Türinq mükafatı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Türinq mükafatı
ing. Turing Award
Ölkə
Təqdim edir Hesablama Texnikası Assosiasiyası
Statistika
Təsis tarixi 1966
amturing.acm.org​ (ing.)
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Türinq mükafatı (ing. Turing Award) — kompüter sahəsindəki görkəmli elmi və texniki töhfələrə görə Hesablama Texnikası Assosiasiyası tərəfindən verilən ən prestijli mükafat.

Mükafatın statusu və qaydası[redaktə | əsas redaktə]

Mükafat Hesablama Texnikası Assosiasiyası tərəfindən ilk elektron kompüterlərin meydana çıxmasından çox əvvəl hesablama qabiliyyətinə dair ilk dərin nəticələri alan görkəmli ingilis alimi Alan Türinqin şərəfinə təsis edilmişdir.

Mükafat hər il bu sahəyə verdiyi töhfələr hesablama cəmiyyətinə güclü və davamlı təsir göstərən bir və ya daha çox kompüter aliminə verilir[1]. Mükafat bir adama bir dəfədən çox olmayaraq verilə bilər. İnformasiya texnologiyaları sahəsində Turing mükafatı akademik elmlərdə Nobel mükafatına bənzər bir statusa sahibdir. İlk dəfə Türinq mükafatı 1966-cı ildə kompilyator texnologiyasının inkişafına görə Alan Perlisə verildi.

2000-ci illərdə mükafat fondu Intel və Google tərəfindən maliyyələşdirildi, illik mükafat 250.000 dollar idi, 2014-cü ildən bu yana illik mükafat fondu 1 milyon dollara qaldırıldı və Google mükafatın tək sponsoru oldu[2][3].

Türinq mükafatının laureatları[redaktə | əsas redaktə]

İl Laureat Mükafatın səbəbi
1966 ABŞ Alan Cey Perlis Ümumiləşdirilmiş proqramlaşdırma üsullarına və kompilyatorun qurulmasına təsiri üçün
1967 Böyük Britaniya Moris Vinsent Uilks Professor Uilks daha çox daxili proqram saxlamağa imkan verən ilk kompüter olan EDSAC-ın dizayneri kimi tanınır. 1949-cu ildə tikilən EDSAC gecikmə xətti yaddaşından istifadə etdi. Kitabxananın əsas konsepsiyasını təqdim edən 1951-ci il, Elektron Rəqəmsal Kompüterlər üçün Proqramların Hazırlanması kitabının müəllifi olaraq, Viller və Qill ilə birlikdə müəllif olaraq da tanınır.
1968 ABŞ Riçard Vesli Hemminq Rəqəmsal metodlar, avtomatik kodlaşdırma sistemləri, səhvləri təyin etmək və düzəltmək üçün kodlar sahəsində töhfəsinə görə
1969 ABŞ Marvin Li Minski Süni intellektin elmi istiqamətinin yaradılmasına, formalaşmasına, təbliğinə və inkişafına verdiyi böyük töhfəsinə görə
1970 Böyük Britaniya Ceyms Hardi Uilkinson Xətti cəbr hesablama və "tərs" səhv təhlili üzərində işləyərək xüsusi əhəmiyyət qazanan yüksək sürətli rəqəmsal kompüterlərin istifadəsini təşviq edən ədədi analizdəki araşdırmasına görə
1971 ABŞ Con Mak-Karti Mak-Kartinin "Süni Zəka Araşdırmalarının Vəziyyəti" mühazirəsi, işindəki bir çox əhəmiyyətli müvəffəqiyyətə borclu olduğu bir sahədəki sənət səviyyəsini vurğulayır.
1972 Niderland Edsqer Deykstr Edsqer Deykstr 1950-ci illərin sonunda aydınlıq və riyazi sərtliyi özündə cəmləşdirən yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dili olan ALGOL-un inkişafına mühüm töhfə verdi. Proqramlaşdırma dilləri elminin və sənətinin bütövlükdə ən parlaq nümayəndələrindən biridir və eyni zamanda onların quruluşunun, təqdimatının və tətbiqinin başa düşülməsində böyük ölçüdə əməyi olan bir insandır. Onun on beş illik nəşrləri qraf nəzəriyyəsinə dair nəzəri məqalələrdən tutmuş proqramlaşdırma dilləri ilə bağlı əsas dərsliklərə, təsvirlərə və fəlsəfi düşüncələrə qədər geniş mövzuları əhatə edir.
1973 ABŞ Çarlz Uilyam Bahman Verilənlər bazası texnologiyasına verdiyi böyük töhfələrə görə
1974 ABŞ Donald Ervin Knut Alqoritmlərin təhlilinə, proqramlaşdırma dillərinin inkişafına və xüsusən də Proqramlaşdırma Sənəti ümumi adı altında məşhur seriyaların yaradılmasına verdiyi böyük töhfəsinə görə
1975 ABŞ Allen Nyuell
ABŞ ABŞ Herbert Saymonн
İyirmi il ərzində RAND Korporasiyasında C.K.Şou, daha sonra Karnegi Mellon Universitetindəki müəllim və tələbə qrupları ilə birlikdə etdikləri səylər, süni zəkaya, insanın qavrama mexanizmləri və işləmə psixologiyasına təməl töhfələr verdi. siyahılar
1976 İsrail Maykl Rabin
ABŞ ABŞ Dana Skott
Qeyri-deterministik bir avtomat fikri irəli sürən "Sonlu Avtomatlar və Onların Çözümlülük Problemi" başlıqlı ümumi məqalələri üçün sonradan müstəsna bir dəyər qazandığı bir konsepsiya. İndi klassik məqalələri bu sahədəki bir çox sonrakı əsərlər üçün ilham rolunu oynamışdır.
1977 ABŞ Con Bekus Praktik yüksək səviyyəli proqram sistemlərinin dizaynına, xüsusən Fortran dili ilə bağlı işlərinə və proqramlaşdırma dili spesifikasiyalarının rəsmiləşdirilməsinə dair orijinal nəşrinə dərin, uzunmüddətli və olduqca təsirli töhfələrinə görə
1978 ABŞ Robert Floyd Effektiv və etibarlı proqram təminatının yaradılması metodologiyasındakı şübhəsiz təsiri və təhlil nəzəriyyəsi, proqramlaşdırma dillərinin semantikası, proqramın avtomatik yoxlanılması, proqramın avtomatik sintezi və alqoritm analizi kimi kompüter elmləri sahələrinin formalaşmasında köməyinə görə
1979 Kanada Kennet Ayverson Proqramlaşdırma dillərində və riyazi qeydlərdə qabaqcıl işinə görə, hazırda mütəxəssislər arasında APL kimi tanınan, interaktiv sistemlərin tətbiqinə, təhsil məqsədləri üçün APL istifadəsinə və proqramlaşdırma dilləri nəzəriyyəsi və texnikasına verdiyi töhfələrə görə
1980 Böyük Britaniya Çarlz Entoni Proqramlaşdırma dillərinin tərifinə və inkişafına verdiyi töhfələrə görə
1981 Böyük Britaniya ABŞ Edqar Kodd Məlumat bazası idarəetmə sistemlərinin nəzəriyyəsi və praktikasına, xüsusən də əlaqəli tipə əsaslı və uzunmüddətli töhfələrinə görə
1982 ABŞ Stiven Kuk Hesablama mürəkkəbliyini anlamaqda əldə etdiyi əhəmiyyətli irəliləyiş üçün. Onun işləri NP-tamlıq nəzəriyyəsinin əsasını qoydu. Bu sinifin xüsusiyyətləri və sərhədlərinin öyrənilməsi son on ildə hesablama sistemləri nəzəriyyəsinin ən vacib sahələrindən biri olmuşdur.
1983 ABŞ Ken Tompson
ABŞ Dennis Ritçi
Əməliyyat sistemlərinin ümumi nəzəriyyəsinin inkişafı və xüsusən Unix yaradılması üçün
1984 İsveçrə Niklaus Virt Euler, Algol-W, Modula və Paskal kimi bir sıra yenilikçi kompüter dillərinin inkişafı üçün
1985 ABŞ Riçard Karp Alqoritmlər nəzəriyyəsinə davamlı töhfələrinə, o cümlədən şəbəkələrdəki axınlar və digər kombinatorial optimallaşdırma problemləri üçün səmərəli alqoritmlərin inkişafı, polinomal mürəkkəbliyin hesablamalarının intuitiv səmərəlilik anlayışı ilə müqayisəsi və ən əsası, NP-tamlıq nəzəriyyəsinə verdiyi töhfələrə görə
1986 ABŞ Con Hopkroft
ABŞ Robert Taran
Alqoritmlərin və məlumat strukturlarının inkişafı və təhlili sahəsində əsas nailiyyətlər üçün
1987 ABŞ Con Kok Kompilyator dizaynı və nəzəriyyəsi, böyük sistem memarlığı və RISC kompüter inkişafına əla töhfələr
1988 ABŞ Ayven Sazerlend Sketchpad ixtirasından, lakin bununla bitmədən kompüter qrafikasına əsaslı və uzaqgörən töhfələrinə görə
1989 Kanada Uilyam Kehen Ədədi təhlilə verdiyi töhfələrə görə. Üzən nöqtə hesablama sahəsində ilk mütəxəssislərdən biridir. Kahan, dünyanı ədədi hesablama üçün etibarlı hala gətirməyə də həsr olunmuşdur.
1990 ABŞ Fernando Korbato Ümumi təyinatlı, geniş miqyaslı vaxt və CTSS və Multics kompüter sistemlərinin yaradılması üçün konsepsiya və inkişaf idarəetməsindəki ilk işinə görə
1991 Böyük Britaniya Robin Milner Üç fərqli tam hüquqlu nailiyyətlər görə: 1) nəzəri təməl üzərində qurulmuş və eyni zamanda praktikada faydalı hesab olunan Scott funksiyalarının məntiqindəki sübutları avtomatlaşdıran LCF; 2) polimorfik tipli nəticə çıxarmaqla birlikdə yazılmış səhvlərlə işləyən ilk proqramlaşdırma dili olan ML; 3) CCS, paralel hesablamanın ümumi nəzəriyyəsi. Bundan əlavə, operativ və denotasiya semantikası arasındakı əlaqə haqqında bir nəzəriyyəni, tam bir abstraksiya hazırladı və inkişaf etdirdi.
1992 ABŞ Batler Lempson Paylanmış, fərdi hesablama mühitlərinin və onların tətbiqi texnologiyasının inkişafına verdiyi töhfəyə görə: iş yerləri, şəbəkələr, əməliyyat sistemləri, proqram sistemləri, ekranlar, təhlükəsizlik və sənəd mübadiləsi
1993 Latviya ABŞ Yuris Hartmanis
ABŞ Riçard Sterns
Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsi üçün zəmin yaradan təməl işlərinə hörmət olaraq
1994 ABŞ Edvard Feyqenbaum
ABŞ ABŞ Rac reddi
Geniş miqyaslı süni intellekt sistemlərinin inkişafına və yaradılmasına öncülük etmək və süni zəkadan istifadə edən texnologiyaların praktik əhəmiyyətini və potensial kommersiya üstünlüklərini nümayiş etdirmək üçün
1995 ABŞ Manuel Blüm Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsinin əsaslarına və onun kriptoqrafiya və proqram yoxlanışında tətbiqinə verdiyi töhfəni nəzərə alaraq
1996 İsrail Amir Pnueli Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsi üçün zəmin yaradan təməl işlərinə hörmət olaraq
1997 ABŞ Duqlas Enqlbart İnteraktiv hesablamanın gələcək inkişafı və bu vizyonun həyata keçirilməsinə kömək edəcək əsas texnologiyaların ixtirası üçün ilham verən bir fikirdir
1998 ABŞ Cim Qrey Verilənlər bazaları, əməliyyat emalı tədqiqatları və sistemlərin tətbiqində texniki liderlik sahəsində əsas fikirlər üçün.
1999 ABŞ Fred Bruks Kompüter arxitekturasına, əməliyyat sistemlərinə və proqram mühəndisliyinə tarixən verdiyi töhfələrə görə.
2000 Çin Endryu Yao Hesablama mürəkkəbliyi, yalan təsadüfi ədədin yaranması, kriptoqrafiya və rabitə mürəkkəbliyi daxil olmaqla hesablamaya verdiyi əsas töhfələrə görə
2001 Norveç Ule-Yohan Dal
Norveç Kristen Nüqor
Simula I və Simula 67 proqramlaşdırma dillərinin inkişafı zamanı ortaya çıxan obyekt yönümlü proqramlaşdırmanın inkişafı üçün əsas fikirlər üçün
2002 ABŞ Ronald Rivest
İsrail Adi Şamir
ABŞ Leonard Adleman
Açıq açar şifrələmə sistemlərinin praktik dəyərini artırmaqda misilsiz töhfəsinə görə
2003 ABŞ Alan Key Müasir obyekt yönümlü dillər, Smalltalk inkişaf qrupunun liderliyi və PC sahəsinin inkişafına əsaslı töhfələr arxasında olan bir çox qabaqcıl fikir üçün
2004 ABŞ Vinton Serf
ABŞ Robert Kan
Əsas İnternet protokollarının, TCP / IP-nin işlənib hazırlanması və kompüter şəbəkələri sahəsində lider rolu daxil olmaqla internet işləmə (ing. internetworking) məsələsində qabaqcıl işinə görə
2005 Danimarka Piter Naur Proqramlaşdırma dillərinin dizaynına və ALGOL 60 dilinin yaradılmasına, həmçinin tərtibçilərin dizaynına və kompüter proqramlaşdırma sənətinə və texnikasına əsaslı töhfələrə görə
2006 ABŞ Frensis Allen Müasir optimallaşdırma tərtibçiləri və proqramın avtomatik paralelləşdirilməsi üçün əsas rolunu oynayan kompüter proqramı optimallaşdırması nəzəriyyəsinə və praktikasına verdiyi töhfəyə görə
2007 ABŞ Edmund Klark
ABŞ Allen Emerson
Yunanıstan Fransa İosif Sifakis
Model yoxlamasının inkişafındakı rollarına görə - həm proqram təminatı, həm də hardware inkişafında geniş istifadə olunan yüksək effektiv bir proqram doğrulama texnikası[4]
2008 ABŞ Barbara Liskov Proqramlaşdırma dilləri və sistem dizaynının praktiki və nəzəri əsaslarına, xüsusən də səhvlərə davamlılıq, məlumatların götürülməsi və paylanmış hesablama sahəsindəki xidmətlərinə görə.
2009 ABŞ Çarlz Teker İlk müasir fərdi kompüter olan Alto-nun qabaqcıl inkişafı və yaradılması və Ethernet texnologiyasına və tablet fərdi kompüterlərin inkişafına verdiyi töhfələrə görə.
2010 Böyük Britaniya Lesli Veliant Ablon: Tərcümə edilməmiş alqoritm nəzəriyyəsinə verdiyi töhfələrə görə, sayma mürəkkəbliyi və cəbri hesablama, paralel və paylanmış hesablama nəzəriyyəsi.[5]
2011 İsrail ABŞ Cuda Perl Süni zəkaya ehtimallı və səbəbli mülahizələrin aparılması üçün hesablamanın inkişafı ilə əsas qatqılar üçün (ing. calculus for probabilistic and causal reasoning)[6]
2012 ABŞ Silvio Mikali
ABŞ Şafi Qoldvasser
(İlk ehtimal açıq açar kriptosistemi daxil olmaqla) qabaqcıl işinə görə və kriptoqrafik protokollarda sıfır məlumat sübutlarının tətbiqi üzərində işləmək üçün[7].
2013 ABŞ Lesli Lemport Paylanmış və qarşılıqlı əlaqəli sistemlərin nəzəriyyəsi və praktikasına verdiyi əsas töhfəsinə görə səbəb və məntiqi saatlar, təhlükəsizlik və yaşamaq qabiliyyəti, təkrarlana bilən avtomatlar, ardıcıl məlumat tutarlılığı kimi anlayışların kəşfinə diqqət çəkdi.[8].
2014 ABŞ Maykl Stounbreyker Müasir verilənlər bazası idarəetmə sistemlərinin əsasını qoyduğu prinsip və praktikaya əsaslı töhfələr üçün[9].
2015 ABŞ Uitfild Diffi
ABŞ Martin Hellman
Kriptoqrafiyaya əsas qatqılar üçün[10].
2016 Böyük Britaniya Tim Berners-Li İlk İnternet brauzeri olan və İnternetin yayılmasına təsir edən təsis protokolları və alqoritmləri olan World Wide Web-i icad etdiyiniz üçün[11].
2017 ABŞ Con Hennessi
ABŞ Devid Petterson
Bütün mikroprosessor sənayesində qalıcı təsir göstərən kompüter arxitekturasının dizaynına və təsdiqinə yenilikçi, sistematik və ölçülə bilən bir yanaşma üçün[12].
2018 Kanada Yoşua Benjio
Böyük Britaniya Ceffri Hinton
Fransa Yan Lekun
Dərin sinir şəbəkələrini kompüterdə təməl daşı edən konseptual və mühəndislik uğurları üçün[13].
2019 ABŞ Ed Katmull
ABŞ Pet Hanrahan
3D qrafika və kino və digər tətbiqetmələrdə kompüter qrafiki üzərində inqilabi təsirin inkişafına əsas qatqı üçün[14].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "A. M. Turing Award". ACM. 2012-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-11-05. (#parameter_ignored_suggest)
  2. "Google to Provide All Funding for Most Prestigious Award in Computing" (PDF) (ingilis). [[|ACM|Hesablama Texnikası Assosiasiyası]]. 2014-11-13. İstifadə tarixi: 2014-11-21. ACM (the Association for Computing Machinery) is today announcing that the funding level for the ACM A.M. Turing Award is now $1,000,000, to be provided by Google Inc
  3. "Денёжная награда за премию Тьюринга почти сравнялась с Нобелевской" (rus). OSZone. 2014-11-21. İstifadə tarixi: 2014-11-21.
  4. Объявлены лауреаты ежегодной Премии Тьюринга — Наука и техника — Компьюлента Arxivləşdirilib 2009-02-21 at the Wayback Machine.
  5. ACM Award Citation / Leslie G Valiant.
  6. Turing Award 2011. Judea Pearl
  7. "Turing award 2012" (ingilis). ACM. 2013-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-18. (#parameter_ignored_suggest)
  8. "Turing award 2013" (ingilis). ACM. 2014-03-18.
  9. "Pioneer in Database Systems Architecture Receives ACM's Highest Honor" (ingilis). ACM. 2015-03-25. 2015-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-25. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored_suggest)
  10. Cryptography Pioneers Receive Acm A.M. Turing Award.
  11. "Sir Tim Berners-Lee" (ingilis). ACM. İstifadə tarixi: 2017-04-12.
  12. "John L. Hennesy" (ingilis). ACM. İstifadə tarixi: 2018-03-21.
  13. "Fathers of the Deep Learning Revolution Receive ACM A.M. Turing Award" (ingilis). ACM. 2019-03-27. İstifadə tarixi: 2019-03-27.
  14. "Pioneers of Modern Computer Graphics Recognized with ACM A.M. Turing Award" (ingilis). ACM. 2020-03-23. İstifadə tarixi: 2020-03-23.