəif­ləməsinə təsi­r göstərdi. XV əs­rin son­larından etibarən özünün tənəzzül dövrünü ya­şayan Azər­baycan Ağqo­yunlu və Misir Məmlük dövlətləri bölgədə baş verən siyasi hadisələrə mü­daxilə im­kan­larını itirdiyi üçün güclü qonşusu olan Osmanlı dövlətinin təzyiqləri qar­şı­sında bir­ləş­mək imkanından məhrum oldular.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Məmlük dövləti

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]