Suxoy Su-57

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Suxoy Su-57
Şəkil
Tipi Hərbi təyyarəStels texnologiyası
Hazırlayan Suxoy[d]Suxoy Dizayn Bürosu[d]
İstehsalçı Rusiya Rusiya
Baş konstruktor A.N. Davidenko
Dizayner Suxoy KB
İlk uçuş 29 yanvar 2010
İstismara verilmə tarixi 2018
Status Prototip
İstismarçılar Rusiya Rusiya
Buraxılış sayı 10 (prototip)[1]
Vahidinin qiyməti 47.5–57[2] mln. ABŞ dolları
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Suxoy Su-57 (rus. Сухой Су-57) (T-50 PAK FA, Т-50, И-21[3]) — Rusiya çoxyönümlü 5-ci nəsil qırıcı təyyarəsi. "Suxoy" birləşmiş konstruktor bürosu tərəfindən layihələndirilib, Т-50 şərti adı altında tanınır. Əsas üstünlüyü radara görünməməsidir. Bu təyyarə Rusiya HHQ-lərindəki Su-27MiG-29-ları əvəz etmək üçün hazırlanmışdır. Əsas rəqibləri Amerika F-22F-35 təyyarələri olan Su-57 ilk uçuşunu 29 yanvar 2010-cu ildə etmişdir. Rusiya bu təyyarələrdən 1000 ədəd istehsal etməyi planlaşdırırdı, lakin sonra bu rəqəm 76-ya enib. Hindistan da 25 milyard dollarlıq müqavilə ilə Rusiyadan 250 ədəd Su-57 almağı və birgə istehsal etməyi planlaşdırsa da, sonradan bu müqaviləni ləğv edib.

“T-50 PAK FA” qırıcıları amerikanların beşinci nəsil “F-22 Raptor” döyüş təyyarəsi və “F-35” qırıcılarına qarşı ciddi rəqib ola bilər. “T-50” qırıcısı qanadları altında daşıdığı “hava-hava” sinfindən olan raketlərinin uzaq məsafələrdəki hədəfləri vurmasından ötrü maksimal kinetik enerji ilə təmin edilib və o, öz konstruksiyanın gücünə əsasən, həm yüksək sürətlə, həm də ki, daha hündürdən uça bilər. Rusiya qırıcısının bortunda qüvvətli radioelektron lakasiya sistemi də yerləşdiriləcək.[4] “T-50” birinci uçuşu 2010-cu il yanvarın 29-da Komsomolsk Amurda olub. Qırıcının ixracat versiyasının seriya istehsalına 2020-ci ildə başlanması nəzərdə tutulub.[5] Su-57 qırıcısı nüvə silahının çatdırılması üçün əsas platforma deyil, lakin onun yüksək texnoloji manevr qabiliyyəti nüvə silahını çatdırmaq üçün daha operativ imkanlar yaradır.[6]

Hazırlanması[redaktə | əsas redaktə]

1980-ci illərin sonunda Sovet İttifaqı 1990-cı illərdə xidmətə qəbul edilmək üçün növbəti nəsil qırıcı təyyarə hazırlanmasına ehtiyac duyurdu. Layihə İ-90 adlandırıldı və qırıcı təyyarənin yerdəki hədəfləri yüksək effektivliklə məhv etməsi nəzərdə tutulurdu. Yeni təyyarənin ön cəbhə döyüş təyyarəsi kimi Miq-29Su-27-ləri əvəz etməsi gözlənilirdi. Layihənin də məhz bu tələblərə cavab verməsi gözlənilirdi, buna uyğun isə Miq korporasiyasının təklif etdiyi Miq-1.44 layihəsi seçildi. Layihədə iştirak etməməsinə baxmayaraq, Suxoy korporasiyası 1990-cı illərdə bu proqramın tələblərinə uyğun qırıcı təyyarənin layihələndirilməsinə başladı. Yeni təyyarənin adı Su-37, daha sonra Su-47 adlandırıldı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra baş verən maliyyə çətinliklərinə görə proqram bir neçə dəfə təxirə salındı, nəticədə ilk Miq-1.44 təyyarəsi planlaşdırılandan 9 il sonra, 2000-ci ildə sınaq uçuşuna başladı. Son nəticədə Miq-1.44 təyyarəsinin layihəsi ləğv olundu və PAK FA yeni nəsil qırıcı təyyarəsinin layihələndirilməsinə başlanıldı.

Su-57 ikinci mərhələ mühərriki ilə ilk sınaq uçuşunu 2017-ci ilin dekabrında həyata keçirib, uçuş 17 dəqiqə davam edib.[7] Rusiya müdafiə sənayesi naziri Denis Manturov bəyan edib ki, Su-57-lərin yeni mühərriklərlə daimi sınaqları 2018-ci ilin yay aylarında başlayacaq və üç ilədək davam edəcək.[8] 2018-ci ilin əvvəlində 4 ədəd beşinci nəsil Su-57 qırıcısı Suriyadakı döyüş sınağını uğurla başa vurub.[9] Su-57-lər Suriyada radar sistemləri və elektron hərbi təchizatları sınaqdan keçirib və döyüş əməliyyatlarında iştirak etməyiblər.[10]

Sukhoi PAK-FA isometric.svg

İstehsalı[redaktə | əsas redaktə]

2019-cu ilin may ayında Rusiya prezidenti Vladimir Putin jurnalistlərə bildirib ki, Rusiya ordusu üçün 2027-ci ilə qədər bu təyyarələrdən 76 vahid sifariş veriləcək. Bir şərtlə ki, istehsalçı zavod təyyarələrin maya dəyərini artırmasın. O, müvafiq müqavilənin yaxın vaxtlarda imzalanacağını bildirib. Müqavilənin dəyəri 170 milyard rubl yaxın ola bilər.[1] Təyyarələr Xabarovsk diyarında yerləşən Yuri Qaqarin adına Komsomolsk-na-Amure aviasiya zavodunda istehsal olunur[11].

Qəzalar[redaktə | əsas redaktə]

10 iyun 2014-cü ildə beşinci prototip olan T-50-5 test uçuşları zamanı mühərrikində olan alışma nəticəsində zədə alaraq yerə enib. Pilot heç bir xəsarət almayıb. Qəzadan sonra Suxoy şirkəti bildirib ki, təyyarə təmir olunacaq və T-50-nin test uçuşlarında heç bir maneə olmayacaq.

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Pilot: 1
  • Uzunluq: 19.8 m
  • Qanad açıqlığı: 14 m
  • Yüksəklik: 6.05 m
  • Qanad sahəsi : 78.8 m²
  • Boş ağırlıq: 18,500 kq
  • Yüklü ağırlıq: 26,000 kq
  • Döyüş yükü: 7,500 kq
  • Maksimum qalxmaq ağırlığı: 37,000 kq
  • Mühərriklər: 2× NPO Saturn və FNPTS MMPP Salyut 175 kN
  • Yanacaq tutumu: 10,300 kq
  • Maksimal sürəti saatda 2600 kilometrdir.
  • Məsafə: 3,500 km
  • Çəkmə gücünün çəkiyə nisbəti: 1.02 ( Saturn 117) -1.16 ( İzdeliye 30)
  • Manevr qabiliyyəti: +9g
  • Maksimum qalxma yüksəkliyi: 20,000 m

Beynəlxalq iştirakçılar[redaktə | əsas redaktə]

Hindistan bu təyyarənin inkişaf və istehsal etdirilməsi üçün FGFA proqramının üzvü olub. Bu layihə üzrə Rusiyanın T-50 qırıcısının ixrac variantının prototipi olan və bu yaxınlarda Su-57 adlandırılan təyyarənin istehsal olunması nəzərdə tutulur. Hökumətlərarası statusa malik olan ilk razılaşma, Rusiya Federasiyası və Hindistan arasında 2007-ci ildə imzalanıb. İş birliyində iştirak etmək üçün maliyyə şərtləri 2010-cu illə eyni idi, yəni Rusiya Federasiyası və Hindistan 2020-ci ilə qədər layihəyə 12 milyard dollar (hər tərəf altı milyard dollar) sərf etməli idi. Başlanğıcda təxminən 400 ədəd FGFA-nın tətbiqinin ümumi dəyəri təxminən 30 milyard dollar təşkil edirdi, yəni bir qırıcı üçün 75 milyon dollar. FGFA proqramının davam etdirilməsi üçün, Hindistan tərəfi iki şərt irəli surür. Bunlardan birincisi, bütün texnologiya təyyarələrlə birlikdə Hindistan tərəfinə verilməlidir. İkincisi isə, rəsmi Dehli FGFA proqramı çərçivəsində yerli aviasiya şirkətlərinə AMCA tipli yeni nəsil döyüş təyyarələrinin layihələrinin işlənməsində irəlləyişə nail olmalarına imkan yaratmaq istəyirdi. 2017-ci ilin fevralında FGFA çərçivəsində, hind tərəfinin tələbləri nəzərə alınmaqla, layihənin ikinci mərhələsinə başlanılmalı idi. Rəsmi Dehli layihə çərçivəsində 40-dan çox əlavə tələb sürüb.[12]

Dehli layihə işləri başladıqdan sonra hiss etdi ki, həmkarları 5-ci nəsil təyyarələrə qarşı sürülən tələblərə cavab verəcək nəticələrə tam nail ola bilmir. Hindistanlıların fikrincə layihələndirmədə əsas çatışmamazlıqlar bunlar idi:

- silahların zəif imkanları, - stels texnologiyanın lazımi səviyyəyə çatmaması, - mühərrik istifadəsi üçün müasirləşdirilmə komponentinin olmaması

Rusiya tərəfi bir sıra mühərrik və raket silahlanması ilə əlaqədar Hindistan tələblərinin haqlı olduğunu qəbul etdi. Bu səbəbləri əsas gətirən Hindistan tərəfi müqavilənin həcminə görə əlavə sərmayə qoymaqdan imtina etdi.[13]

2017-ci ilin oktyabr ayında Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanlığı Hindistan ordusu üçün “Su-57”nin bazasında 5-ci nəsil qırıcıların yaradılmasını nəzərdə tutan “Fifth Generation Fighter Aircraft” (FGFA) layihəsinin dayandırılmasını tələb edib. Hindistanın Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən yayılan məlumata görə, FGFA proqramı onların tələblərinə cavab vermir və bu layihə çərçivəsində “F-35”in imkanlarına sahib qırıcı əldə etmək mümkün olmayacaq. Bu baxımdan, hazırda Hindistanın Hərbi Hava Qüvvələri FGFA proqramını davam etdirmək fikrinə deyil.[14]

2019-cu ildə Türkiyə Xarici İşlər naziri Mövlud Çavuşoğlu bildirib ki, əgər ABŞ Türkiyəyə F-35-i satmaqdan imtina edərsə, Ankara digər ölkələrdən qırıcı təyyarələr alacaq. Rusiya KİV-ləri isə bu təyyarələrin Su-57 ola biləcəyini irəli sürüblər.[15] Həmin ilin avqust ayında Türkiyə prezidenti Rəcəb Ərdoğan F-35 təyyarələrinin Türkiyəyə satılmayacağı halda Su-57 qırıcılarının alınması və birgə istehsalı ilə bağlı Rusiya ilə danışıqların aparıldığını bildirib.[16]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Putin bu supertəyyarədən 76 vahid sifariş verir
  2. Sukhoi PAKFA
  3. Журнал «Взлёт» № 12 / 2005. Впервые представлены общие данные о главной перспективной военной программе «Сухого» — программе разработки Перспективного авиационного комплекса фронтовой авиации (ПАК ФА), имеющего также названия И-21 и заводской индекс Т-50 (оба эти наименования публикуются «Сухим» официально впервые).
  4. RUSİYANIN STELS TEXNOLOGİYALI SUPER SİLAHI- “T-50 PAK FA” qırıcı təyyarəsi Vaqif NƏSİBOV
  5. Rusiya “T-50 PAK FA”ların seriya istehsalına başlayır Ömər Dağlı
  6. Rusiyanın Su-57 qırıcısı Pentaqonun kefini pozub
  7. Su-57-nin ikinci mərhələ mühərriki ilə ilk uçuşu baş tutub - VİDEO
  8. Rusiyada Su-57 qırıcılarının son sınaqlarının vaxtı açıqlanıb
  9. Rusiya MN: Su-57-lər Suriyadan geri dönüb
  10. Su-57-nin Suriyaya yerləşdirilməsinin məqsədi aydın olub
  11. Moskva Su-57-lərin kütləvi istehsalına başlandığını bəyan edib
  12. Hind aviabazarında ABŞ-Rusiya rəqabəti: Su-57 yoxsa F-35? - Hərbi ekspert (ARAŞDIRMA)
  13. FGFA layihəsinin çətin taleyi: Hindistan Rusiyanı təhdid edir
  14. Hindistan-Rusiya birgə “FGFA” proqramı dayandırıldı
  15. "F-35 proqramı iflasa məhkum olacaq" - Ərdoğan
  16. Türkiyə Su-57 qırıcıları almaq üçün danışıqlar aparır