Məzmuna keç

Suriyada dövlət çevrilişi (1963)

Bu, yaxşı məqalədir. Daha çox məlumat üçün bura klikləyin.
Vikipediya, azad ensiklopediya

8 Mart inqilabı
Ərəb Soyuq müharibəsi
Hərbi Komitə üzvləri Səlim Hətum (solda), Məhəmməd Ümran (mərkəzdə) və Sələh Cədid (sağda) çevrilişin uğurunu qeyd edir
Hərbi Komitə üzvləri Səlim Hətum (solda), Məhəmməd Ümran (mərkəzdə) və Sələh Cədid (sağda) çevrilişin uğurunu qeyd edir
Tarix 8 mart 1963
Yeri Suriya Ərəb Respublikası
Nəticəsi

Bəəsçilərin qələbəsi
Münaqişə tərəfləri
Komandan(lar)

Suriya Nazim QüdsiTəslim olmaq
(Suriya Prezidenti)
Suriya Xalid ƏzmTəslim olmaq
(Suriya Baş naziri)
Suriya Əbdül Kərim ZahrəddinTəslim olmaq (Suriya Müdafiə naziri və Baş Qərargah rəisi)

Ziyad Həriri
Məhəmməd Ümran
Sələh Cədid
Hafiz Əsəd
Məhəmməd Sufi
Casim Əlvan
Amin Hafiz
Səlim Hətum
Ümumi itkilər
Zərərçəkənlər barədə məlumat verilməyib[4]

1963-cü ildə Suriyada dövlət çevrilişi və ya bəəsçi tarixşünaslıqda 8 Mart inqilabı (ərəb. ثورة الثامن من آذار‎) — Ərəb Sosialist Bəəs Partiyasının Suriya regional qolunun hərbi komitəsi tərəfindən Suriyada hakimiyyətin ələ keçirilməsi ilə nəticələnmiş dövlət çevrilişi. Suriyalı bəəsçi zabitlərinin planlaşdırma fəaliyyəti və formalaşmaqda olan çevriliş prosesi 1963-cü ilin fevral ayında Bəəs Partiyasının İraqda hakimiyyəti ələ keçirməsi ilə təşviq olunmuşdur.

Çevriliş partiyanın mülki rəhbərliyi tərəfindən yox, Hərbi Komitə tərəfindən planlaşdırılmışdır, lakin partiya lideri Mişel Əfləq bu qəsbkarlığa razılıq vermişdir. Planlaşdırma mərhələsində və hakimiyyətin ələ keçirilməsindən dərhal sonra Hərbi Komitənin aparıcı üzvləri azlıq təşkil edən nüseyri icmasına mənsub olan Məhəmməd Ümran, Sələh Cədid və Hafiz Əsəd olmuşdur. Komitə iki nasirçinin — Rəşid Küteyni və Məhəmməd Sufi, eləcə də müstəqil zabit Ziyad Həririnin dəstəyini təmin etmişdir. Çevriliş ilkin olaraq 7 mart 1963-cü il tarixinə planlaşdırılmışdır, lakin hökumət çevrilişçilərin toplaşma yerini aşkar etdikdən sonra əməliyyat bir gün təxirə salınmışdır. Çevrilişdən sonra bəəsçi hərbi komitə Suriya Silahlı Qüvvələrinin strukturunu əsaslı şəkildə dəyişdirmiş, zabit heyətinin təxminən 90 faizini nüseyrilər ilə əvəz etməklə genişmiqyaslı təmizləmələr həyata keçirmişdir.[5]

8 mart çevrilişi müstəmləkəçilikdən sonrakı Suriya Respublikasında demokratik təcrübələr dövrünə son qoymuş və ölkəni gündəlik həyat üzərində totalitar hökmranlıq həyata keçirən təkpartiyalı dövlət modelinə doğru yönəltmişdir. Bu hadisə nəticəsində sosial, iqtisadi, siyasi, təhsil və dini sahələr üzərində amansız repressiya və dövlət terroru vasitəsilə geniş nəzarət həyata keçirən bəəsçi sistem möhkəmlənmişdir. Ərəb Sosialist Bəəs Partiyası orduya, təhlükəsizlik aparatına, siyasi sistemə və "Müxabərat"a nəzarəti vasitəsilə 61 ildən artıq müddətdə hakimiyyətdə qalmağı bacarmışdır. Ölkə 2000-ci ildə partiyanın baş katibi Bəşər Əsədin rəhbərliyinə keçmiş, onun hakimiyyəti isə 2024-cü ildə Suriyada vətəndaş müharibəsi zamanı devrilməsi ilə başa çatmışdır.[6]

Zəmin

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Çevrilişə aparan hadisələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Müasir Suriya dövləti ilk dəfə 1920-ci ildə, 1917-ci ildə Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra kral I Feysəlin rəhbərliyi altında Suriya Ərəb krallığı kimi yaradılmışdır. Bu dövlət yalnız Suriya ilə məhdudlaşmayan yeni ərəb krallığı kimi nəzərdə tutulmuş, ərəb milliyyətçiliyi və panislam siyasətini mənimsəmişdir, lakin Birinci dünya müharibəsindən sonra bu dövlətin qurulmasına yardım etmiş Britaniya imperiyası Fransa ilə gizli Says–Piko sazişi bağlamış və Suriya və Livan üçün mandat idarəçiliyinin yaradılmasına şərait yaratmışdır. Nəticədə ərazi faktiki olaraq Fransanın müstəmləkələrindən biri kimi fəaliyyət göstərmiş, yeni yaradılmış dövlət isə suriyalıların böyük əksəriyyəti tərəfindən mənfi qarşılanmışdır. Onların bir qismi bunu Avropa imperializminin vassalı hesab etmişdir.[7] Bu mərhələdə bəzi hərəkatlar, xüsusilə Suriya Sosial Milliyyətçi Partiyası Suriya kimliyinin formalaşdırılmasına çalışmış, digərləri isə kommunizm və islamçılıq ideyalarının tərəfdarına çevrilmişdir. Bununla belə, suriyalıların əksəriyyəti özlərini suriyalıdan çox ərəb kimi görməyə davam etmişdir.[8]

Mandat rejimi feodal xarakter daşımış və yarı-liberal oliqarxik sosial baza üzərində qurulmuşdur. Bu sistem Birləşmiş Ərəb Respublikası (BAR) yaradılanadək dəyişməz qalmışdır. Sözügedən quruluş şəhər–kənd həyat tərzini əks etdirən sinfi cəmiyyət formalaşdırmışdır. Təxminən üç min ailə Suriyadakı torpaqların yarısına sahib olmuşdur. Orta təbəqə kiçik və orta torpaq sahələrinin böyük hissəsinə nəzarət etmişdir. Kəndlilərin təxminən üçdə ikisi torpaqsız olmuşdur.[9] Kənd təsərrüfatı gəlirləri son dərəcə qeyri-bərabər bölüşdürülmüşdür. Əhalinin ən varlı iki faizi gəlirin 50 faizini əldə etmiş, əhalinin 18 faizini təşkil edən orta təbəqə isə kənd təsərrüfatı gəlirlərinin 25 faizinə sahib olmuşdur. Qalan 80 faiz gəlirin qalan hissəsini bölüşmüşdür.[10] Torpaq sahibləri ilə kəndlilər arasında mövcud ittifaq sinfi fərqlərə əsaslanmış, tərəflər arasında sosial qarşıdurma isə nəticədə torpaq sahiblərinin siyasi mövqelərinin zəifləməsinə gətirib çıxarmışdır.[11]

Mandat rejimi 1946-cı ildə Britaniyanın Fransaya verdiyi ultimatum nəticəsində ləğv olunmuş, Suriya 17 aprel 1946-cı il tarixində müstəqil dövlətə çevrilmişdir.[12] Mandat dövründə ölkəni idarə etmiş eyni elita hakimiyyətdə qalaraq əvvəlki üsulla idarəçiliyi davam etdirmişdir.[13] 1948-ci il Ərəb–İsrail müharibəsindəki məğlubiyyət ənənəvi elitanın süqutuna və ordunun siyasətdə rolunun artmasına səbəb olmuşdur. Hüsnü Zəim 1949-cu ildə Suriyanın ilk hərbi diktatoru olmuşdur. 1950-ci ildə hərbçi Ədib Şişəkli pərdəarxası hakimiyyəti ələ keçirmiş, 1953-cü ildə isə yeni hərbi diktatura qurmuşdur. Ordunun Suriya siyasi səhnəsinə daxil olması oliqarxiyanı zəiflətmiş, orta təbəqənin siyasətdə iştirakına şərait yaratmışdır, lakin səlahiyyətləri azalsa da, ənənəvi elita istehsal olunan sərvətin böyük hissəsinə nəzarəti əlində saxlamışdır.[14]

Məhz bu mühitdə bəəsçilik ideologiyası formalaşmışdır. Ərəb Bəəs Hərəkatı 1940-cı illərdə Mişel Əfləq və Səlahəddin Bitar tərəfindən yaradılmışdır. Hərəkatın ilkin mərhələsində mühüm rol oynamış digər şəxslər arasında Zəki Ərsuzi, Vəhb Qanim və Cəlal Səyyid olmuşdur. Əkrəm Həvrani 1953-cü ildə Ərəb Sosialist Hərəkatını təsis etmiş, sonradan bu partiya ilə Ərəb Bəəs Partiyasının birləşməsi nəticəsində Bəəs Partiyası yaradılmışdır.[15] 1947-ci ildə keçirilmiş Ərəb Bəəs Partiyasının təsis qurultayında iştirak edən 150 nümayəndənin əksəriyyəti orta təbəqəyə mənsub mütəxəssislər və ya ziyalılar olmuşdur. 1950-ci illərdə partiya şəhər orta təbəqəsi arasında dayaq qazana bilmişdir.[16] Bununla belə, Bəəs Partiyası yalnız orta təbəqənin partiyası olmamış, ilk dövrlərdən etibarən partiya kadrlarını kənd ərazilərinə göndərərək yeni üzvlər cəlb etmiş və yeni təşkilatlar yaratmışdır.[17] 1956-cı ildə Bəəs Partiyası Suriya tarixində ilk əmək etirazını təşkil etmişdir.[18] Partiya güclü təşkilati struktura malik olmuşdur, lakin cəmiyyətin bütün təbəqələrindən üzvlərin qəbul edilməsi partiya daxilində traybalizm və klientela münasibətlərinin yayılmasına səbəb olmuşdur. Nəticədə partiya rəhbərliyi demokratik norma və prosedurlara riayət olunmasına göz yummuşdur.[18]

Bəəs Partiyası ciddi seçim qarşısında qalmışdır: hakimiyyəti rəqabətli seçkilər yolu ilə ələ keçirmək, yoxsa zorakı yolla hakimiyyəti ələ almaq. Hətta liberal və demokratik meyilli qurucu liderlər belə seçki prosesini korrupsiyalaşmış hesab edərək zorakı hakimiyyət dəyişikliyinə meylli olmuşdur. Hakimiyyəti ələ keçirməzdən əvvəl Bəəs Partiyası Birləşmiş Ərəb Respublikası daxilində Camal Əbdül Nasir ilə hakimiyyəti bölüşə biləcəyinə ümid etmişdir,[19] lakin BƏR-də Misirin üstün mövqeyi nəticəsində Bəəs Partiyası özünü buraxmağa məcbur olmuşdur. 1961-ci ildə Suriyada baş vermiş hərbi çevriliş nəticəsində BƏR süqut etmişdir.[20] BƏR-in yaradılması və dağılması Bəəs Partiyası üçün ciddi zərbə olmuş, partiya daxilində BƏR tərəfdarları, əleyhdarları, həmçinin partiyanın ənənəvi liderlərinə qarşı çıxan və ya onları dəstəkləyən qruplar arasında parçalanma yaratmışdır. 1962-ci ildə Əfləq partiya qurultayı çağırmış və Bəəs Partiyasını yenidən təşkil etmişdir, lakin bəzi yerli təşkilatlar BƏR dövründə özünü buraxmaq göstərişinə əməl etməmiş, panərəbçilik ideyalarına qarşı dərin düşmənçilik formalaşdırmış və radikal sosialist mövqelər tutmuşdur. Sonradan 8 Mart inqilabını həyata keçirəcək Hərbi Komitə də bu baxışların böyük hissəsini bölüşmüşdür.[21]

İqtisadi və sosial kontekst

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Suriya cəmiyyəti feodal xarakter daşımış və əsasən torpaq sahibləri ilə kəndlilər tərəfindən formalaşdırılmışdır.

8 Mart inqilabı çox vaxt sadəcə hərbi çevriliş kimi qiymətləndirilmişdir, lakin bu, aşağı təbəqələrdən qaynaqlanan milli üsyanların bir çox xüsusiyyətlərini özündə birləşdirmişdir. İnqilaba oliqarxiyaya qarşı yönəlmiş ittifaq rəhbərlik etmişdir. Bu ittifaq radikallaşmış aşağı orta təbəqəni, zabit korpusunun strateji üzvlərini, kənarlaşdırılmış azlıqları və aqrar münaqişələr üçün səfərbər edilmiş xeyli sayda kəndlini əhatə etmişdir.[22] Beynəlxalq kontekstdə inqilabın baş verməsi Fransa tərəfindən müəyyən edilmiş dövlət sərhədlərinin süni xarakter daşıması və yeni yaradılmış Suriya daxilində İsrail dövlətinin yaradılmasına qarşı düşmənçilik mühiti ilə bağlı olmuşdur. Suriya müstəqillik əldə etdikdən sonra hakimiyyətə gəlmiş ənənəvi elita da məhz Suriya və Livan üzrə mandat dövründə formalaşmışdır. Əhalinin geniş təbəqələrinin razılığı olmadan Suriyaya kənardan tətbiq edilmiş sərhədlər narazılıq yaratmışdır. Milli mübarizə ərəb milliyyətçiliyi, panislamizm və Böyük Suriya ideyaları kimi ideoloji cərəyanların təsiri altında formalaşmışdır. Mübarizənin plebey xarakteri və radikal ideologiyalar aqrar məsələyə də radikal yanaşmaların meydana çıxmasına səbəb olmuşdur.[23]

Suriyada yeni orta təbəqənin formalaşması narazılıqları gücləndirmişdir, çünki ənənəvi elita iqtisadiyyatın ən böyük sahəsi olan aqrar sektora nəzarət etmiş və sərvətin əsas hissəsini öz əlində cəmləşdirmişdir. Yeni orta təbəqə kapitalistlər və sahibkarlardan ibarət olmuş, onlar isə ənənəvi elitanın hakimiyyəti inhisara almasına qarşı çıxmışdır. Hakimiyyətin ənənəvi elita tərəfindən monopoliyalaşdırılması yeni orta təbəqənin radikallaşmasına gətirib çıxarmışdır. Bir çox ölkələrdə mühafizəkar və elitist xarakter daşıyan ordu Suriyada radikallaşmışdır, çünki hərbçilər daha böyük siyasi rol tələb etmiş və ənənəvi elitanın ölkəni müdafiə etmək iqtidarında olmadığına inanmışdır. Hərbi heyətin əhəmiyyətli hissəsi yeni orta təbəqədən və ya ucqar bölgələrdən cəlb olunmuşdur.[23]

Suriyada dini azlıqlar çox vaxt sosial baxımdan zəif mövqedə olmuşdur və müəyyən etnik mənsubiyyətlər adətən konkret sosial siniflərlə üst-üstə düşmüşdür. Məsələn, nüseyrilər, dürzilər və ismaililər aşağı sosial təbəqələrə mənsub dini qruplar olmuş və zamanla ərəb milliyyətçiliyinin radikal formalarını, o cümlədən bəəsçiliyi qəbul etmişdir. Kəndlilər olmadan Suriyada bəəsçi inqilab mümkün olmazdı. Yeni orta təbəqə təkbaşına yalnız qeyri-sabitlik yarada bilərdi, lakin kəndlilərlə birlikdə inqilabi şərait formalaşmışdır. Şəhər və kənd əhalisi arasındakı bərabərsizlik, aqrar sektora kapitalist nüfuzunun artması və ənənəvi elitanın iri gəlir mənbələrinin əksəriyyətini inhisarda saxlaması dəyişiklik tələb edən və ya mövcud sistemə qarşı çıxan kəndli hərəkatlarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Ərəb Sosialist Bəəs Partiyasının Suriya qolu radikal kəndli hərəkatlarından gəncləri cəlb edə bilmiş və bununla da əhalinin geniş təbəqələrini səfərbər etmək imkanı qazanmışdır.[24]

Planlaşdırma

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1962-ci ildə Ərəb Sosialist Bəəs Partiyasının Suriya regional qolunun hərbi komitəsi vaxtının böyük hissəsini hakimiyyəti ənənəvi hərbi çevriliş yolu ilə ələ keçirmə planlarının hazırlanmasına sərf etmişdir. Hərbi Komitə qərara gəlmişdir ki, Əl-Kisvə və Qətəna hərbi düşərgələrini ələ keçirmək, Əl-Kisvədə yerləşdirilmiş 70-ci Zirehli Briqadaya, Hüms şəhərində yerləşən Hərbi Akademiyaya və Dəməşq radio stansiyasına nəzarəti təmin etmək zəruridir. Hərbi komitənin çevrilişçi üzvləri gənc zabitlərdən ibarət olmuşdur, lakin mövcud rejim tədricən zəifləmiş və ənənəvi elita real siyasi təsir imkanlarını itirmişdir.[25]

Çevrilişin uğur qazanması üçün hərbi komitə Suriya zabit korpusunun bir hissəsinin dəstəyini əldə etməli olmuşdur. Birləşmiş Ərəb Respublikasının süqutu, eləcə də üsyanlar, təmizləmələr və kadr dəyişiklikləri zabit korpusunu dərin qarışıqlıq vəziyyətinə salmış və onu hökumətə qarşı təşviqata açıq hala gətirmişdir. Həmin dövrdə zabit korpusu beş əsas qruplaşmaya bölünmüşdür: Suriya hökumətini dəstəkləyən Dəməşq qrupu, Əkrəm Həvrani tərəfdarları, nasirçi qrup, bəəsçi qrup və müstəqillər.[26] Nazim Qüdsi hökumətini dəstəklədiyinə görə Dəməşq qrupu hərbi komitənin əsas rəqibi hesab edilmiş, panərəbizm qarşı mövqeyinə görə həvrançilər də rəqib kimi görülmüşdür. Nasirçilər Camal Əbdül Nasiri və BƏR-in bərpasını dəstəkləmələrinə baxmayaraq, bəəsçilərlə ittifaqa daxil olmuşdur.[27]

Hərbi komitənin nasirçilərlə ittifaqı hərbi kəşfiyyat rəhbəri olan polkovnik Rəşid Küteyninin Hüms briqadasının komandanı polkovnik Məhəmməd Sufi ilə gizli əlaqələrin qurulmasına gətirib çıxarmışdır.[27] Hərbi komitə bir qrup gənc zabitə İsrail ilə cəbhə xəttində yerləşən qüvvələrə komandanlıq edən aparıcı müstəqil zabit polkovnik Ziyad Həririni öz tərəflərinə çəkməyi tapşırmışdır. Bu təşəbbüs uğurla nəticələnmiş, ona çevrilişin müvəffəq olacağı təqdirdə baş qərargah rəisi vəzifəsinin veriləcəyi, uğursuzluq halında isə məsuliyyətdən kənarda qala biləcəyi bildirilmişdir. Həriri Suriya Baş naziri Xalid Əzmin onu vəzifədən aşağı salmağı planlaşdırdığına görə hərbi komitəni dəstəkləmişdir.[28]

Çevriliş planlaşdırıldığı dövrdə hərbi komitə və onun üzvləri mülki bəəsçilər tərəfindən müsbət qarşılanmamışdır. Ordu ilə partiya arasında ittifaqın ilkin məqsədi partiyanı repressiyalardan qorumaq olmuşdur. Hərbi komitə Mişel Əfləqin rəhbərlik etdiyi mülki partiya rəhbərliyinə müsbət yanaşmamış, xüsusilə də onun BƏR dövründə Bəəs Partiyasını buraxmaq qərarına etiraz etmişdir. Əfləq hakimiyyəti ələ keçirmək üçün hərbi komitəyə ehtiyac duymuş, komitə isə hakimiyyətdə qalmaq üçün Əfləqin siyasi dayağına arxalanmışdır. Əfləq olmadan onların geniş sosial dayağı mövcud olmayacaqdı. 8 may 1962-ci il tarixində keçirilmiş Bəəs Partiyasının V Milli Qurultayında partiyanın yenidən təşkili və Əfləqin Milli Komandanlığın baş katibi kimi saxlanılması qərara alınmışdır. Hərbi komitənin aparıcı üzvlərindən biri olan Məhəmməd Ümran V Qurultayda nümayəndə kimi iştirak etmiş və hərbi komitənin niyyətləri barədə Əfləqi məlumatlandırmışdır. Əfləq çevrilişə razılıq vermiş, lakin hakimiyyətin çevrilişdən sonra necə bölüşdürüləcəyinə dair komitə ilə hər hansı razılaşma əldə olunmamışdır.[29] Bəəs Partiyasının hakimiyyətə gəlməsi üçün hərbi çevrilişdən başqa real alternativi olmamış, bu isə silahlı qüvvələrin siyasi sistemdə mərkəzi mövqeyə yüksəlməsinə və Suriyada gələcək militarizmin əsasının qoyulmasına şərait yaratmışdır.[30]

Çevriliş

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Partiyanın mülki qanadının lideri Mişel Əfləq və çevriliş planlaşdırılmasında aparıcı fiqurlardan biri olan Sələh Cədid həmin prosesdə mühüm rol oynamışdır.

8 fevral 1963-cü il tarixində Əli Saleh Səədi rəhbərliyindəki Bəəs Partiyasının İraq regional qolu Əbdülkərim Qasımı devirməklə İraqda hakimiyyəti ələ keçirmişdir. Qasım Nazim Qüdsidən daha güclü rəqib hesab edilmişdir və İraq regional qolu hakimiyyəti təkcə hərbçilərlə yox, həm də orta təbəqənin müəyyən hissələri ilə ittifaq qurmaqla əldə etmişdir.[29] Qasımın devrilməsi ərəb siyasətində qüvvələr nisbətini dəyişmişdir. BƏR dövründən bəri ərəb milliyyətçi hərəkatında üstün mövqeyə malik olan nasirçilərin inhisarı sarsılmış, Bəəs Partiyası isə regionda təsirli siyasi qüvvəyə çevrilmişdir. Bunun əksinə olaraq, Suriya regional qolunun geniş xalq dəstəyi və ya orta təbəqə arasında güclü dayağı olmamışdır. Əfləq partiyanın sosial bazasının zəifliyini əsas gətirərək çevrilişçiləri ehtiyatlı olmağa çağırmışdır, lakin onun narahatlıqları nəzərə alınmamış və çevrilişin 7 mart tarixinə təyin edilməsi qərara alınmışdır. Həmin gün hərbi kəşfiyyat çevrilişçilərin toplaşmağı planlaşdırdığı mənzilə basqın etmişdir. Hafiz Əsədə çevrilişin 8 marta təxirə salındığını digər hərbi hissələrə çatdırmaq tapşırılmışdır.[31]

Çevriliş zamanı radioda Suriya əsgərləri və zabitləri. Bəəsçilər hakimiyyətə gəldikdə dərhal fövqəladə vəziyyət elan etmiş və bu vəziyyət 2011-ci ilə qədər davamlı olaraq qüvvədə qalmışdır.

Martın 7-dən 8-nə keçən gecə çevriliş planına sadiq tank və hərbi hissələr Dəməşq istiqamətində hərəkətə başlamışdır. Əl-Həriri İsrail ilə cəbhə xəttində yerləşən qüvvələrdən bir briqadanı paytaxta doğru yönəltmiş, bəəsçilər isə Süveyda şəhərində yerləşən ikinci briqadaya nəzarəti ələ keçirmişdir. İki tərəfdən sıxışdırılan 70-ci Zirehli Briqadanın komandanı general-leytenant Əbdülkərim müqavimət göstərmədən təslim olmuş, Məhəmməd Ümran briqadanın müvəqqəti komandanı təyin edilmişdir. Dəməşqin cənub-qərbində yerləşən və potensial təhlükə hesab edilən Qətəna qarnizonundakı hissə müdaxilə etməmişdir. Bunun Dəməşq bölgəsində rabitəyə nəzarəti ələ alan Vidad Bəşirin fəaliyyəti ilə bağlı olduğu ehtimal edilmişdir.[31] Əl-Kisvədə mövqe tutmuş qüvvələr məğlub edildikdən və Qətəna neytrallaşdırıldıqdan sonra Həririnin dəstələri Dəməşqə daxil olmuş, şəhərdə yol nəzarət məntəqələri qurmuş və eyni zamanda mərkəzi poçt idarəsi kimi strateji obyektləri ələ keçirmişdir.[32] Partiya zabiti olan kapitan Səlim Hətum radio stansiyasını nəzarət altına almışdır. Müdafiə Nazirliyinin qərargahı döyüşsüz tutulmuş, baş komandan general Zəhrəddin həbs edilmişdir. Həm Nazim Qüdsi, həm də Əkrəm Həvrani tezliklə tapılaraq saxlanılmışdır. Sələh Cədid həmin səhər velosipedlə şəhərə daxil olmuş və sonradan onun şəxsi təsir dairəsinə çevriləcək Zabitlərin İşləri Bürosunu ələ keçirmişdir.[32]

1963-cü ildə baş tutmuş uğurlu çevrilişdən sonra Dəməşqdə Suriya tankı və əsgərləri.

Hafiz Əsəd Dəməşqdən təxminən 40 kilometr şimal-şərqdə yerləşən Dümeyr aviabazasını ələ keçirmək üçün kiçik bir dəstəyə rəhbərlik etmişdir. Bu baza çevrilişə müqavimət göstərən yeganə hərbi hissə olmuşdur. Bazadakı bəzi təyyarələr üsyançı mövqelərini bombalamaq əmri almışdır. Plan üzrə Əsəd Həririnin briqadasından bir bölüyə rəhbərlik edərək hava zərbələrinin qarşısını almaq məqsədilə bazanı sübhədək ələ keçirməli idi, lakin 70-ci Zirehli Briqadanın təslim olması gözləniləndən uzun çəkmiş və Əsədin qüvvələri gecikmişdir. Onlar bazanın kənarına çatdıqda artıq gündüz olmuşdur. Əsəd komandanlara elçi göndərərək təslim olmadıqları halda bazanın artilleriya atəşinə tutulacağını bildirmişdir. Danışıqlar nəticəsində baza təslim edilmişdir. Sonradan Əsədin bildirdiyinə görə, qarşı tərəfin qüvvələri açıq döyüşdə onun bölüyünü məğlub edə biləcək vəziyyətdə olmuşdur. Həmin səhər çevrilişi həyata keçirənlər ordu qərargahında toplaşaraq uğuru qeyd etmişdir.[32]

Çevriliş, demək olar ki, zorakılıq olmadan həyata keçirilmişdir, çünki siyasi rəhbərlik müqavimət göstərmək iqtidarında olmamışdır.[4] Əhalinin geniş təbəqələri hadisələrə əsasən laqeyd yanaşmışdır. Sonradan "inqilabın şairi" kimi tanınan dürzimənşəli Sabir Fəlhut qəsbkarların ilk bəyanatını tərtib etmiş və elan etmişdir. Doqquzuncu bəyanatla Hərbi Komitənin beş üzvünün silahlı qüvvələrdəki vəzifələri bərpa edilmişdir. Yeni qurulmuş rejimin əsas fiqurları Məhəmməd Ümran, Sələh Cədid və nəhayət, Hafiz Əsəd olmuşdur.[33]

Ölkədə fövqəladə vəziyyət elan edilmiş və bu rejim yalnız 2011-ci ildə baş vermiş ümumxalq üsyanı zamanı ləğv edilmişdir.[34]

Misir və ABŞ-nin rolu

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tarixçi Brendon Vulf-Hannikutt yazmışdır ki, Misir Prezidenti Camal Əbdül Nasir çevrilişi zahirən dəstəkləmişdir. Bununla belə, həmin müəllif qeyd etmişdir ki, əslində Suriya bəəsçiləri Misirdən daha çox ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsindən dəstək almış ola bilərdi.[35] Politoloq Malik Müftiyə verdiyi müsahibədə suriyalı yüksək səviyyəli bəəsçi Camal Ətasi bildirmişdir ki, Suriyada bəəsçilərin hakimiyyəti ələ keçirməsi prosesində Qərbdən, xüsusilə də ABŞ-dən Bəəsin hakimiyyəti ələ alması, onu inhisara çevirməsi və digər siyasi qüvvələri kənarlaşdırması istiqamətində təşviq mövcud olmuşdur.[36][35]

Nəticəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Uğurlu çevrilişdən sonra Suriya zabitləri.
Çevrilişdən sonra Bəəs Partiyasının Suriya regional qolu 2024-cü ilin dekabr ayınadək ölkəni fasiləsiz idarə etmişdir.

Yeni hakimiyyətin ilk addımı iyirmi nəfərdən ibarət İnqilab Komandanlığı Milli Şurasıın (İKMŞ) yaradılması olmuşdur. Şura on iki bəəsçi, səkkiz nasirçi və müstəqil üzvdən ibarət hərbi xunta kimi formalaşdırılmışdır, bəəsçi Suriyanı idarə etmək məqsədi daşımışdır. 9 mart 1963-cü il tarixində İKMŞ Bəəs Partiyasının qurucularından biri olan Səlahəddin Bitarı hökumət qurmağa və Şuranın siyasətini həyata keçirməyə tapşırmışdır. Sonradan İKMŞ-yə altı mülki üzv daxil edilmişdir: üç bəəsçi (Mişel Əfləq, Salahəddin Bitar və Mənsur Atraş) və üç nasirçi. Buna baxmayaraq, sözügedən dəyişiklik qüvvələr balansını dəyişdirməmiş, real hakimiyyət yenə də zabitlərin əlində qalmışdır. Hərbi Komitə üzvləri dövlət siyasətini İKMŞ-in digər üzvlərindən gizli şəkildə müəyyən etmişdir. Mülki rəhbərlik bunu aşkar etdikdə, Mənsur əl-Atraş onların fikirlərini mülki üzvlərə çatdırmaq üçün rəsmi əlaqələndirici təyin olunmasını təklif etmişdir. Bundan sonra Məhəmməd Ümran mülki rəhbərliyə Komitənin planları barədə məhdud məlumat verməyə başlamışdır. Eyni zamanda silahlı qüvvələrdə vəzifələrin Hərbi Komitə üzvlərinə yaxın ələvi qohum və tərəfdarlarla doldurulması siyasəti həyata keçirilmişdir.[33]

İlkin mərhələdə hərbi komitəni sonradan parçalayacaq ixtilafların əlamətləri müşahidə olunmamışdır. Üzvlər ölkəni inkişaf etdirmək məqsədi ətrafında birləşmişdir. 9 mart 1963-cü il tarixində İKMŞ Lüəyy Ətasini həbsdən azad etmiş, ona general-leytenant rütbəsi vermiş, baş komandan və İKMŞ sədri təyin etmişdir. O, faktiki olaraq dövlət başçısı olmuşdur. Ziyad Həriri baş qərargah rəisi təyin edilmişdir. Ətasi və Həriri yüksək vəzifələr tutmuşdur, lakin İKMŞ-yə meydan oxuya biləcək müstəqil siyasi dayağa malik olmamışdır. Nasirçi zabitlərə də mühüm postlar verilmiş, Məhəmməd əs-Sufi müdafiə naziri, Rəşid əl-Qutayni isə baş qərargah rəisinin müavini olmuşdur. Buna baxmayaraq, tərkibini beş yeni üzvlə genişləndirmiş Hərbi Komitə real hakimiyyət rıçaqlarını bəəsçilərin əlində saxlamışdır.[a] Komitə İKMŞ iclaslarından əvvəl dövlət siyasətini müəyyənləşdirmiş və beləliklə faktiki hakimiyyət mərkəzinə çevrilmişdir.[37]

Ümran əvvəlcə Homsda 5-ci Briqadanın komandanı təyin edilmiş, iyun ayında isə 70-ci Zirehli Briqadanın komandanlığına yüksəldilmişdir. Zabitlərin İşləri Bürosunun rəhbəri kimi Sələh Cədid dostlarını yüksək vəzifələrə gətirmiş, rəqiblərini uzaqlaşdırmış və bir sıra bəəsçiləri mühüm postlara yerləşdirmişdir. Hərbi komitənin yeni üzvlərindən olan Əhməd Süveydani hərbi kəşfiyyatın rəhbəri, Məzyəd Hüneydi isə hərbi polisin rəhbəri təyin edilmişdir. Hüms Hərbi Akademiyası bəəsçilərin nəzarətinə verilmiş, yüzlərlə bəəsçiyə, o cümlədən Hafiz Əsədin qardaşı Rüfət Əsədə sürətləndirilmiş hərbi hazırlıq kursu keçilmiş və sonradan onlara komandanlıq vəzifələri verilmişdir.[38] Hafiz Əsəd Suriya Hərbi Hava Qüvvələrinin faktiki rəhbərinə çevrilmişdir. Bu, onun yaşına görə sürətli yüksəliş hesab olunmuşdur. Hərbi komitə üzvləri cəmiyyət tərəfindən ölkənin real rəhbərləri kimi qəbul ediləcək qədər yaşlı olmadığından, Komitə polkovnik Əmin Hafizi daxili işlər naziri təyin etmişdir.[39]

Təmizləmələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İraq Baş naziri Əhməd Həsən Bəkr (solda), Misir Prezidenti Camal Əbdül Nasir (mərkəzdə) və Suriya Prezidenti Lüəyy Ətasi (sağda) arasında üçtərəfli birlik danışıqları. 16 aprel 1963-cü il. Nasir və Suriya bəəsçiləri arasındakı münasibətlər həftələr sonra zabit korpusundan nasirçilərin təmizlənməsindən və Casim Əlvanın uğursuz çevrilişindən sonra pisləşmişdir. Ətasi bu hadisələrdən sonra istefa vermişdir.

Şimali Suriyada və Dəməşqdə davamlı nasirçi nümayişlər, Camal Ətasi kimi birlik tərəfdarı bəəsçi liderlərin təzyiqi, eləcə də bəəsçilərin kütləvi dəstəyinin zəifliyi yeni hökuməti Misir və İraqla birlik danışıqlarına sövq etmişdir. Hər iki ölkədə 1963-cü ildə BƏR tərəfdarı zabitlər əvvəlki hökumətləri devirmişdir. 17 aprel 1963-cü il tarixində mərhələli birlik razılaşması əldə edilmiş, üç dövlətin federativ birlikdə birləşməsi və Camal Əbdül Nasirin prezident və silahlı qüvvələrin ali baş komandanı olması nəzərdə tutulmuşdur.[40][41]

Buna baxmayaraq, 28 aprel–2 may 1963-cü il tarixlərində bəəsçilərin nəzarətində olan hərbi komitə silahlı qüvvələrdə yüksək vəzifələr tutan 50-dən çox nasirçi zabiti vəzifədən uzaqlaşdıraraq razılaşmadan faktiki imtina etmişdir. Bunun ardınca Misir radiosu vasitəsilə geniş təbliğat kampaniyası başlamış, bəəsçilər tənqid edilmişdir. Hələb, Dəməşq, Həma və digər şəhərlərdə birlik tərəfdarı kütləvi iğtişaşlar baş vermişdir. Təmizləmələrə etiraz olaraq müdafiə naziri Məhəmməd Sufi, baş qərargah rəisinin müavini Rəşid Kütayni və digər nasirçi nazirlər istefa vermişdir.[42][b] Bu proses Suriya ordusunun yeni bəəsçi istiqamətdə yenidən qurulması ilə nəticələnmiş, sünni zabitlərin böyük hissəsi kənarlaşdırılmış, onların yerini rejimə sadiq ələvi zabitlər tutmuşdur. Bu dəyişiklik ölkə daxilində narazılıq doğurmuş, ziyalılar mətbuat və nəşrlərdə rejimin məzhəbi xarakterini tənqid etməyə başlamışdır.[5]

19 iyun 1963-cü il tarixində baş qərargah rəisi Ziyad Həriri baş nazir Bitar, Mişel Əfləq və təhsil naziri Sami Dürubi ilə birlikdə rəsmi səfərlə Əlcəzairə getmişdir.[45] Onun yoxluğundan istifadə edən hərbi komitə Həririnin tabeliyində olan təxminən 30 yüksək rütbəli, əsasən siyasi baxımdan müstəqil zabiti vəzifədən uzaqlaşdırmışdır.[46][47] Həririyə birbaşa Suriyanın ABŞ-dəki səfirliyinə uçaraq hərbi attaşe vəzifəsinə başlamaq tapşırılmışdır. Həriri bu qərara etiraz olaraq 23 iyun 1963-cü il tarixində Beyrut üzərindən Suriyaya qayıtmış,[48] lakin nəticə əldə edə bilməmiş və 8 iyulda Fransaya könüllü mühacirətə getmişdir. Hərbi komitənin Həririni kənarlaşdırması Bitarın narazılığına səbəb olmuşdur, çünki o, Həririni komitənin hökmranlığına qarşı son hərbi əks-çəki kimi görmüşdür.[46]

Təmizləmələrə baxmayaraq, nasirçilər orduda hələ də müəyyən təsirə malik olmuşdur. 18 iyul 1963-cü il tarixində Casim Əlvanın rəhbərliyi və Misir kəşfiyyatının dəstəyi ilə yeni hökumətə qarşı gündüz vaxtı çevriliş cəhdi edilmişdir.[49][50] Şəxsən Əmin əl-Hafizin müdafiə etdiyi Ordu Qərargahı və radio stansiyası hücuma məruz qalmış, toqquşmalar nəticəsində mülki şəxslər də daxil olmaqla yüzlərlə insan həlak olmuşdur.[49] Çevriliş cəhdi uğursuzluqla nəticələnmiş, 27 zabit həbs edilərək edam olunmuşdur. Bu, Suriyada uğursuz çevriliş iştirakçılarına qarşı nadir hallarda tətbiq edilən ölüm cəzası olmuşdur; adətən sürgün, həbs və ya xarici diplomatik vəzifəyə göndərilmə tətbiq edilirdi.[50] Prezident Lüəyy Ətasi edamları bəyənmədiyini göstərərək istefa vermişdir.[51] Casim Əlvan və onun yaxın tərəfdarları qısa müddət gizlənsələr də, sonradan yaxalanaraq hərbi məhkəməyə çıxarılmış, dövlətə xəyanətdə təqsirli bilinmiş və ölüm cəzasına məhkum edilmişdir.[52] Onlar bir il sonra azad edilmiş və Misir Prezidenti Camal Əbdül Nasir və İraq Prezidenti Əbdüssəlam Arifin müdaxiləsi[53] nəticəsində sürgünə göndərilmişdir.[54]

ABŞ tədqiqatçısı Robert Devid Kaplan yazmışdır ki, 1963-cü ildə Bəəs Partiyası nəhayət, hərbi çevriliş nəticəsində Dəməşqdə hakimiyyətə gəlmişdir, lakin onun ideologiyasından daha əhəmiyyətlisi artıq nəzarəti ələ alan zabit korpusunun etnik tərkibi olmuşdur. Fransızların azlıqları, xüsusilə nüseyriləri Levent Ordusu sıralarına məqsədyönlü şəkildə cəlb etməsi nəticəsində nüseyrilər, demək olar ki, hiss olunmadan, ordunu daxildən tədricən ələ keçirmişdirlər. Nüseyrilər Suriya əhalisinin cəmi 12 faizini təşkil edirdilər, lakin onlar gənc zabit korpusunda üstün mövqeyə sahib olmuşdular.[55]

Bu hadisələr nasirçilərin Suriya hərbi və mülki institutlarındakı təsirinin sonunu gətirmiş, bəəsçi Hərbi Komitə ölkənin yeganə hakimiyyət mərkəzinə çevrilmişdir.[50] Misirlə münasibətlər kəskin pisləşmiş, Nasir radio çıxışlarında bəəsçiləri qatil və faşist kimi təqdim etmiş,[49] onların sərt sekulyarizmə üstünlük verməsini və rəhbər vəzifələrdə çoxlu sayda sünni olmayan müsəlmanın, xüsusilə nüseyrilərin yer almasını tənqid etmişdir. O, 17 aprel birlik sazişindən də çıxdığını elan etmişdir.[49][51] Çevriliş və sonrakı təmizləmələrin mühüm nəticələrindən biri neo-bəəsçi zabit korpusunda ələvi komandanların üstünlük qazanması olmuşdur. Sonrakı dövrdə gənc yeni bəəsçi zabitlər partiyanın "köhnə qvardiyası"na qarşı çıxaraq 1966-cı il çevrilişinə zəmin yaratmışdır.[55]

Qeydlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Bu yeni üzvlər were Səlim Hətum, Əhməd Süveydani, Məhəmməd Rəbəh Təbil, Həməd Übeyd və Musa Zubi olmuşdur. 1963-cü ilin yayında hərbi komitənin daha da genişlənməsi baş vermişdir, lakin Əsədin sözlərinə görə, hərbi komitə üzvlərinin sayı ən yüksək 13 nəfər idi.[37]
  2. ↑ İstefa verən Nasirçi kabinet üzvləri Baş nazirin müavini və ədliyyə naziri Nihad Qasım, Maliyyə naziri Əbdülvəhhab Həvməd, Müdafiə naziri Məhəmməd Sufi, Planlaşdırma naziri Hani Hindi, Təchizat naziri Sami Sufan, Rabitə naziri Cihad Dahi idi.[43][44]

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ van Dam, Nikolaos. 1: A Synopsis of Ba'thist History Before the Syrian Revolution (2011) // Destroying a Nation: The Civil War in Syria. New York, USA: I. B. Tauris. 2017. 25–34. ISBN 978-1-78453-797-5.
  2. ↑ Ben-Tzur, Avraham. "The Neo-Ba'th Party of Syria". Journal of Contemporary History. 3 (3). 1968: 164–166, 172–181. doi:10.1177/002200946800300310.
  3. ↑ Rabinovich, 1972. səh. 81–92
  4. 1 2 Hopwood, 1988. səh. 44
  5. 1 2 van Dam, Nikolaos. 1: A Synopsis of Ba'thist History Before the Syrian Revolution (2011) // Destroying a Nation: The Civil War in Syria. New York, USA: I. B. Tauris. 2017. ISBN 978-1-78453-797-5.
  6. ↑ Kassam, Kamal; Becker, Maria. "Syrians of today, Germans of tomorrow: the effect of initial placement on the political interest of Syrian refugees in Germany". Frontiers in Political Science. 5. 16 may 2023: 2, 3. doi:10.3389/fpos.2023.1100446. After independence, Syria experienced its only democracy in modern history... Despite the richness of experience, Syria had twenty different cabinets and drafted four separate constitutions, which destabilized the democratic system. Syria's union with Nasserist Egypt in 1958–1961 brought an end to the brief democratic interval before the 1963 Ba'th coup, which has been controlling the state by totalitarian-style governments that exercise social, economic, and political repression as well as an extremely high degree of control over everyday life. These practices have remained even after Bashar Al-Asaad took over as president when his father and former president of Syria Hafis Al-Assad died in 2000.. All political parties in Syria are (in)directly part of the Asaad system. They work under the supervision of the intelligence service and obey its orders, i.e., the role model, officially or unofficially, directly or indirectly, is the Baath Party. Political participation can only happen under strict government control and should serve the established regime.
  7. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 17–18
  8. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 18
  9. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 20
  10. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 20–21
  11. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 21
  12. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 21–22
  13. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 22–23
  14. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 24
  15. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 28
  16. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 29–30
  17. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 30
  18. 1 2 Hinnebusch, 2001. səh. 32
  19. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 33
  20. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 34–35
  21. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 40–42
  22. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 2–3
  23. 1 2 Hinnebusch, 2001. səh. 3
  24. ↑ Hinnebusch, 2001. səh. 4
  25. ↑ Seale, 1990. səh. 72
  26. ↑ Seale, 1990. səh. 73
  27. 1 2 Seale, 1990. səh. 73–74
  28. ↑ Seale, 1990. səh. 74
  29. 1 2 Seale, 1990. səh. 75
  30. ↑ Dawisha, A. I. "Syria under Asad, 1970-78: The Centres of Power". Government and Opposition. 13 (3). 1978: 341–354. doi:10.1111/j.1477-7053.1978.tb00552.x. ISSN 0017-257X. JSTOR 44482247.
  31. 1 2 Seale, 1990. səh. 76
  32. 1 2 3 Seale, 1990. səh. 77
  33. 1 2 Seale, 1990. səh. 78
  34. ↑ "No Room to Breathe: State Repression of Human Rights Activism in Syria: IV. Syria's Legal Framework". Human Rights Watch. İstifadə tarixi: 30 may 2024. The current state of emergency has been in place since March 8, 1963, when the Ba'ath Party seized power.
  35. 1 2 Wolfe-Hunnicutt, Brandon. The Paranoid Style in American Diplomacy: Oil and Arab Nationalism in Iraq. Stanford University Press. 2021. səh. 128. ISBN 978-1-5036-1382-9.
  36. ↑ Mufti, 1996. səh. 144
  37. 1 2 Seale, 1990. səh. 500
  38. ↑ Seale, 1990. səh. 79
  39. ↑ Seale, 1990. səh. 79–80
  40. ↑ Mufti, 1996. səh. 152
  41. ↑ Rabinovich, pp. 65–67.
  42. ↑ Mufti, 1996. səh. 153
  43. ↑ Arab News Agency (1963). Mideast Mirror. p. 8.
  44. ↑ Mufti, 1996. səh. 146–147
  45. ↑ Alumni Association of the American University of Beirut, Middle East Forum, 39–40, 1963, səh. 7, 2 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 27 iyun 2015
  46. 1 2 Rabinovich, 1972. səh. 68–69
  47. ↑ Commins, 2004. səh. 122
  48. ↑ Political Studies and Public Administration Department of the American University of Beirut, 1963. səh. 148
  49. 1 2 3 4 Seale, 1990. səh. 83
  50. 1 2 3 Mufti, 1996. səh. 157
  51. 1 2 Rabinovich, 1972. səh. 72
  52. ↑ Chronology of Arab Politics (ingilis). Political Studies and Public Administration Department of the American University of Beirut. 1963. 263, 393.
  53. ↑ Moubayed, 2006. səh. 38
  54. ↑ Chronology of Arab Politics (ingilis). Political Studies and Public Administration Department of the American University of Beirut. 1964. 377, 412. 2 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2023.
  55. 1 2 D. Kaplan, Robert. "Syria: Identity Crisis". The Atlantic. fevral 1993. 2 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Suriyada_dövlət_çevrilişi_(1963)&oldid=8775998"