Svalbard müqaviləsi
| Svalbard müqaviləsi | |
|---|---|
 | |
| İmzalanma tarixi | 9 fevral 1920 |
| İmzalanma yeri | |
Svalbard müqaviləsi (ilkin adı ilə Şpitsbergen müqaviləsi; Traité relatif au Spitsberg) — Arktika arxipelaqı olan Svalbard (Şpitsbergen) üzərində Norveçin suverenliyini tanıyan beynəlxalq saziş.[1] Müqavilə 9 fevral 1920-ci ildə Paris Sülh Konfransı çərçivəsində imzalanmış və 14 avqust 1925-ci ildə rəsmi olaraq qüvvəyə minmişdir.[2]
Saziş Norveçə tam suverenlik versə də, sənədi imzalayan digər dövlətlərin vətəndaşlarına adada bərabər hüquqlar tanıyır və unikal hüquqi status (sui generis) yaradır.[2] Svalbard Qlobal Toxum Anbarı da burada yerləşir.[3]
Tarixi zəmin
[redaktə | vikimətni redaktə et]XVII və XVIII əsrlərdə Svalbard adaları balıqçılıq və balina ovu mərkəzi olmuşdur. Həmin dövrdə heç bir dövlət adalar üzərində rəsmi mülkiyyət iddia etmədiyi üçün bura beynəlxalq hüquqda "terra nullius" (sahibsiz torpaq) statusunda idi.[2]
XX əsrin əvvəllərində adalarda zəngin kömür yataqlarının kəşf edilməsi hüquqi nizamlama ehtiyacını yaratmışdır. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Versal danışıqları çərçivəsində adanın idarəçiliyini Norveçə vermək barədə razılıq əldə olunmuşdur.[2]
Müqavilənin əsas maddələri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Müqavilə 10 maddədən ibarətdir:
- Norveç suverenliyi: 1-ci maddə Norveçin arxipelaq üzərində tam suverenliyini tanıyır.
- İqtisadi bərabərlik: Müqaviləyə tərəf ölkələrin vətəndaşları və şirkətləri adada Norveç vətəndaşları ilə bərabər hüquqlara malikdirlər.
- Hərbi məhdudiyyətlər: Adada hərbi baza və istehkamların yaradılması qadağandır.
- Vergi şərtləri: Adadan yığılan vergilər yalnız Svalbardın öz ehtiyaclarına sərf olunmalıdır.
- Vizasız rejim: Müqaviləyə tərəf ölkələrin vətəndaşları adaya vizasız gələ, yaşaya və işləyə bilər.
İştirakçı dövlətlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]2026-cı ilə qədər müqaviləyə 49 ölkə qoşulmuşdur.[4] Hazırda adalarda Norveçdən başqa ən aktiv ölkə Rusiyadır (Barentsburq qəsəbəsi).
Müasir geosiyasi mübahisələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]Norveç müqavilənin iqtisadi hüquqlarını yalnız 12 dəniz mili ərazi sularına aid olduğunu bildirir. Rusiya və bəzi digər ölkələr isə bu hüquqların 200 millik iqtisadi zonaya da şamil edilməli olduğunu iddia edir.[5]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ "The Svalbard Treaty". University of Oslo, Faculty of Law. 26 iyun 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 iyul 2025.
- 1 2 3 4 "The Svalbard Treaty". Stortinget (Norwegian Parliament). 9 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 iyul 2025.
- ↑ "Svalbard Global Seed Vault". 16 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 iyul 2025.
- ↑ "The Svalbard Treaty: A Brief Overview". Polar Journal. 17 aprel 2026. 28 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 iyul 2025.
- ↑ "Tensions are heating up over a remote Arctic territory". CNN. 10 iyul 2026.